Muqdisho (Kaab TV) – Xog cusub oo ay si wadajir ah u soo saareen Hay’adda Caafimaadka Adduunka (WHO) iyo Hay’adda UNICEF ayaa muujinaysa in Soomaaliya ay tallaabooyin weyn ka qaaday arrimaha tallaalka carruurta, iyadoo hadda 70% carruurta dalka si buuxda loo tallaalay—koror dhan 28% marka la barbar dhigo sanadihii 2012 ilaa 2024.
Warbixinta sannadlaha ah ee WHO/UNICEF ee qiimeynta heerarka tallaalka qaran (WUENIC), oo maanta la shaaciyay, ayaa daaha ka qaaday horumar joogto ah oo laga gaaray dhammaan tallaalada muhiimka ah tan iyo 2019.
Warbixintu waxay muujinaysaa meelaha laga gaaray guulo, caqabadaha weli jira iyo halka ay hoos uga dhacday baahinta tallaalka.
Guushan la gaaray waxay imaanaysaa iyadoo Soomaaliya ay dardar galisay dadaallada lagu xoojinayo nidaamka tallaalka. Sannadkii 2024, Wasaaradda Caafimaadka iyo Adeegga Bulshada ee Federaalka, oo kaashanaysa WHO iyo UNICEF, waxay hirgelisay ol’olaha degdegga ah ee “Big Catch-Up”.
Ol’olahan wuxuu si gaar ah diiradda u saaray carruurta aan weligood tallaal helin (“zero-dose”) iyo kuwa aan si buuxda loo tallaalin—tallaabo weyn oo loo qaaday dhimista dhimashada carruurta.
Intii uu socday dadaalkan, Soomaaliya waxay sannadkii hore bilowday adeegsiga laba tallaal oo muhiim ah: tallaalka pneumococcal conjugate (PCV) iyo tallaalka rotavirus, kuwaas oo lagula tacaalayo oof-wareenka iyo shuban-biyoodka—labada cudur ee ugu weyn ee keena dhimashada carruurta ka yar shan sano.
“Tallaalku waa mid ka mid ah xalka ugu wax ku oolka badan ee lagu xakameeyo cudurrada laga hortagi karo,” ayuu yiri Wasiirka Caafimaadka Soomaaliya, Dr. Cali Xaaji Aadan.
“Si aan horey ugu soconno, waa in aan sii xoojinnaa awoodda shaqaalaha caafimaadka ee safka hore, aanna kordhinaa wacyigelinta bulshada ee ku aaddan muhiimadda tallaalka nolosha badbaadiya.”
Ku dhawaad 1.5 milyan oo carruur ah oo ka yar da’da 5 sano ayaan wali helin tallaal
Sanado badan, heerka tallaalka carruurta ee Soomaaliya wuxuu ka hooseeyay 50%, sababo la xiriira colaadaha, barakaca, iyo adeegyada caafimaad ee liita.
Maanta, ku dhawaad 1.5 milyan oo carruur ah oo ka yar da’da shanta sano ayaa wali ah kuwo aan marna la tallaalin.
Si kastaba ha ahaatee, ol’olaha “Big Catch-Up” ayaa keenay in ku dhawaad 700,000 oo carruur ah helaan tallaalkoodii ugu horreeyay ee pentavalent-ka sanadkii 2024—kaasoo ka hortaga cudurro halis ah sida jadeecada iyo qufac-dheer.
“Somalia waxay gaartay horumar weyn oo ay ku gaartay carruurta nugul meel kasta oo ay joogaan,” ayay tiri Dr. Renee Van de Weerdt, Wakiilka WHO ee Soomaaliya. “Marka lagu daro tallaalada joogtada ah, ol’olayaal tayo leh—oo ay ku jiraan kuwo la iska kaashaday dalalka dariska ah—ayaa gacan ka geysanaya ilaalinta carruurta cudurka dabaysha oo dalka ka dillaacay tan iyo 2017.”
Si loo horumariyo nidaamka bixinta tallaalka, UNICEF iyo WHO waxay taageereen olole qaran oo lagu hagaajinayo tayada xogta caafimaadka dhammaan degmooyinka iyo xarumaha caafimaadka.
Tani, oo lagu daray horumarinta kaabeyaasha kaydinta tallaalka iyo wacyigelinta bulshada, waxay sare u qaaday heerka tallaalka iyo kalsoonida lagu qabo xogta caafimaad.
“Dadaalka dowladda iyo iskaashiga ay la leedahay hay’adaha caalamiga ah ayaa keenay natiijooyin dhab ah,” ayuu yiri Nisar Syed, Ku-simaha Wakiilka UNICEF ee Soomaaliya. “Maanta, 90% xarumaha caafimaadka ee bixiya tallaalka waxaa lagu qalabeeyay qaboojiye cadceedda ku shaqeeya, si loo hubiyo in tallaalka meel walba si badbaado leh loogu gaarsiiyo.”
Xogta WUENIC ee 2024 ayaa sidoo kale muujinaysa in tirada carruurta aan marna la tallaalin ay hoos uga dhacday dalalka ay taageerto Gavi, sida Soomaaliya.
Tani waxay caddeyn u tahay muhiimadda ay leedahay maalgelinta tallaalka ee caalamiga ah. Wada-hawlgalayaasha muhiimka ah sida Gavi, Barnaamijka Cudurka Dabaysha ee Caalamiga ah, Xafiiska UK ee Arrimaha Dibadda, Horumarinta iyo Barwaaqada, Bangiga Adduunka iyo Aasaaska Gates Foundation ayaa door muhiim ah ka ciyaaraya badbaadinta carruurta.
Iyadoo caalamku ku sii socdo hirgelinta Ajendaha Tallaalka ee 2030, oo ujeedkiisu yahay in tallaalka si siman loo gaarsiiyo qof walba meel kasta oo uu joogo, horumarka ay Soomaaliya gaartay wuxuu tusaale u yahay waxa la gaari karo marka la helo maalgashi sax ah, iskaashi xooggan, iyo ka-qaybgalka bulshada.