MOGADISHU (KAAB TV) –Dawladdu ma laha Hanti guud oo ay ku hayso kalsoonida shacabka Soomaaliyeed. Dhulka, kheyraadka iyo hantida qaranka waxaa iska leh qaranka. Doorka kaliya ee dowladdu waa in hantidaas loo maareeyo danta guud, ee ma ahan faa’iido gaar ah.
Maxaa dhacaya: Madaxda dawladdu waxay khiyaameeyaan kalsoonidan muqadaska ah. Waxay kala yihiin:
1- In si xun looga saaro muwaadiniinta dhulka danta guud ee ay degan yihiin.
2-Guryaha oo la dumiyo iyada oo aan la helin nidaam cadaalad ah, magdhow iyo hoy kale.
3- In dhulkan la xado lagu wareejiyo ganacsato, siyaasiyiin iyo saaxiibadooda.
4- In dakhliga soo gala jeebka lagu shubto intii lagu shubi lahaa khasnada qaranka.
Tani maaha siyaasad-waa shirkado abaabulan oo dambiilayaal ah oo awood dawladeed u isticmaalaya bililiqo qaranka
DANBIILAYAASHA & DAMBIYADOODA
1- QAATINAYAASHA DOWLADDA.
Doorkooda: Isticmaalka awoodda dawladda si aad u oggolaato rabshadaha iyo wareejinta dhulka ee been abuurka ah.
Dembiyadooda:
Khiyaano Qaran (Treason)
Xatooyo Wayn oo Hanti Dawladeed
Dambiyada ka dhanka ah bini’aadantinimada
Lacag-dhaqidda (Qarin hantida la xado)
Khiyaanada & Ku Xad-gudubka Xafiiska
2- GANACSIGA OO LA GUULEYSTAY
Doorkooda: Maalgeliya musuqmaasuqa oo ay helaan dhulka la xado.
Dembiyadooda:
Caawinta iyo Kahortaga Khiyaamada
· Laaluush
· Shirqool
Helitaanka Hanti La Soo Xaday
3- KOOXAHA
Doorkooda: Booliska, Milateriga, Wasiirada, Garsoorayaasha, Hay’adaha Qaranka iyo Saraakiisha fududeeya dambiyadaas.
Dembigooda: Ka-qaybgalka Ururka Dambiyada.
Tani waa khiyaano – waa kan sababta:
Khiyaanada qaranku waa khiyaamada ugu dambeysa ee qofka.
Hubinta awoodda dawladda ee muwaadiniinta.
Xatooyo hanti qaran oo baaxad leh.
· In si bareer ah loo wiiqo hay’adaha dawladda oo dano gaar ah laga leeyahay.
Dawladdu waxay dagaal ku qaadaysaa shacabka Soomaaliyeed oo ay gudaha ka burburinaysaa dawladnimada.
MAXAA LOO BAAHAN YAHAY IN LA SAMEYAA: Xeeladda Caddaladda
Marka ay dawladu tahay dambiilaha, waa in aynu istiraatijiyad, geesino iyo midnimo yeeshaan bulshada .
1- DOCUMENT & CADDAYN sugan (“Buug madow”)
Qor Wax walba: Sawirro, Muuqaalo, Dukumentiyo, Magacyo, Taariikho. Badbaadada mudnaanta sii.
Caddayn sugan: Nuqullada ku kaydsan onlayn iyo xiriiro la aamini karo oo ka baxsan Soomaaliya. Tani waxay caddayn u tahay caddaaladda mustaqbalka.
2- XUKUNKA MUSUQMAASUQA OO LAGA MARAYO.
Si toos ah uga warbixi:
Hay’adaha Caalamiga ah: Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Xafiisyada Diblomaasiyadeed ee Dibadda. Codso cunaqabatayn, xannibaadda hantida iyo mamnuucista safarka.
· Saxafiyiinta wax baara: ( Maxaliga iyo Caalamkaba). Soo bandhigida warbaahintu waa awood
Kooxaha Xuquuqda Aadanaha: Amnesty International, Human Rights Watch, SONSAF. Waxay bixiyaan taageero sharci iyo u doodid caalami ah.
3- UMMADDA SOO HORUDHINTA.
In la mideeyo dhammaan codadka: Hogaamiyeyaasha mucaaradka iyo kooxaha, waxgaradka, culimada, dhalinyarada, ururada cilmi baarista qaranka iyo dhibanayaasha. U hadal sidii hal.
Bilaw Ololayaasha Dadweynaha: Isticmaal goob kasta si aad u soo bandhigto khiyaanadan. Ka dhig arrinta Soomaaliya qeexeysa.
4- U DIYAAR DIIYAAR DIIWAANKA (Maalinta Dambe)
Isbeddel dawladeed ayaa keenaya daaqadda caddaaladda. Waa inaan diyaar noqono.
Codso Maxkamad Gaar ah: Dacwad oogaynta khiyaano qaran iyo musuqmaasuq weyn.
Soo celinta hantida la xado: Interpol kala shaqeyso sidii loo heli lahaa loona soo celin lahaa dollar kasta oo la xado dadka Soomaaliyeed.
· Samee Guddi Runta: Samee diiwaan dadweyne oo joogto ah oo dambiyadan ah.
GUNAANAD: KAANI WAA DAGAALKA MUSTAQBALKA SOOMAALIYA
Hantida ummaddu maaha mid dawladnimo lagu leeyahay, ee waxa lagu haystaa danta shacabka. Ficilada ay ku kaceen Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo dowladdiisa waa masiibo aad u fool xun oo mabda’aas lagu kacay.
Arintani musuq-maasuq kaliya maaha ee waa bililiqada istiraatijiga ah ee qaranka. Laakin marka runta la diiwaan geliyo, in shacabka la abaabulo, lana falgeliyo caalamka, waxay xaqiijinaysaa in lala xisaabtami doono khaa’inul waddaniintaas, Soomaaliyana loo soo celiyo dadkii xaqa u lahaa, ee ah shacabka Soomaaliyeed.