SUUDAAN (KAAB TV) -Dagaalka ka socda Suudaan ee u dhexeeya ciidamada iyo xoogaga taageerada degdega ah ayaa ah mid cakiran. Waxay salka ku haysaa hay’adaha dawladda ee daciifka ah, kala duwanaanta qowmiyadeed iyo cabashooyinka taariikhiga ah.
Tan iyo markii uu dagaalku billowday Abriil 2023, tobanaan kun oo qof ayaa ku dhintay in ka badan 8.6 milyanna waa ay barokaceen. Tani waxay abuurtay mid ka mid ah dhibaatooyinka bini’aadantinimo ee ugu weyn adduunka.
Tan iyo Abriil 2024, Ciidamada Taageerada Degdegga ah waxay isku dayayeen inay la wareegaan El Fasher, oo ah caasimadda Waqooyiga Darfur. Magaaladu waa caasimadda kaliya ee Darfur oo ay gacanta ku hayaan ciidamada Suudaan. Dagaalka El Fasher wuxuu muujinayaa isdhexgalka kakan ee xiisadaha qaran ee ballaaran ee ku saabsan maamulka magaalooyinka, aqoonsiga qowmiyadeed iyo helitaanka kheyraadka. Waxaan waydiinay Ibrahim Z. Bahreldin, oo bartay nashqadeynta magaalooyinka Suudaan iyo deegaamaynta aadanaha, inuu sharaxo muhiimadda El Fasher ee taariikhda Suudaan iyo mustaqbalkeeda.
Aaway El Fasher?
El Fasher waa magaalo madaxda gobolka Waqooyiga Darfur, taas oo ku taal galbeedka Suudaan. Qaybo ka mid ah Waqooyiga Darfur oo xuduud la leh Chad iyo Liibiya. Gobolku waa kan ugu weyn shanta gobol ee ka tirsan dhulka Daafuur marka loo eego bed ahaan, waana gobolka labaad ee ugu weyn dadka.
El Fasher waxa uu hayaa muhiimad istiraatijiyadeed iyo mid calaamadeed. Waxay ahayd wadnaha dhaqanka iyo diinta ee Sultanate of Darfur, kaas oo jiray qarniyadii 17aad ilaa 19aad. Caasimad ahaan, waxay isu beddeshay xarun maamul, diblomaasiyadeed iyo mid dhaqan.
Meesha ay ku taal ayaa ka dhigaysa xudunta beeraha, wax soo saarka xoolaha iyo ganacsiga. Beerista masago, masago iyo lawska, oo ay weheliso warshadaheeda xoolaha, ayaa si weyn u taageera sahayda cuntada gudaha iyo tan qaranka.
Helitaanka magaaladu ee magaalooyinka gobolka ayaa ka dhigaysa badhtanka maadaama ay ku xidhan tahay waddo aasaasi ah oo ku taal waqooyiga Suudaan. Ilaa Noofambar 2023, El Fasher waxay ahayd meesha keliya ee laga soo galo gargaarka bini’aadantinimo ee Port Sudan, taasoo fududaysay qaybinta gargaarka caalamiga ah ee meelaha kale. Dagaalladii xigay iyo go’doominta gobolka ayaa caqabad ku noqday in shaqaalaha gargaarka ay helaan dadka u baahan.
El Fasher waxaa dega qawmiyado kala duwan oo Suudaani ah, oo ay ugu horreeyaan qabiilo Afrikaan ah (aan Carab ahayn) sida Fur, Zaghawa iyo Masalit. Qaar badan oo iyaga ka mid ah waxay degan yihiin saddex xero barakac oo magaalada ku wareegsan: Abu Shouk, Zamzam iyo Al Salaam.
Markii hore waxaa loo dejiyay in lagu hoydo dadkii ay saameeyeen iskahorimaadkii Darfur 2003, xerooyinka ayaa tan iyo markii ay noqdeen kuwo ku dhex milmay dhismaha magaalada. Iyadoo ay jiraan qabiilo asal ahaan ka soo jeeda Carabta, ayaa intooda badan waxay ku nool yihiin Koonfurta iyo Bariga Darfur, oo ay gacanta ku hayaan Ciidamada Taageerada Degdegga ah. Inta badan ciidamada gurmadku waxa ay ka soo jeedaan beelaha Arab ee Daarfuri.
Si kastaba ha ahaatee, marka loo eego tirakoobka dadweynaha ee 2008, El Fasher waa mid ka mid ah magaalooyinka ugu kala duwan ee Suudaan, oo leh nidaamyo taageero bulsho oo xooggan. Tani waxay adkeynaysaa in dadka degan ay ku kala qaybiyaan isir ama qabiil. Ilaa ay go’doomiyeen Xoogaga Taageerada Degdegga ah ee bilaabmay May 2024, magaaladu waxay gabaad u noqotay kuwa ka soo cararaya iskahorimaadka qaybaha kale ee Darfur iyo caasimadda Suudaan, Khartoum.
Nasiib darro, is-waafajintan ayaa wajaheysa khatarta Ciidamada Taageerada Degdegga ah. Iyada oo ciidamadeedu ay isku dayayaan in ay xoojiyaan gacan ku haynta Ceel-Fasher, 1.5 milyan oo qof oo deggan magaalada ayaa wajahaya mustaqbal aan la hubin oo ay ka mid yihiin rabshado, barokac, khalkhal dhanka nolosha ah iyo helitaanka adeegyada muhiimka ah oo xaddidan.
Cabsidan ayaa waxaa sabab u ah eedeymo la xiriira isir sifeyn iyo xadgudubyo ka dhan ah xuquuqda aadanaha oo daba socday qabsashadii Ciidamada Taageerada degdega ah ee El Geneina, oo ah caasimadda Galbeedka Darfur, sanadkii hore.
Sida ay tahay, El Fasher waxa ka jira dhibaato bini’aadantinimo. Ciidamada Taageerada Degdegga ah ayaa hareereeyay, iyaga oo ka hortagaya in ay baxsadaan dadka rayidka ah. Shaqsiyaadka baxsadka ah ayaa la kulma caga juglayn, baad iyo in lagala wareego isbaarooyinka. Boqolaal kun oo qof oo hore uga barakacay Ceel-Fasher ayaa ku xayiran.
Go’doominta ciidamada degdega ah ayaa keentay cunto yari, dawo iyo shidaal. Tani waxay keentay sicir barar iyo kor u kaca heerka nafaqa-darrada carruurta.