Dhaarinta Guddoomiyaha cusub ee Maxkamadda Sare ee Soomaaliya, Garyaqaan Ibraahim Iidle Suleymaan, ayaa dhalisay dood sharci iyo mid dastuuri ah, iyadoo magacaabistiisu timid xilli uu weli taagan yahay khilaafkii ka dhashay xil-ka-qaadistii guddoomiyihii hore ee Maxkamadda Sare, Dr. Baashe Yuusuf Axmed.
Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ka qaybgalay munaasabadda dhaarinta Ibraahim Iidle Suleymaan oo lagu qabtay xarunta Madaxtooyada Soomaaliya. Munaasabadda waxaa sidoo kale ka qaybgalay Guddoomiyaha Golaha Shacabka, Ra’iisul Wasaaraha, mas’uuliyiin ka tirsan labada aqal ee Baarlamaanka iyo Wasiirka Caddaaladda.
Hase yeeshee, dhaarinta guddoomiyaha cusub waxay timid iyadoo Maxkamadda Sare ay 5-tii Nofeembar soo saartay go’aan ay ku diidday xil-ka-qaadista Baashe Yuusuf, kuna tilmaantay mid aan waafaqsanayn dastuurka.
Arrintaas ayaa dhalisay su’aalo waaweyn oo ku saabsan habraaca magacaabista, awoodda Madaxweynaha, doorka Guddiga Adeegga Garsoorka iyo sharciyadda dhaarinta guddoomiyaha cusub.
Sidee ayuu ku yimid magacaabista Ibraahim Iidle Suleymaan? Xasan Sheekh Maxamuud ayaa 4-tii Nofeembar xilka ka qaaday Guddoomiyihii Maxkamadda Sare Dr. Baashe Yuusuf Axmed, wuxuuna jagadaas u magacaabay Garyaqaan Ibraahim Iidle Suleymaan.
Madaxtooyada ayaa sheegtay in go’aanka xil-ka-qaadista uu yimid kaddib cabashooyin la xiriiray maamulka garsoorka, hufnaanta iyo baahida loo qabo dib-u-habeyn lagu sameeyo hay’adaha caddaaladda.
War-saxaafadeedka Madaxtooyada laguma faahfaahin eedeymaha gaarka ah ee loo jeediyay Baashe, mana aysan si cad u soo bandhigin dukumentiyada muujinaya habraaca sharci ee xil-ka-qaadista.
Ibraahim Iidle Suleymaan horay ayuu u soo noqday Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, isagoo xilkaas hayay sannadihii 2011 ilaa 2018, waxaana markii dambe lagu beddelay Baashe Yuusuf.
Magacaabistiisa cusub ayaa timid xilli ay Maxkamadda Sare gacanta ku haysay dacwad la xiriirta wax-ka-beddelka dastuurka iyo muddada xil-haynta hay’adaha dowladda.
Maxaa ka qaldan habraaca magacaabista?Su’aasha ugu weyn ee sharciyeed waxay ku saabsan tahay in Madaxweynaha uu keligiis magacaabi karo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, mise magacaabistaasi ay u baahan tahay in la maro hay’ado kale oo dastuurku awood siiyay.
Maxkamadda Sare, markii ay ka hadashay xil-ka-qaadista Baashe, waxay soo xigatay qodobbada 135 iyo 138 ee dastuurka cusub ee 2026.
Sida ay Maxkamaddu sheegtay, qodobka 135 wuxuu dhigaya in magacaabista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ay ka timaaddo Guddiga Adeegga Garsoorka, kadibna ay ansixiyaan labada aqal ee Baarlamaanka, ka hor inta uusan Madaxweynaha si rasmi ah u xaqiijin magacaabista.
Dhanka kale, qodobka 138 ayaa dhigaya in xil-ka-qaadista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ay u baahan tahay soo-jeedin ka timaadda Guddiga Adeegga Garsoorka iyo ansixinta aqlabiyadda labada aqal ee Baarlamaanka oo si wadajir ah u fadhiya.
Haddii habraacyadaas ay yihiin kuwa lagu dhaqayo magacaabista cusub, waxaa muhiim ah in la caddeeyo in Guddiga Adeegga Garsoorku soo jeediyay magacaabista Ibraahim Iidle iyo in labada aqal ee Baarlamaanka ay ansixiyeen.
Ilaa warbixinnada la helay laga eego, Madaxtooyadu si faahfaahsan uma soo bandhigin dukumentiyada caddeynaya in dhammaan tallaabooyinkaas la dhammaystiray.
Sidaas darteed, doodda sharciyeed waxay ku saabsan tahay habraaca la maray, mana aha oo keliya qofka loo magacaabay xilka.
Kala duwanaanshahaas warbixinnada ayaa muujinaya in loo baahan yahay in la helo faahfaahin rasmi ah oo caddeyneysa qofka dhaarta qaaday iyo qodobka sharciga ah ee awooddaas siinaya.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro laba arrimood: qofka magacaabaya mas’uulka iyo qofka dhaarta ka qaadaya. Labaduba waxay leeyihiin saldhig sharci oo u baahan in la caddeeyo.
Sidaas darteed, su’aasha laga qabo dhaarinta ma aha in xildhibaan ama Madaxweyne uu ka qaybgalay munaasabadda, balse waa in la xaqiijiyo in habraaca dhaarta uu waafaqsanaa sharciga khuseeya.
Maxkamadda Sare maxay ka tiri xil-ka-qaadista Baashe Yuusuf?5-tii Nofeembar, Maxkamadda Sare ayaa soo saartay go’aan ay ku sheegtay in xil-ka-qaadistii Baashe Yuusuf aanay sharci ahayn.
Maxkamaddu waxay ku doodday in Madaxweynaha aanu awood u lahayn inuu si keligiis ah xilka uga qaado Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, iyadoo arrintaasi ay u baahan tahay habraac dastuuri ah oo gaar ah.
Maxkamaddu waxay sidoo kale sheegtay in xil-ka-qaadista Baashe ay timid xilli ay gacanta ku haysay dacwad uu gudbiyay madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed, taas oo ka dhan ahayd wax-ka-beddelka dastuurka iyo go’aannada la xiriira muddada xil-haynta hay’adaha dowladda.
Go’aankaas wuxuu abuuray xaalad aan caadi ahayn: Maxkamadda Sare waxay diidday xil-ka-qaadista guddoomiyihii hore, halka Madaxtooyadu ay sii wadday magacaabista guddoomiye cusub.
Taasi waxay dhalisay su’aal ah cidda hadda hoggaaminaysa Maxkamadda Sare iyo sida loo aqoonsan doono go’aannada ay soo saaraan labada dhinac ee isku haya sharciyadda xilka.
Dowladda maxay ka qabtaa go’aanka Maxkamadda Sare?Dowladda Federaalka ayaa dhinaceeda diidday go’aanka garsoorayaasha, iyadoo Xafiiska Garyaqaanka Guud uu sheegay in go’aankaasi aanu lahayn saldhig sharci oo sax ah.
Doodda dowladda waxaa ka mid ah su’aalo ku saabsan qaabka ay garsoorayaashu u dhiseen guddigii ka dooday dacwadda iyo maqnaanshaha Guddoomiyihii Maxkamadda Sare ee xilka laga qaaday.
Sidaas darteed, waxaa jira laba mowqif oo sharci oo iska soo horjeeda: Maxkamadda Sare oo sheegaysa in xil-ka-qaadistu sharci-darro tahay iyo dowladda oo diiddan go’aanka garsoorayaasha.
Khilaafkan wuxuu u baahan yahay hannaan sharci oo lagu xalliyo, si aanay hay’adaha dowladda ugu kala dhaqmin laba go’aan oo iska soo horjeeda.
Dacwadda dastuurka iyo muddada xilka MadaxweynahaKhilaafka Guddoomiyaha Maxkamadda Sare kuma koobna magacaabista iyo xil-ka-qaadista, balse wuxuu si toos ah ula xiriiraa muranka dastuurka iyo muddada xil-haynta Madaxweynaha iyo Baarlamaanka.
Maxkamadda Sare ayaa 5-tii Nofeembar go’aan kale ku sheegtay in wax-ka-beddellada dastuurka aan dib loogu adeegsan karin kordhinta muddada xilka hay’adaha hadda jira, iyadoo ku baaqday in hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ay 30 maalmood gudahood ku heshiiyaan hannaan doorasho, doorashadana lagu qabto muddo 90 maalmood ah.
Go’aankaas ayaa diiday doodda dowladda ee ahayd in wax-ka-beddelka dastuurku oggolaanayo in muddada xilka Madaxweynaha iyo Baarlamaanka ay gaarto sannadka 2027.
Tani waxay sharraxaysaa sababta khilaafka Maxkamadda Sare uu u yeeshay saameyn siyaasadeed oo ballaaran. Dacwadda dastuurka waxay taabanaysaa mustaqbalka hoggaanka dalka, habka doorashada iyo sharciyadda hay’adaha dowladda.
Maxay yihiin khataraha ka dhalan kara khilaafkan?Khilaafka u dhexeeya Madaxtooyada iyo Maxkamadda Sare wuxuu dhaawici karaa kalsoonida shacabka ee hay’adaha garsoorka, gaar ahaan haddii ay soo baxaan go’aanno kala duwan oo ay kala saxiixdaan garsoorayaal iyo masuuliyiin sheeganaya awoodda hoggaanka Maxkamadda.
Waxaa sidoo kale dhici karta in dhinacyada siyaasadda ay go’aannada garsoorka u adeegsadaan doodahooda siyaasadeed, taas oo sii adkeyn karta helitaanka xal ay dhinacyadu ku wada qancaan.
Arrinta kale ee walaaca leh waa in khilaafka siyaasadeed uu saameeyo shaqada hay’adaha amniga iyo maamulka dalka, xilli Soomaaliya ay weli wajahdo caqabado amni iyo dagaalka Al-Shabaab.
Dowladda Federaalka, Baarlamaanka, hay’adaha garsoorka iyo dhinacyada siyaasadeed waxaa horyaalla mas’uuliyadda ilaalinta dastuurka iyo ka fogaanshaha tallaabooyin sii kala fogeyn kara hay’adaha qaranka.