Intaas waa ii weheliya cudurka neefta, dhib weyn ayuuna igu hayaa. Sida aan marar badan sheegay, ma aan helin daryeelkii caafimaad ee aan u baahnaa. Sababtaas darteed, waxaan codsanayaa in la ii oggolaado helitaanka dhakhtar madanbannaan oo si degdeg ah u baaro xaaladdayda, iyo in aan helo daawada, daryeelka iyo xaaladaha nololeed ee aanan xag caafimaad uga maarmin.

Waxaan xirnaa tan iyo 12 Abriil 2026, waxaana 14 Abriil la ii gudbiyey Xabsiga Dhexe ee Muqdisho. Ugu dambayn, 25 Juun 2026, Maxkamadda Gobolka Banaadir waxay igu xukuntay saddex sano oo xabsi ah. Anigu dembi ma qirsani mana qiran. Waxaan aaminsanahay in la ii haysto hadallo iyo aragtiyo aan soo bandhigay, isla markaana xukunka la igu riday aanu ka dhalan hannaan garsoor oo ka madaxbannaan cadaadis iyo faragelin.

Waxaan aaminsanahay in la iga duudsiyey qaar ka mid ah xuquuqdii uu dastuurku ii jidaynayey. Waxaan dareemayaa in awood dowladeed la ii adeegsaday; waxa laygu ciqaabayo ee aan eersadayna yihiin hadal iyo aragti aan muujiyey. Sidaas ha ahaatee, marnaba ma doonayo in qaddiyaddayda lagu laro dagaal siyaasadeed, colaad bulsho ama muran qabiil. Ma doonayo in ay cid gaar ahi kiiskayga ka dhigato hub ay doodaheeda ku itaasho, taas oo aniga igu sii cuslayn karto xaaladda aan ku jiro. Keliya, waxaan doonayaa in dacwaddayda lagu qiimeeyo sharci, caddayn iyo caddaalad.

Cabashadayda ku saabsan hannaanka dacwadda

Dacwaddayda waxaa markii hore gacanta ku hayey garsoore aan filayay inuu si madaxbannaan u dhegeysan doono. Sida la ii sheegay, markii dambe waxaa galkii la wareegay Guddoomiyaha Maxkamadda Gobolka Banaadir, kaas oo sidoo kale noqday garsoorihii go’aanka iga gaaray. Haa, waxaan rumaysanahay in ay fari ku godan tahay dhexdhexaadnimada ama madaxbanaanida laga filan karo guddoomiye dhegaysanaya dacwad ay dowladdii isaga soo magacowday u haysato eedaysanaha.

Ma dalbanayo cafis madaxweyne

Waan qayaxayaa arrinkayga. Anigu, ma dalbanayo cafis madaxweyne, sababta oo ah marnaba ma qirsani inaan dembi galay. Sababta oo ah, dalbashada cafisku waxay la gudboon tahay qof qirsan dembi oo codsanaya in ciqaabta laga dhaafo ama laga dhimo. Anigu waxaan codsanayaa helitaanka garsoor caddaalad ah iyo in xukunkaygu noqdo mid lagu saleeyey sharci iyo caddaymo lagu kalsoonaan karo. Waxaa kale oo aan dalbanayaa rafcaan madaxbannaan oo dib u eegaya dhammaan habkii dacwadda loo maareeyey, caddeymaha la adeegsaday, xuquuqdii la i siiyey iyo sababaha sharci ee lagu saleeyey xukunka.

• Ma doonayo hadallo qiiraysan ama ka-badbadis ah kuwaas oo dhaawici kara dacwaddayda.
• Ma doonayo in qaddiyaddayda la qabiileeyo ama la reereeyo, taas oo dhibka igu sii kordhinaysa.
• Ma doonayo in dacwaddayda darteed qof, ama bulsho kale loogu xadgudbo, taas xaqdarro ah.

Caddaaladdu waa ammaano; waana udubdhexaadka nolosha qofka, qoyska, bulshada iyo dowladnimada. Garsoorkuna waa in uu ka madaxbannaanaadaa cadaadis siyaasadeed, mid bulsho, mid dhaqaale iyo mid qabiil. Warkaasi run iyo xaq ma yahay?

Eebbana wuxuu Qur’aanka ku yiri: “Ilaahay wuxuu idin farayaa in aad dadka ammaanadooda u guddaan, haddaad kala xukumaysaan dadkana in aad ku xukuntaan caddaalad…” (4:58)

Mar labaad, garsoorku waa ammaano. Xilka garsooruhuna ma aha oo keliya awood isaga u gaar ah oo uu qof ku xukumo, balse waa masuuliyad ay Alle iyo dadkiisuba u igmadeen. Sidaas darteed, Garsooruhu waa in uu u sinnaadaa dadka isaga oo aan u eegin awooddooda, qabiilkooda, hantidooda, xilka ay hayaan ama cidda ay xiriirka la leeyihiin. Waa in marka uu go’aanka gaarayo xusuustaa in qofka hortiisa taagan uu leeyahay sharaf, qoys, ilmo, nolol iyo xuquuq uu dastuurku ilaalinayo.

Waxa aan dalbanayo

Aan warkayga soo koobo. Waxaan si cad u dalbanayaa arrimaha soo socda:

1. Rafcaan degdeg ah oo madaxbannaan: Waxaan doonayaa in ay rafcaankayga si degdeg ah u dhegeysato maxkamad madaxbannaan oo si hufan dib ugu eegta xukunka, caddeymaha iyo habkii dacwaddu u dhacday.

2. Garsoore dhexdhexaad ah: Waxaan doonayaa garsoore aan xilkiisa, mustaqbalkiisa ama go’aankiisu aanay u okobbanayn rabitaanka masuuliyiin kale. Waa in uu yahay garsoore aan ka cabsanayn in uu xilkiisa waayo marka uu sharciga iyo caddaaladda u hiilliyo.

3. In la kala saaro maamulka maxkamadda iyo garsoorka kiiska: Waxaan doonayaa in dacwaddayda loo magacaabo garsoore aan hayn xil sare oo maamul kaas oo culays dadban saari kara. Saxnimada xukunku ma aha oo keliya in la riday balse waa in ay bulshaduna aragtaa in uu u dhacay si hufan oo madaxbannaan.

4. In qareennadaydu helaan xogta kiiskayga oo dhan: Waxaan doonayaa in qareennadayda la siiyo: qoraalka xukunka oo dhammaystiran; dhammaan caddeymaha dacwad-oogista; qoraallada iyo maxdarrada fadhiyada maxkamadda.

5. Daryeel caafimaad oo degdeg ah: Waxaan doonayaa in xaaladdayda caafimaad uu baaro dhakhtar madaxbannaan, kaddibna la ii oggolaado in aan helo daawada iyo daryeelka aan u baahanahay.

6. In la tixgeliyo xaaladda ilmahayga: Waxaan doonayaa in maxkamaddu si dhab ah u eegto danta iyo xuquuqda ilmahayga yar, baahidiisa naasnuujinta iyo saameynta ay ka-maqnaantaydu ku yeelan karto caafimaadkiisa iyo koritaankiisa. Ilmahayga yari, qayb kama aha dacwadda, mana mudna in si dadban loogu xukumo ciqaab aanu isagu shaqo ku lahayn.

7. Dhegeysi dadweyne oo hufan: Waxaan doonayaa in dhegeysiga racfaankaygu noqdo mid uu dhegaysigiisu dadweynaha u furan yahay. Haddii uu sharcigu oggol yahay, waxaan jeclaan lahaa in bulshada loo fududeeyo inay la socdaan dacwadda, si meesha looga saaro wararka is burinaya iyo shakiga ku saabsan waxa maxkamadda ka dhacaya.

8. Garsoor aanu saamayn ama ka fog cadaadiska baraha bulshada: Waxaan doonayaa garsoore go’aankiisa ku saleeya sharciga iyo caddeymaha, kana madaxbannaan hadal-haynta Facebook, TikTok iyo baraha kale ee bulshada. Garsooruhu waa in aanu arrinkaan dhibka igu ah ka raadin caannimo, taageero dadweyne ama raalligelinta madax ka sarreysa. Si taas ka awran, waa in uu raadiyaa una iishaa xaqa iyo caddaaladda.

9. In aan qaddiyaddayda loo adeegsan aargoosi toos ah ama dadban: Waxaan codsanayaa in taageerayaashaydu aysan qof kale aflagaaddayn, ama qabiil iyo qoys dhan eedayn. Waxaan diidayaa in dulmi la igu sameeyey looga jawaabo dulmi kale. Damiirkaygu wuxuu ii sheegayaa in dhibbanuhu aanu xaqiisa ku raadsan karin dhibaataynta cid kale oo aan eed lahayn.

Xorriyadda hadalka iyo masuuliyadda dowladda

Muwaadiniintu waxay xaq u leeyihiin in ay dowladda dhaliilaan; weyddiimo geliyaan siyaasaddeeda; ka hadlaan shaqo la’aanta, eexda, musuqa, saboolnimada iyo in fursadaha jira loo siman yahay. Xornimadaas ujeedkeedu ma aha in uu qofku ka sarreeyo sharciga. Dhanka kale, sharciguna ma aha in uu noqdo hub lagu afwaajiyo dhaliisha ama lagu cabsi-geliyo qofka awoodda yar. Sidaas darteed, kolka cid lagu eedeeyo sheegista hadal sharciga ka hor imanaya, waa in si cad loo qayaxaa hadalkaas, sharciga uu jebiyey iyo waxyeellada uu geystay. Qofka eedaysanna waa in la siiyaa fursad uu isku difaaco. Taas oo jirta, haddana xaqiiqdu waa in ay dowladdu ka awood badan tahay qofka eedaysan ee xabsiga ugu jira. Halkaas waxaa ka dhuroobaya in ay masuuliyadda ugu weyni dusha ka saaran tahay dowladda iyo garsoorka, lagana doonayo in ay muujiyaan dulqaad, dhexdhexaadnimo iyo u okobbanaanta sharciga.

Farriintayda bulshada Soomaaliyeed

Bulshada Soomaaliyeed waxaan ka codsanayaa in aan qaddiyaddayda loo rogin colaad, qabyaalad, cay ama aargoosi. Sidaas oo kale, qareennada, culimada, haweenka, hooyooyinka, suxufiyiinta, aqoonyahanka iyo hay’adaha xuquuqda aadanaha waxaan ku dhiirrigelinayaa in ay taageeraan xaqa qof kasta u leeyahay garsoor caddaalad ah. Mar labadaad, ma dalbanayo:

• in la igu taageero sababta oo ah waxaan ka soo jeedaa qabiil gaar ah.
• in la ii hiilliyo sababta oo ah waxaan ahay qof dumar ah oo keliya.

Si taas ka mudan, waxaan dalbanayaa in la ii hiilliyo sababta oo ah waxaan ahay muwaadin Soomaaliyeed oo xaq u leh caddaalad, daryeel caafimaad iyo garsoor madaxbannaan. Ogaada, maalin kasta qof baa laga yaabaa in uu hortago maxkamad. Se, haddii maanta la aqbalo in qof lagu xukumo hab aan caddaalad ahayn, berri qof kale ayaa sidaas oo kale loo xukumi karaa, jeer ay gardarradu seeraha dhaafto. Dulucdu waa; ilaalinta xuquuqdaydu ma aha oo keliya ilaalinta Sacdiyo. Waa ilaalinta xuquuqda qof kasta oo Soomaaliyeed iyo in la iska soo mooso caddaalad-darro aan hubno in ay adduunka iyo aakhiraba saamayn xun nagu yeelan doonto.

Gunaanad

Qofna laguma muquunin karo awood, xarig, dil, cabsi-gelin, afwaajin, ama xeer si aan daw ahayn loogu adeegsaday. Taariikhda Soomaaliya waxaa ka buuxa dad badan oo loo xiray fikirkooda, hadalkooda ama mowqifkooda siyaasadeed. Ujeedkaygu ma aha in aan naftayda la simo haldooradii hore ee xaqooda la seejiyey, balse waa in aan dadkayga xusuusiyo in ay xorriyadda hadalka iyo garsoorka madaxbannaani yihiin hanti uu jiil kastaaba ku khasban yahay in uu jiilka xiga u sii ilaaliyo.

Qore: Sacdiyo Macallin Cali Xasan

Ku xiran Xabsiga Dhexe ee Muqdisho

The post Sacdiyo Bajaaj: Waxaan rabaa caddaalad iyo garsoor madaxbannaan appeared first on Kaab TV.

Sannadkii 2011 oo ay Turkey soo galeen Soomaaliya, waxaan ahaa wariye ka hawlgalaayay Muqdisho, waxaana marar badan kasoo warramay hawlihii gargaarka ay Turkida ka wadeen Muqdisho. Waa sannadkii lagu dhawaaqay inay macluul ka jirto Soomaaliya, ka dib markii tobanaan kun oo ruux ay gaajo u dhinteen, halka in ka badan 240,000 ruux oo barakac ah, ay soo galeen Xamar.

Waxaan tagay xeryihii Badbaado 1, Badbaado 2 iyo Rajo oo ahaa xeryihii ay dadka barakaca ku soo xaroodeen halkaas oo hay’adaha Turkida ay raashiin qeybin, daaweyn iyo kaalmo kale u fureen dadka baahan. Markii abaartii ay dhammaatayna waxay Turkidu billaabeen bixinta deeqo waxbarasho oo dhallinyarada dugsiyada sare ka baxday la siiyay, oo maanta dhallin badan ay kasoo aflexeen.

Turkida marnaba looma arki jirin faragelin, ee waxaa loo arkay dad dhex dhexaad ah, oo ka xor ah is-heysadka Soomaalida dhexdeeda ah. Deegaanka kasta waa ka hawlgaleen aqbalaadda dadku aqbalay darteed.

MAANTA wax kasta way is bedeleen. Turkida hadda waxay Soomaali badan u arkaan “gumeysi cusub” iyo dad “dano gaar ah wata”. Waxaana sabab u ah miisaan la’aanta siyaasadooda ku wajahan Soomaalida, iyo isku daygooda boobka kheyraadka dalka.

Weerarkii Koonfur Galbeed lagu qaaday, ee Xasan Sheekh u adeegsaday ciidan ay Turkey tababareen iyo qalab ay iyaga bixiyeen wuxuu qaawiyay magacii Turkida, wuxuuna uga sii daray tuhunkii hore looga qabay hawlaha Turkida ee Soomaaliya.

Arrinta Somaliland waxay iyana abuurtay shaki kale iyo neceb loo qaaday Turkida. Xitaa Puntland iyo Jubaland maanta waxaa Turkida lagu fiirinayaa indho shaki leh.

Waxaan oo dhan xukuumadda Ankara waxaa u keenay diblomaasiyadeeda kheyrul mas’uulnimada ee Soomaaliya oo halkii ay wax guud ku koobnaan lahayd daba eryatay dano shakhsiyaad.

Soomaalida asal ahaan waa dad qab weyn oo neceb dhaqanka jujuubka iyo is gumeysiga ku dhisan. Khilaafaadka qabaa’ilka oo asal ahaan salka ku haya colaadaha miyiga waxay abuureen in qabiiladu loollamaan. Marka Turkey ay koox taageerto looma arko inay dowlad taageertay, ee waxay dad badani u arkaan in qolo gaar ah la safan tahay.

Hadda waxaa la joogaa xilli ay xukuumadda Ankara is-daba qaban karto, oo ay sixi karto dhaqan-diblomaasiyadeedkeeda ay kula macaamisho Soomaalida si ay ugu yaraan u badbaadsato magaceeda waxa yar ee ka haray, intaysan xaajadu faraha ka bixin oo aan la arkin Turkey lagu dhex eryanaayo gudaha Soomaaliya.

W/Q Abdalle Ahmed Mumin

The post Turkey way ka baaqsan kartay fadeexadda diblomaasiyadeed ee kasoo wajahday Soomaaliya appeared first on Kaab TV.

Maxamed ayaa sidoo kale sheegay in xaddidaadda xorriyadda hadalka ay ka mid tahay sababaha sii xoojinaya niyad-jabka dhallinyarada, taasoo dhalisa in ay dareemaan in aysan mustaqbal ku lahayn dalka.

Waxa uu carrabka ku adkeeyay in qof kasta uu xaq u leeyahay inuu raadsado xuquuqdiisa, isla markaana marka dhallinyarada la caga-jugleeyo ama la cabburiyo ay taasi keento niyad-jab iyo ka quusashada dalka.

The post Maxaa sababay rajo beel dhallinyarada Soomaaliyeed? appeared first on Kaab TV.

Kulankan kii ka horreeyay wuxuu ahaa kii ka dhacay Hotel Decale, ee xeyndaabka Garoonka Diyaaradaha Muqdisho, oo ujeedkiisu ahaa in xoogaa shakiga iyo kala aamin-baxa la isaga soo dhowaado, inkastoo kulankaas laf ahaantiisa aanu dhalin wax is aaminaad ah oo qolo kasta goonigeeda qado uga keensatay meelo kale.

Waxaa garab socday labo shir oo ay kala lahaayeen labada garab ee uu Baarlamaanka Federaalka u kala jabay, qarkana hadda u saaran in labo guddoomiye uu yeesho.

Xitaa iyada oo kulanka shalay uu ka dhacay Villa Soomaaliya ayaa fadqalo lagu sameeyay Madaxweynaha Jubaland oo qori BKM ah looga dhex xaday Villada, inkastoo naloo sheegay in qorigii lasoo heley.

KULANKA SHALAY

Daqiiqadihii shalay la fadhiyay Villa Soomaaliya lama gaarin isu soo dhowaansho labada arrin ee ugu weyn: waa beddelidda Dastuurka ku-meel-gaarka ah oo hal dhinac ah iyo qaabka loo qaban doono doorashada 2026.

Dhanka Golaha Mustaqbalka waxay ku adkeysanayaan go’aankoodii ay marar badan sheegeen ee ahaa in Dastuurku yahay kii 2012 oo isbeddel aan la isku raacsaneyn jiri karin, iyo in doorashadu noqoto hab la wada aqbalsan yahay oo aan cid gaar ah jeebka ku ridan karin.

Labadan arrimood Xasan waa ku dhib, mana uu rabo inuu fuliyo.

Marka la heshiin waayo, siyaasiyiinta Soomaalida waxay ku kala tagaan labo waxyaabood: in guddi la saaro iyo in dib la isugu soo laabto. Sidaas ayaana shalay kulankii ahaa lagu afmeeray.

Saaka oo Jimce ah dhanka Golaha Mustaqbalka waxay noo sheegeen inay dhankooda diyaariyeen xubnaha guddiga, ayna sugayaan dhanka Xasan Sheekh.

Ma rabo inaan ka hordhaco, laakiin waxaa iska muuqata in haddiiba arrimaha waaweyn aan tanaasul ka jirin, daacadnimo ay ka maqan tahay dhinacyada shiraya, inaysan natiijo kasoo bixi doonin.

MAXAA HADDABA LOO KULMAYAA HADDAAN LA HESHIIN KARIN?

Waa su’aasha ay qabaan dadka aan sida hoose ula socon shirarkan doorashada iyo khilaafka ka taagan Dastuurka iyo doorashada.

Xasanka Villada wuxuu leeyahay labo ujeeddo oo ah inuu helo fursad kasta oo lagu kala tagi karo, ka dibna eedda dusha u saaro dhanka Golaha Mustaqbalka.

Tan labaadna waa in waqtigu fogaado, oo marba dib loo dhaco intii ay u gaarto.

Dhanka Golaha Mustaqbalka oo ay ku jiraan Puntland iyo Jubaland waxay qabaan in si kasta oo Xasan irdaha marmarsiinyada looga soo xiri karo la sameeyo, oo waa taa ay Villada ugula kulmeen, iyo in la abuuro fursad doorashada tteendhada ku qabsoomi karto.

The post Rajo aad u yar oo laga qabo wada hadalka doorashada ee mucaaradka iyo Xasan Sheekh uga socda Muqdisho appeared first on Kaab TV.

Qormadaan gaaban waxaan uga hadli doonaa diyaaradaha, ujeedka wuxuu noqon karo iyo cawaaqibka ka dhalan kara.

1- Turkidu waxay isticmaalaan diyaaradda Mareykanku farsameeyo ee F16. Waa nooc diyaaradaha dagaalka oo Maryland, USA lagu farsameeyo, oo meel dhexe ah, badina waddamada Carabta way haystaan, oo Mareykanka ayaa ka iibiya.

Dhammaan waddamada laga iibiyay – oo Turkidu ku jiraan – waxay saxiixeen heshiis END-USER RESTRICTION AGREEMENT, oo reebaya:

(1) in waddan kale loo sii wareejiyo; (2) in ay isticmaalaan cid aan ahayn waddankii laga iibiyay ee u heysta shahaadada; (3) inaan lagu sameyn kari hawlgal ama dagaal aysan ogeyn dowladda Mareykanka.

Dhammaan qodobadaan waxay ka mid yihiin heshiisyada difaaca ee laga saxiixo ka hor intaan waddan laga iibin diyaaradaha iyo agabka kale ee militari. Turkey dhammaan qodobadaan way aqbaleen.

Xusuusin: Diyaaradda F16 waa ka duwan tahay drones-ka ay Turkidu iyagu sameystaan.

UJEEDKA F16 LA GEEYAY MUQDISHO

2- Turkidu waxay marmarsiinyo ahaan u adeegsadaan dagaalka Shabaab. Waxaa jira cabsi laga qabo in Shabaabka Xamar qabsadaan, taasoo walaac weyn ku haysa Saldhigga TURKSOM ee Muqdisho.

Iyada oo taas laga fiirinaaya waxay Turkidu ka codsan karaan Mareykanka in diyaaradaha F16 ay muddo kooban ka soo hawlgalaan Soomaaliya.

Waxaa kaloo jirta in Turkidu ay doonayaan inay shidaal iyo macdan qodis ka fushadaan gobollada koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya, oo ay ku jirto shidaal baaris dhanka badda ah. Waa mashruuc kale oo dood ka tagan tahay, waxaana Turkida u arkaan inay maalgelinta ay Soomaaliya ku sameeyeen darteed xaq u leeyihiin inay shidaal iyo macaadinba qotaan.

Haddiise ay noqoto si abadiyan ah ay uga hawlgalaan Soomaaliya, taas waxay ka horimaaneysaa heshiiska End-User Restriction Agreement. Waxaana ka dhalan kara in Mareykanka qaado tallaabooyin (hoos ayaan ku sheegi doonaa tallaabooyinkaas).

SOMALILAND IYO DANAHA ISRAEL

3- Turkidu uma adeegsan karaan diyaaradahan wax ka baxsan inta iyaga amnigooda ku saabsan, ama dagaalka Shabaab ah. Haddiise ay dhacdo inay Soomaaliya ka codsato in loo adeegsado arrimaha Somaliland, tusaale: muranka hawada ee Muqdisho iyo Hargeysa ama la isku dayo in lagu carqaladeeyo danaha Israel waxay iyana jabineysaa heshiiskii iibka ee ay Turkey kula gashay Mareykanka.

Sidaa darteed diyaaradaha waxba uma tari karaan arrimaha hawada ee Soomaaliya, oo dabcan loo arko muran u dhexeeya Soomaalida (Hargeysa iyo Muqdisho).

Israel waxay aqoonsatay Somaliland 26kii Disembar 2025, taasoo ka dhigan in labada dhinac ay u wada dhaqmayaan sidii labo dowladood oo is la eg, waxaana ku jirta heshiisyada labada dhinac in Israel caawimaad siin karto Somaliland haddii lasoo weeraro. Taas waxay keeni kartaa isku dhac dhexmara Israel iyo Turkey (umase badna inay dhacdo).

DIYAARADAHA F35 ISRAEL VS F16 TURKEY

4- Halka ay Turkey ka adeegsato F16 (4th generation), waxay Israel haysataa F35 oo 5th generation ah (fiiri labada sawir ee hoose). Diyaaradda F35 nooca ay Israel sii hormarisay ee Adir, waxaa lagu tilmaamaa diyaarad awood badan, oo ka dhuuman karta raadaarka ay waddamo badan haystaan.

Marka ay joogto Carabta iyo Afrika oo dhan, waxay F35 fulin kartaa hawlgal iyada oo aan xitaa laga ogaan waddanka uu hawlgalkaasi ka dhacaayo. Waxay F35 awoodda inay xitaa soo riddo F16 haddii ay dagaal noqoto.

CAWAAQIBKA

5- Haddii ay dhacdo inay #Turkey ku xadgudubto heshiiska looga iibiyay diyaaradaha ee ay Mareykanka kula jirto, waxay horseedi kartaa dhowr tallaabo oo waddanka ka iibiyay uu qaadi karto:

A) In heshiiska la buriyo, oo aan diyaarad dambe laga iibin, isla markaana loo diido qalabka dayactirka diyaaradaha ay hadda haystaan

B) In Mareykanka dalbado in qalabkii uu iibiyay loo soo celiyo maadaama heshiiskii lagu xadgudbay.

C) In cunaqabateyn lagu soo rogo Turkey taas oo sii adkeyn karta dhismaha ciidamadiisa.

W/Q: Abdalle Ahmed Mumin

The post Turkey oo F16 Geeyay Muqdisho; Danaha Somaliland iyo Israel iyo cawaaqibka ka dhalan kara appeared first on Kaab TV.

1) Waa Maxay Aqoonsi?

Aqoonsi (Recognition) marka laga hadlayo xiriirka caalamiga ah, waa marka dal uu si rasmi ah u qirto in hay’ad ama dhul kale uu buuxiyay shuruudaha dalnimo ama uu leeyahay dowlad sharci ah, isla markaana uu diyaar u yahay inuu ula macaamilo sida dal ama dowlad rasmi ah.

Aqoonsigu waa marka dal uu si rasmi ah u aqbalo dal kale inuu yahay dal madax-bannaan. Aqoonsiga ka bacdi waxaa xiga tallaabooyin sida in safiiro la is dhaafsado, iyo safaarado labada dhan ah.

2) Aqoonsigu ma Go’aan Siyaasi ah baa Mise Waa Wax Kale?

Aqoonsigu waa GO’AAN SIYAASI ah, oo ay dowlad gaarto. Waxaa fuliya ama meelmariya waaxda siyaasadda ama xukuumadda ee dalka wax aqoonsanaya.
KIISKA SOMALILAND: Xukuumadda Israa’iil ee uu hoggaamiyo RW Netanyahu ayaa ka mas’uul ah go’aanka siyaasiga, iyada ayaana ku dhawaaqday.

3) Qaramada Midoobay ma Diidi Kartaa Haddii Dal uu Aqoonsado Dal Kale?

Maya. Qaramada Midoobay kuma jirto waajibabyadeeda shaqo inay diido, ogolaato go’aan siyaassadeed oo dal kale gaaray.

Tusaale: UK, France, Canada, iyo illaa 130 waddan ayaa aqoonsaday Falastiin, laakiin USA iyo Israaiil ayaa diiday, haddana lama joojin, oo sidaas ayay ku meelmartay.

4) Maxaa Tallaabo ah oo QM Qaadi Kartaa Haddii Dal la Aqoonsado, Laakiin dowladaha kale ay Diidaan?

Waxba. Kaliya waxaa furan in kulan la qabto, oo la cambaareeyo sidii dhacday labo habeen ka hor oo 14 waddan ay cambaareeyeen kiiska aqoonsiga Somaliland. Laakiin lama cunaqabateyn karo, mana jirto ganaax ama ciqaabo kale oo ka dhalanaya in dal QM ku jira, sida Israa’iil, uu aqoonsado dal kale, sida Somaliland — xitaa haddii Soomaaliya oo ku jirta QM ay diiddo.

5) In Dal la Aqoonsado iyo inuu Xubin ka Noqdo QM Maxay ku Kala Duwan Yihiin?

Waa labo arrimood oo aan shaqo isku lahayn. Marka dal cusub la aqoonsado, sidiisa ayuu dal ku yahay, laakiin inuu ku biiro QM waxay u baahan tahay: (1) inuu soo codsado xubinnimo (application); (2) in xubnaha Golaha Amniga oo 15 xubnood ah ay u codeeyaan oo ugu yaraan 9 waddan ay aqbalaan; (3) in golaha guud ee QM la geeyo, oo 2/3 xubnaha guud oo ah 193 waddan ay u codeeyaan, taasoo ka dhigan in 129 cod ay tahay inay “HAA” ugu codeyso.

Haddiise xubnaha 5ta waddan ee haysata Diidmada Qayaxan (Veto) ee Golaha Amniga uu mid ka mid ah “VETO” ku diido ka doodista codsiga xubinnimada waddanka cusub, sidaas ayuu codsiga ku burburayaa. Loomana gudbinaayo codsiga xubinnimada Golaha Guud.

6) Waddan Xor ah oo Dowlad Haystaa oo aan ku Jirin QM ma Jiraa?

Haa. Falastiin waa dowlad la aqoonsan yahay oo safaarado ku leh caalamka, mana haysato xubin buuxda oo QM ah. Kaliya waxay Falastiin ku fadhidaa QM sida “korjoogto” ama “observer” ahaan.

Sidoo kale, Taiwan, Kosovo, iyo Western Sahara ayaan ku jirin QM laakiin waa waddamo ay dowlado aqoonsadeen, adduunkana ku leh matalaad.

Gunaanad, aqoonsiga Israa’iil ee Somaliland waa rasmi marka lagu fiiriyo curfiga diblomaasiyadda caalamiga, waana “VALID”. Meel looga noqdo ma jirto illaa ay Israa’iil iyada ka noqoto ama Somaliland laf ahaanteeda ay ka tanaasusho ka gooni noqoshada Soomaaliya.

W/Q: Abdalle Ahmed Mumin

The post AQOONSI YAA BIXIN KARA? – QORMO GAABAN appeared first on Kaab TV.

Aqoonsiga Jamhruuriyadda Somaliland ma aha oo kaliya go’aan siyaasadeed; ee waa qirasho akhlaakhi ah oo taariikheed, naf huritaan, iyo xuquuqda guud ee ay dadka u leeyihiin inay ku noolaadaan nabad iyo karaamo.

Marka bulshooyinka loo oggolaado inay go’aamiyaan mustaqbalkooda siyaasadeed iyagoo adeegsanaya habab nabad iyo dimuqraadi ah, natiijadu waxay inta badan noqotaa xasillooni guud oo weyn, colaadaha oo yaraada, iyo iskaashi xooggan oo dhexmara derisyada.

Marka aan sidaas leeyahay uma hadlaayo sidii qof bannaanka ka yimid ee waxaan ahay qof ku dhashay gudaha Soomaaliya oo ku soo koray xilligiiyadii ugu naxdinta badnaa ee 1990-meeyadii. Waxaan si toos ah u arkay rabshadihii, burburkii dawladda, iyo dhibaatadii loo geystay dadka rayidka ah. Waa xilligaas markii ay Somaliland ka baxday midowgeedii ay la gashay Soomaaliya, ka dib xasuuqii naxariis darrada ahaa ee ay u geysteen ciidamadii Soomaaliya.

Waaya-aragnimadaasi waxay i bartay shakhsiyan macnaha dhabta ah ee cadaalad darrada. Waxay sidoo kale qaabeeyeen aaminsanaantayda aan aaminsanahay in aan bulsho lagu qasbin inay ku sii jirto nidaam siyaasadeed oo u horseeday rabshado joogto ah iyo xuquuqdooda oo loo diido.

Gobolkeenna, Geeska Afrika, wuxuu u baahan yahay xasillooni. Maanta kooxaha argagixisada, kooxaha dambiilayaasha ee abaabulan, masiibooyinka cimilada, iyo amniga cuntada oo sii xumaanaya ayaa khatar weyn ku haya nolosha dadkeenna.

Soomaaliya waa inay qirtaa oo ay aqbashaa qaranimada Somaliland. Dhammaanteen waan ogayn in tani ay imanayso – in maalin uun Somaliland ay xor noqon doonto ugu dambayntiina tii ayaa timid.

Muqdisho waa inay soo dhaweysaa oo ay ugu hambalyeysaa Somaliland tallaabadan muhiimka ah ee aqoonsiga. Dadka reer Somaliland waa walaalaheenna, ma aha cadowgeenna. Waxaan wada qabsan karnaa waxyaabo badan oo wanaagsan iyada oo loo marayo is-ixtiraam iyo wadahadal dhexmara Muqdisho iyo Hargeysa. Labada dhinacba waa inay furaan albaabka wada-shaqeynta wax dhisaysa, iskaashiga gobolka, iyo mustaqbal lagu dhisay wada-noolaansho halkii la is inkiri lahaa.

Aqoonsiga Somaliland ma tirtiraayo taariikhda ay wadaagaan DADKEENNA – taariikhda ku salaysan ehelnimo iyo walaalnimo; Tani waxay u oggolaan doontaa labada shacab inay hore u socdaan iyagoo sharfan oo hadaf cad leh.

Mar labaad, anigoo ah qof ka soo jeeda bulsho la kulantay dulmi, waxaan si adag u aaminsanahay inay tahay xuquuqda dad kasta, qaran kasta, iyo waddan kasta inuu yeesho go’aan-qaadasho.

Nasiib wacan iyo hambalyo Dadka #Somaliland!

The post ARAGTI: Sababta Aqoonsiga Somaliland uu Muhiim ugu yahay Nabadda, Amniga, iyo Caddaaladda Geeska Afrika appeared first on Kaab TV.

Noloshu waa makhaayad aad kafee ka cabayso, adigoo shil ku miyir daboolay ka soo naaxay, shil aad shirqool uga shakisan tahay, adigoon isla jeerkaa garanayn halkaad ka timid, halkaad u socoto iyo waxa kugu dhaliyay in uu shirqool yahay shilkani toona, adigoo xasuusasho ku jira, ayaad isla jeerkaana fahan isleedahay dadka makhaayada gudaheeda kooxaha kooxaha u shiraya waxay maleegayaan!

Wanaagu waxa weeye miyuusig macaan ayaa baxaya, waxa miiska kaaga ka soo horjeeda fadhida gabadh daymada wajigeedu xasillooni ku dareensiiyay, hab dhaca miyuusiga ayaad ku dheehatay noolahan mugdiga wehelka kaaga noqday, kol kaliya ayaa iftiin noloshu is buuxisay, fiyooraha guduudan ayaa kuu muuqday, urta isku qasan ee fooxa, bunka, iyo cadarkeeda ayaa ku saaqay, mar aad ka jeedsatay, dhiig ayaa kuu uray oo mugdigii kugu celiyay, waxaad go’aansatay in aad indhaha ku hayso, shilkii, shirqoolkii iyo shaqaaqada illaw! Miiskeeda tag oo kafee la cab oo baro ayaad go’aan ku gaadhay, kabalyeerigii ayaa ku dul yimid adoo soo urursanaya awooddii aad carafta ku raaci lahayd, nolosha kiradeedii, shirqoolkaanad xasuusan waa lagugu dhaxal wareejiyay, canjalad Tisiita ah ayay noloshu daartay, gabadha waa la dulmiyay ilmaa ka dareeraysa, iyaduna shirqool bay ku nooshahay, nin dhiig ku fooldhaqan ayaa gacanta jiitay, iyadoo is ciilkaambinaysa ayay raacday, wuu dhunkaday oo dhiigiisii ku dhamuuqay, iyadoo dhiig leh ayay dhoolacadaysay, waa taa nitaaqadii dib kuugu soo doogatay.

Makhaayadu dhisme kharaabad ahaa oo dib loo casriyeeyay weeye, aqal shanqol ahaa oo gaydh lahaa oo gantaal ku habsaday, qoyskii lahaa oo saqafka iyo duco miciinsaday mid walbaa halkuu duubnaa ayaa xabaal u noqotay, muddo dheer xabaashooduu ahaa, xabaashooda ayaa loo soo bun doontay, qabrigaa lagu soo booqday, haddaad cabaar aamusto gabi ahaanba, baroortii shufbeelkooda waad sii maqlaysaa, jahawareerka hadda haystana jidhkaa kula dubaaxinaya!

Intaan makhaayad kafee loo gedin kharaabadu, qashin qub ayay ahayd; ka musqul waayaa ku gabado, ka daroogo la dhuumanayaana malaa’igta wax qoraysa ka galo, meelaha xun xun ma soo galaan baa la yidhi!

Laakiin, urta taxanta si loo tiro, qubuurahanna qasri looga taago, waxaa la isugu wacay awooddo tirabadan, falsamayaqaano, naqshqadeeyayaal iyo faalalawba. Faalku wuxuu qoray dhir kala duwan oo lagu qariyo fooxa, dhir fayaaminaysa ruuxa, fiiradiisa shiiqinaysa, fekerkiisana muhmal galinaysa. Dhirtu waxa ay kugu kalifaysaa in aad iska illowdo baadigoobkaad isku raadinaysay, waxay kugu shuqlinaysaa walaaca kirada nolosha, hillib caydhiin ah bay ku cunsiinaysaa!

The post Kirada Nolosha appeared first on Kaab TV.

AFCON 2025 waxay noqon doontaa tartanka ugu weyn ee kubadda cagta Afrika, iyadoo 24 dal oo Afrikaan ah ay ku tartamayaan. Waa tartankii 35-aad ee qaaradda Afrika, sidoo kalena waa kii labaad ee Marokko ay martigaliso tan iyo 1988. Tartanka wuxuu ka dhici doonaa magaalooyinka sida Rabat, Marrakech, Fez, Casablanca, Tangier, iyo Agadir, kuwaas oo leh taariikh dheer iyo dhismayaal casri ah.

Ciyaarta furitaanka ayaa xulka qaranka Moroco waxay wajihi doonaan xulka qaranka Comoros, halka maalinka ku xiga ay wada dheeli doonaan xulka Mali iyo Zambia.

Aniga oo ah wariye ka shaqeynayay ciyaaraha Soomaaliya 15 sano ee la soo dhaafay, ayaa waxaan ka qeybgalay xafladda abaalmarinta laacibka ugu wanaagsan ee Afrika, taas oo lagu qabtay magaalada Rabat 15 Novermber 2025. Dadka Soomaaliyeed ayaa markii ugu horreysay sanadkan si toos ah u daawaday dhacdadan, waxaana kumanaan ka falceliyeen barta Facebook ee Astaan Sports.

Aragtidayda AFCON 2025 – oo ah koobkii 35aad ee Afrika – wax badan ayuu kaga duwan yihiin tartamadii ka horreeyay. Waxaa sannadkan la horumariyay adeegyada ay heli karaan taageerayaasha u soo safraya Moroco si ay u daawadaan ciyaaraha. Morocco waxay diyaarisay 723 basas cusub si ay ugu fududeyso martida iyo ciyaartoyda. Waxaa sidoo kale diyaar ah hoteelo raaxo leh iyo deegaanno lagu nasto.

Morroco waxay sidoo kale martigalisay ciyaaraha isreeb-reebka koobka adduunka 2026, taas oo fursado cusub u abuurtay dalalka Afrika. Soomaaliya ayaa ka mid ah dalalkaas, iyadoo Morroco ay ka  ay taageertay garoomo iyo deegaan.

Dhaqanka iyo Muusigga

Tartanka waxaa lagu soo bandhigi doonaa dhaqamada gaarka ah ee Morocco iyo Afrika. Muusig iyo ciyaaro dhaqameed ayaa lagu qaban doonaa, iyadoo heesta rasmiga ah ee “Maghribi Maghribi” lagu furayo tartanka maalinta Axadda.

Morocco waxay iskaashi la leedahay 54 dal oo Afrika ah, waxaana dalalkaasi ka mid ah Soomaaliya, si loo xoojiyo horumarinta kubadda cagta. Omar Khyari, la-taliyaha madaxweynaha Xiriirka Kubadda Cagta Morocco, ayaa muujiyay in iskaashigan uu Soomaaliya siinayo fursado tababar iyo kaabayaasha isboorti.

“Waxaan dhisnay iskaashi xiriireed ee 54 dal ee Afrika. Soomaaliya iyo Morocco gaar ahaan waxay leeyihiin iskaashi gaar ah, waxayna Morocco ka caawineysaa Soomaaliya inay dalka Morocco ugu ciyaarto guri ahaan tartamada ay Soomaaliya ka qeybgaleyso, taasoo sare u qaadeysa doorka xulka qaranka Soomaaliyeed ee ciyaaraha AFCON 2025,” ayuu yiri Omar Khyari.

Iskaashigaas wuxuu saamayn weyn ku yeelanayaa dhismaha garoomo iyo kaabayaasha isboorti ee Soomaaliya, taasoo u oggolaanaysa inay ka qeyb gasho heerar sare. Tani waxay sidoo kale soo saari doontaa ciyaartoy tayo sare leh, ka dhigi doonta Soomaaliya inay si tartiib ah u horumariso kubadda cagta dalka.

–
Mohamed Abdi Muudey waa suxufi arrimaha ciyaaraha, iyo agaasimaha Astaan Sports.

The post AFCON 2025: Morrocco oo kulmineysa xiisaha kubbada iyo dhaqanka Afrika. Soomaalidase maxay uga dhigan tahay? appeared first on Kaab TV.

Halganka gobonnimadoonka ee Sheekh Xasan Barsane, laguna difaacaayay lagu difaacaayay dhulka Soomaaliyeed, waxaa sees u ahaa oo shidaalinaayya Islaamnimada. Xiriirkii uu sheekha kusoo sameeyay dhulka Xijaas, waxay dhaxalsiisay ballaarinta baaxadda halganka kaddib markii uu qayb ka noqday matalaadaha dunida Islaamka ee halganka kula jira gumaysiga. Adduun aragga ballaaran ee Sheekha ee dhulka Makah uu kasoo helay, la socodka halgamadii dunida ka socad sida Mahdiga Suudaan, waxay abuureen inuu su’aal galiyo gumaysidoonka kusoo qulqulaayo qaaradda Afrika, gaar ahaan dhulka Soomaaliyeed oo loo arkaayay mid beylah ah. Laxawga Sheekha wuxuu keenay inuu dadka kusoo kordhiyo hab-maamul, waaya-aragnimo iyo abaabul hor leh, kaaso oo ujeedka yahay in la difaaco dhulka, dadka iyo diinta Islaamka.

Baresafsoor Maxamed Xaaji Mukhtaar wuxuu halganka Sheekh Xasan Barsane ku tilmaamay inuu ahaa halgan ay Soomaali ku mideysneed, ayna difaacaayeen dhaqaalaha ummadda iyo diinta Islaamka. Waxay tani gundhig u ahayd dadaallada uu sheekha ku baadigoobaayay Soomaaliweyn, laguna difaacaayay Qowmiyadda Soomaaliyeed, taasoo ay kaalin ku lahaayeen reeraha laga xusi karo; Gaaljecel, oo uu sheekha ka dhashay, Moobileen, Abgaal, Shiidle, Xawaadle iyo Baadicadde. Qodobadaas uu sheekha ku dul-dhisay halgankiisa waxay ka dhigtay halgan ummadeed oo dhan walba loo dhanyahay, taasoo ilaa maaanta miraheeda ay miraheeda u aayaan ummadda Soomaaliyeed ee uu ku matalaayay iska-caabinta gumaystaha Talyaaniga iyo Xabashida.

Dhalashada iyo Hanaqaadkiisa

Sheekh Xasan Sheekh Nuur Sheekh Axmed oo caan ku ah Sheekh Xasan Barsane, wuxuu sanadkii 1853dii ku dhashay deegaanka Ubaadi oo in ku dhaw 80km u jirta degmada Jowhar. Aabihiis Sheekh Nuur, wuxuu ahaa caalim diineed kaas oo hogaan u ahaa jameecada Balad Ubaadi oo la asaasay sanadkii 1848, kalkaas oo uu bulshada ku bari jiray diinta islaamka iyo axkaamteeda, wuxuuna dadka ku boorin jiray inay adduun iyo aakhira ba u shaqaystaan. Sida uu qofka goor kasta u yahay deegaankiisa, qoyska sheekha oo ahlu diin ah waxay saamayn ku yeelatay qaabaynta mustaqbalka.[1] Sheekh XBarsane taniyo yaraantiisa, koritaankiisa, ilaa noqoshada caalim iyo halgamaa waxay martay heerar uu kaga dhex tallaabay goobo iyo goor kala duwan, waxaana u kala qaadi karnaa saddex marxalad; Ubaadi, Xernimo, iyo Tagidiisii Xajka.

Waxaa heerka Ubaadi saamayn xooggan ku lahaa barbaarinta aabihiis oo seeska u adkeeyay, dhan walba, fikir, saqaafo iyo dhaqan bulsheed. Waxay tani dhalisay inuu Sheekh Xasan uu qaado jidka adoogiis ee dariiqada Suufiyada, taasoo ahayd isbeddelka koowaad ee uu la kowsaday sheekha. Heerka labaad ee Xernimada, waxay ka billaabanaysaa marka uu gaaray da’da labaatanaad, waxa Sheekh Xasan Barsane iyo aabihiisa isla garteen inuu u safro degaanno kale si uu aqoontiisa u korosado kana doonta meel walba oo uu kaga haqab-beeli karo baahida diineed. Sidaas darteed, wuxuu u safray degaanka Mareereey Aw-Xasan ee hoos timaaddo degmada Afgooya oo Muqdisho u jirta 30kn. Marxladdaan wuxuu sheekha la kulmay culimo waaweyn oo uu diinta ka korosado, uguna weynaa Sheekh Maadow Casharoow. Wuxuu hayaankaasi kaga sii gudbay magaalada Muqdisho, halkaas oo uu mar kale fursad u helay inuu wax ka barto culima waaweyn. Ugu danbeyn geediga aqooneed ee uu sahanka ugu jiray waxa uu gaaray Soomaali Galbeed halkaas oo u noqotay goob uu mar kale culimo ka helo. Dhammaan socdaalladaani uu sheekha iskaga goosay degaannadaasi waxay billow u ahaayeen inuu noqdo caalim diineed oo hanto martabadda qiimaha badan ee Sheekh.[2]

Heerka u danbeeyay waa safarkii Makka oo uu labo jeer tagay kuna soo gutay waajibka xajka, tiirka shanaad ee Islaamnida, waxayna ku beegneed dhamaadka sanadkii 1880naadii. Sheekha inta uu ku sugnaa Sacuudi Carabiya wuxuu fursad u helay inuu barto sooyaalka ballaaran ee caalimka reer Marooko asaasaha dariiqada Axmadiya Sheekh Axmad ibn Idris al-Faasi (1760–1837) iyo wadaadka reer Suudaan ee Muxammad Axmad al-Mahdi (1844–1885). Waxa uu toos ula kulmay asaasaha dariiqada Saalixiya Sheekh Muxamed Binu Saalax al-Rashid (1918), iyo Sheekh Soomaaliyeed Maxamed Guuleed oo kamid ahaa xerta Sheekh Muxamed Binu Saalax, oo ahaa qofka koowaad ee Dooxada Shabeella keenay dariiqada Saalixiya[3]. Ugu danbeyntii, wuxuu sheekha dalka kusoo laabtay asiga oo fikir ahaan isbeddelay oo uu ballaartay adduun aragiisa, wuxuuna kusoo beegmay  iyadoo Gumaystaha uu Afrikada Bari isku fidinaayo, kaddib heshiiskii Barlin 1884, gaar ahaan gumaystaha Talyaaniga, Ingiriiska iyo Faransiiska. Waxaa baryahaas si weyn u socotay oo culimada iyo guud ahaan bulshadaba aad afka ugu hayeen ama ka sheekaysanaayeen, dagaalkii ka socdey dalka Suudaan oo uu Maxamad Al-Mahdi hormuudka ka ahaa. Waxaa goobtaasi joogay culimo badan oo dariiqooyin kala duwan haysata oo goor iyo goob kasta faallayn jiray jihaadka iyo fadligiisa. Dhulka Xijaas waxay guud ahaan culimada Soomaaliyeed u aadi jireen si joogta ah iyaga oo kulamo la qaadan jiray madaxa dariiqada Saalixiya[4].

Dr. David H. Marlowe, waxa uu xusayaa in Sheekh Xasan Barsane kamid ahaa dadkii ugu horreyay ee ku biira dariiqada Saalixiyada, taasoo muujinaysaa in Sheekh Xasan muddada saddexda sano ee uu dhulkaasi ku sugnaa fursad u helay islamarkaana uu qayb ka ahaa fadhiyada diineed ee uu hormuudka ka ahaa Sheekh Maxamed Saalax. Rubacii ugu danbeeyay ee qarnigii 19aad ilaa horaanta qarniga 20aad, oo ay quwadaha Yurub isku fidinaayeen inay gacanta ku dhigaan Geeska Afrika, ayaa waxay culimada islaamka noqdeen hormuudka iyo hogaanka muqaawamada Soomaalida. Waxay culimadaani difaaca dhulka muslimiinta u arkayeen waajib islaami ah, kaas oo lagaga soo horjeedo Kirishtaanka duulaanka ah; Talyaaniga, Ingiriiska, Faransiiska, iyo Itoobiyaanka. Waxaa fatradaani loo yaqiinay “Casriga Shuyuukhda”, sida uu ugu magac daray Barefasoor Saciid Samatar.[5]

Kusoo Laabshada Dalka

Sheekh Xasan Barsane oo muddo saddex sano ku maqnaa magaalada barakaysan ee Makkah, ayaa wuxuu dalka kula soo laabtay aqoon diineed uu muddadaasi bowsaday iyo xiriirka dariiqada Saalixiyada. Wuxuu Sheekha soo laabtay asiga oo gaaray darajada Xaaji. Waxa uu kusoo beegmay xilli aabihiis, Shiikh Nuur Axmed, uu qaabeeyay mustaqbal siyaasadeedka jameecada. Intaa kadib, sanadkii 1890kii si uu Xaaji Xasan u qaato kaalintiisa hogaamineed wuxuu la yimid isbeddel ballaran, waxa uuna asaasay xarunta cusub ee Jameecada Mubaarak Baled-al-Kariim oo u dhaw deegaanka Ceeldheere ee Shabeellaha Dhexe. Sheekha, wuxuu muddadaasi ku guulaystay inuu sameeyo Gole Shura, oo ka kooban oday-dhaqmeed, culimo iyo waxgaradka degaannda. Sanadka 1897dii wuxuu qabtay shirweyna lagaga arrinsanaayo aayaha jameecada waxaana lagu go’aamiyay in jameecada loo raro Jilyaale[6] oo ahayd dhul beeraley[7]. Waxa uu go’aankaani ahaa mid kamid ah go’aannadii waaweynaa ee ay golaha gaaraan, kaasoo dib u qaabeeyay dhaqan-dhaqaalaha iyo baaxadda jameecada. Sheekh Xasan Barsane wuxuu dadaal ku bixiyay ka hortagga gacansiinta gumaystaha, kuwaas oo dad badan oo Soomaaliyeed duufsaday qaarna muquuniyay si ay ugu noqdaan adeegayaal, taasoo dhalisay iskuday ballaaran oo lagu soo furanaayo tirada kooban ee uu gumaystaha addoonsado. Waxay dadaalladaani ahaayeen natiijo samaayn buuxdo ku yeelatay adduun aragga bulshada ku dhaqan Koonfurta Soomaaliya, inkasstoo uu Barefasoor Maxamed Xaaji Mukhtaar uu ku doodaya inay aad u yaraayeen dad Koonfureed oo gumaystaha u noqday askar, tarjubaan, shaqaale iyo waxii la mid ah.

Isbeddelkaani hogaamineed, waxa uu sheekha kusii kasbaday xurmadii iyo xushmada uu ku helay u adeegidda diinta, asiga oo noqday hogaamiye siyaasadeed. Waxa uu wax-ka-baddel ku sameeyay xeer-dhaqameedkii, waxa uuna waafajiyay shareecada Islaamka, waxa uuna qaatay kaalinta u kala garsoorka bulshada, asiga oo olale xooggan u galay ku dhaqanka shareecada Islaamka. Is-bedellada uu sheekha sameeyay waxaa kamid ah kuwa la xiriira dhaqan bulsheedka guunka ah, waxa uuna billaabay fadhiyo diineed oo uu funuunta kala duwan dadka ku baraayo. Sidoo kale, qaab-dhismeedka hogaamineed ee dariiqada waxay ahayd awood baahsan waxa uuna u rogay awood dhexe oo sal looga dhigay ogolaanshada iyo talada oday-dhaqameedyada laguna dhisay Gole Shuura. Sidaas darteed, waxa ay go’aan qaadashada sheekha ahayd mid ku dhisan shuura, sida aan ka arki doonna go’aannada masiiriga ee halganka sheekha.[8] Soo noqoshada Sheekh Xasan, waxay Talyaaniga ku beertay walaac hor leh, waxayna billaabeen inay u diraan ergo xuuraansi kasoo sameeyo degaannada uu sheekha jooga. Waxay tani dhalisay inuu Sheekha durba dareemo is fidinta gumaysidoonka, wuxuuna sii xoojiyay iskacaabinta gumaystaha ee lagaga xoreynaayo guud ahaan Soomaaliya, isaga oo qalcad ka dhistay Taytayley, inakstoo ciidamada Talyaaniga ay cagta mariyeen fariisintaasi[9]. 

Iskacaabintii Xabashida

Sanadkii 1905-kii, waxaa Talyaaniga iyo Itoobiya tartan u galeen iskufidinta dhulka Soomaalida, waxa uuna sanadkaasi ku beegnaa markii Saldanadii Sansibaar ay Talyaaniga heshiis la gashay si ay u gaaraan xeebaha, sidaas darteed Sheekh Xasan iyo jameecadiisa ma aysan la kulmin saamayn toos ah oo kaga imaanayso dhanka gumaystaha Talyaaniga. Dhanka kale, goortii ay Xabashada ku gacansarraysay goobtii Adduwaa ee ay kaga adkaatay Talyaaniga, ayaa waxay guushaasi usoo hoyday qaddarin iyo soo dhawayn ay ka hesho reer Yurub, taasoo siisay fursad ay qayb kaga noqon karto boobka qaybsigii Afrikada Bari. Waxa uu Menilik is tusay inuu qabsan karo Soomaaliya, gaar ahaan Koonfurta, wuxuuna qorsheeyay inuu dhulkaasi kaga hormaro Talyaaniga. Horaanta qarnigii 20aad wuxuu soo gaaray Balcad, waxaase uu kala kulmay filan-waa, kaddib markii iskacaabin uu abbaanduule ka yahay Sheekh Xasan Barsane ay colka jilbaha u dhigeen, taasoo keentay inay si dhaqso ah kaga baxaan dhulka Soonmaaliyeed.[10]

Shirkii Baarliin, Febraayo 1884kii, waxay gumaysidoonka Yurubta Galbeed kaga arrinsadeen sida loo qaybsan karo Afrika si loo jaangooya sedka cid kasta ay heli karto, waxaana la isku raacay in saamiga lagu saleeyo; cidda ku hormarto inay gumaysan karto oo sidaasi loogu aqoonsanaayo. Balse, ayaandarrada waxay ahayd in Xabashid oo ahayd dowladda kaliya ee Afrikaan oo madaxbannaan inay qayb ka noqotay shirqoolka lagu qaybsanaayay Afrika oo sedkeedana qaadatay.[11] Damaca waalan ee Xabashida ee sanadkii 1905kii wuxuu dhaliyay inaysan xeerin Afrikaanimo iyo derisnimo, waxayna marin u noqotay fulinta qorshaha gumaysi oo ay iskudaygeeda ka billowday inay qabsato dhulka Soomaalida. Ayaandarrada weyni waa inay Itoobiya weli ka korin caqliyaddii miiska Baarliin, kaddib qarni iyo dheeraad ayaa billowga sanadkii 2024kii[12] waxay iskudayday inay xoog iyo xeelad ba ku gaarto badda Soomaaliyeed iyada oo la abuuraayo xasarad lagu kala-qaybinaayo midnimada Soomaaliyeed.

Koonfurta Soomaaliya oo ay ka dhasheen kacdoonoo gumaysidiid oo tira badan, marka la barbardhigo Waqooyiga Soomaaliya, waxaa Koonfurta ku yaraa inay bulshada kaalin ku yeeshaan gumaysi-kalkaalnimada, taasoo jirta haddana waxaa jiray dad uu gumaystaha duufsanaayay iyo kuwa uu muquuninaayay waxayna taasi keentay baraarug xooggan oo dadkaasi loo arko Tukebaalcad. Suugaanta muujinaysa gadoodka lagu gacan siinaayo Xabashida, waxaa kamid oraahda faaftay oo ahayd; “Ilaahayoow la kala miiranyee, Mililiq[13] ha iraacin.”

Xeyla Salaase aabihii, Ras Makonnen, waxa uu daahfuray olale millitiri oo dhul-ballaarsi ah kaas oo lagu gaaraayo gobolka Banaadir (Shabeelaha Hoose, Dhexe, iyo Banaadir) lagana dhigo qeyb kamid ah istiraatiijiyada Itoobiya. Labadaasi dhacdo, waxaa uu sheekha iyo xertiisa goosteen in marka hore lala diriro Itoobiya, maadaama duulaanka Itoobiya uu waqtigeeda taagnaa ayna doonaysay dhulka uu sheekha ka taliyo. Xabashida si ay u fuliso istiraatiijiyaddeeda waxay soo gaartay Shabeellaha Dhexe, gaar ahaan Balcad, oo ay iskacaabin ballaaran kala kulantay Sheekh Xasan Barsane iyo ciidankiisa. Dagaalkii koowaad ee dhex maro labada dhinac wuxuu ahaa dagaalka la magac baxay Gumarshiir, kaasoo ay kala kulantay jab xooggan. Ditoor Cabdiraxmaan Baadiyoow, oo xiganaayo majallada New York Times, waxaa ciidamada Ras Makonnen lagu qiyaasay inay gaaraayeen 3000 oo u badnaa fardooleey, waxaana ka badbaaday kaliya 69 askari oo ku laabtay Itoobiya. Dagaalka waxaa kaalin ku lahaa xerta sheekha uguna horreya cutubyo uu hoggaaminayeen ardaygiisa uu ku kalsoonaa, Sheekh Abuukar iyo Sheekh Oyaye, iyo Suldaanka Mustaxiil ee Olol Dinle kuwaas oo door muhiim ah ka qaatay iskacaabinta duulaanka Xabashida.

Dhanka kale, ciidamada sheekha waxay dagaallo is-xig-xiga kula galeen ciidamada Itoobiya goobo ay kamid yihiin GaloKaror, Buulabarde, Yaaqbariweyne, iyo Ceel-Cabdi. Dagaalkaasi waxay Xabashida la kulantay awood iskacaabineed oo xooggan taasoo ku qasabtay inay dib kaga baxaan dhulka Soomaalida. Waxay tani ahayd guul taariikhi ah, kaddib marka uu fuli waayay qorshaha Itoobiya oo goosatay inay wax la boobta gumaystaha reer Yurub, waxayna farriin digniineed u diraysay Talyaaniga oo qorshaynaayay inuu ku fido dhulka. Guushaani waxay dhalisay in feejignaan dheeri ah loo yeesho gumaysidoonka, waxayna dhiirgelinaysay ciidanka kaddib markii la xaqiijiyay in si buuxda la iskaga dhicin karo duulaannada isbarbar socda.

Laashin Islaaw Nuur Abiikar (1861-1934) waxa uu gabay dheer ku cabbiray jabkii Xabashida ee dagaalka Gumarshiir, iyo guusha ay hanteen ciidanka uu abaanduulaha u aha Sheekh Xasan Barsane, waxaana gabayga kamid ahaa meerisyadaan hoose[14];

Markuu waaga galac yirina guluf lagu ekeyay

Oo faradaha iyo gamaankooda warmaha lala gaaray

Gurmad Rabbi iyo waxaan helnay gargaar badane

Gadii Badar kama duwana waa guul lama iloobaane

Guud injireyda gowracan ee la waray goobta

Oo meydkeeda gaanka ah boqolaalka gaaray

Wixii falaar lagu gamayay iyo wixii garuun lala haleelaaba

Wixii bilaabo lala gaaray iyo wixii abley goysayba

Galabtaas waxbadan haadda waa loo goglaye

Gumarshiir dagaalkii ka dhacay guushii laga gaaray

Gebigeenba garruun inaan ku helay sooma garatiin.

Duulaankii Talyaaniga

Dowladaha Yurub waxay tartan ugu jireen qabsashada xeebta Banaadir, si taasi u suurtagashana waxaa jiray sahano xuuraansi. Talyaaniga waxa uu Soomaaliya kusoo galay hab ganacsi iyo heshiisyo uu la galay qaar kamid ah reeraha, gaar ahaan deegannada xeebaha, balse ujeedka qarsoon uu ahaa qabsashada guud ahaan dhulka Soomaalida. Waxa uu qaatay kala qaybinta Soomaalida, iyada oo la dhaqangelinaayo siyaasadda qaybi oo xukun[15]. Sanadkii 1896dii, dagaalkii Lafoole, waxay beesha Wacdaan hor istaageen iskudaygii Talyaaniga uu ku sahminaayay Koonfurta Soomaaliya, gaar ahaan Banaadir, waxaana halkaasi si ba’an loogu jabiyay Talyaaniga ayada oo dagaalka lagu dilay Antonio Cecchi, qunsulkii guud ee Talyaanigu ku lahaa Zanzibar. Guushaasi laga gaaray dagaalka ayaa Sheekh Xasan iyo kooxdiisa waxay dabaaldagyo ka sameeyeen degmada Jilyaale. Lakiin Talyaaniga oo weerarada soo rogaal celiyay oo ka gadoodsan guuldarradaan ayaa goostay inuu aargoosta, wuxuuna gubid iyo boob ka gaystay deegaannada Nimow, Jasiira, Dhanaane iyo magaalo xeebeedya kale. Laashin xeebeed cabbiraayo xaaladda taagneed ayaa ku maansooday;“Biyamaaleey jebiyeene Barsaneey usoo socdaan”[16]

Talyaanigu kama welwelsaneyn kaliya guuldaradaa kasoo gaartay dagaalka ee waxaa hoos u dhacay maqaamkii uu ku lahaa kala-qaybsiga Afrika, taasoo uu kula tartamayay Ingriiska, Faransiiska iyo Jarmalka. Wuxuu isla sandkaas, 1896kii, uu ku jabay dagaalkii Adoowe ee uu Amxaarada la galay, waxaana u raacay guuldarrada Lafoole oo jab xooggani uu kasoo gaaray. Waxay natiijada noqotay in Talyaaniga saamigiisa gumaysiga lagu soo kooba saddexda dal ee kala ah Soomaaliya, Liibiya iyo Eriteriya, halka waddamadii kale ee uu tartanka kula jiray la siiyay dhulal badan oo ay gumaystaan.[17]

Shirweynihii Baarliin ee la isla gartay in Afrika la qaybsado loona qaybsado sida looga kala hormaro, waxay dhalisay hirdan adag. Itoobiya iyo Talyaaniga waxay u tartameen Koonfurta Soomaaliya, islamrkiina Talyaaniga wuxuu sanadkii 1896kii adduunweynaha ku wargaliyay in Soomaaliya Koonfureed (Benaadir) inay noqotay qayb kamid ah maamulka Talyaaniga.[18] Soomaalida waa tan ku maahmaahdo; “Buun ninka xado meel uu ku yeeriyo ayaa la iska rabaa.” Qeyladhaanta Talyaaniga ee dunida uu ku wargalinaayay inuu ka taliyo Soomaaliya, waxay ahayd gogol-xaarka istiraatiijiyaddiisa iyo ka boodidda hirdanka loogu jira cidda tallabo dheeraysa. Waxa uu maalin cad is-huwiyay oo uu la dhuuntay sharafkii iyo heybtii Soomaaliyeed, ayaandarraduse waa inuusan is weydiinin goobta lagu yeerin karo buunka.  Dhanka kale, waxaa ballaartay kacdoonadii gummaysidiidka waxa uuna Sheekha Xasan Barsane billaabay inuu sii xoojiyo iskaashiyada lala sameynaayo culimada iyo hogaannada reeraha si loo xaqiijiyo midnimida ummada islamarkaana si wadajir ah la iskaga kaashado dagaalka lagu la jira gumaysidoonka.

Inta lagu guda jiray Dagaalkii Koowaad, Talyaaniga waxa ku adkaatay inay si buuxdo usii maamulaan Soomaaliya. Tani waxay fursad u noqotay Sheekh Xasan Barsane si uu gaashaanbuur ula samaysto hogaamiyaal uu garabsan karo, sida boqorka Itoobiya, Lij Iyasu, oo soo Muslimay 1916dii. Sheekh Xasan Barsane, boqor Iyasu iyo hogaamiyaal kale, sida Sayyid Maxamed Cabdulle, waxay qorsheynaayeen in Bariga Afrika ka dhisaan Imbiraatooyad Muslim taasoo ka madaxbannaan faragelinta Kirishtaanka. Haseyeeshe, sirdoonnadii gudaha ayaa gudbiyay warbixinta qorshahan. Waxay tani Sheekh Xasan kaga dhigneed taageeradda koowaad ee uu dibadda ka helo, taasoo gaartay inuu garab ka helo Cusmaaniyiinta iyo Jarmalka kuwaas oo loolan kula jiray gaashaanbuurta gumaysidoonka uu Talyaaniga qaybta ka yahay[19].

Sheekh Xasan waxa uu dadaallo ku bixiyay inuu xiriiro adag la yeesho oday-dhaqameedka iyo hoggaanka Koonfurta Soomaaliya. Waxa uu olale u galay inay wadashaqayn yeeshaan hormuudka kala duwan ee degaannada, sida Marka iyo Baraawa, si loo hubiyo taageero dheeri ah oo la iskaga caabiyo colka gumaysidoonka. Wuxuu fariintiisa gaarsiiyay dhulka Soomaali Galbeed asigoo ku booriyay inay gumaystaha iskacaabiyaan. Sanadkii 1891dii oo Talyaaniga maamulaayay Muqdisho oo uu heshiis maxmiyadeed la saxiixanaayay qaar kamid beelaha, waxa uu Sheekh Xasan Barsane ku guulaystay inuu saldhig adag ka dhiso Danane. Talyaaniga oo dadaalladaa wado, haddana waxaa jiray is-aaminaad la’aan labada dhinac. Sanadka xigay ee 1892dii wuxuu Sheekh Xasan Barsane weerar ka qaaday dekadda Danaane, waxaana halkaasi lagu dilay ciidamo Eriteeriyaan oo taabacsanaa Talyaaniga iyo ciidamo badeed oo British ah. Dhacdadaan iyo jabka gaaray gumaystaha waxay dhalisay inay aargoostaan, waxayna adeegsadeen hub culus, taasoo u suurtagalisay inay gacanta ku dhigaan rag sarsare oo lagu xiray Muqdisho uuna kamid yahay Sheekh Cabdi Gaafle, saaxiibka dhaw ee Sheekh Xasan, inkastoo Sheekh Gaafle uu dib u baxsaday kuna laabtay halganka. Inkastoo Talyaaniga aysan waxyeello badan gaarin, haddana dagaalkaani wuxuu sooyaalka Soomaalida gobannimadoonka kaga dhignaa mid aad muhiim u ah, taasoo bannaanka keentay cadaawadda gumaystaha. Intaa waxii ka danbeeyay Sheekh Xasan Barsane waxay Talyaaniga u arkaayeen nin halis ku ah ayna tahay in la iska qabto, waxayna billaabeen diyaargarow iyo in la adkeeyo gacan ku haynta xeebaha[20].

Waxaa kale oo uu xiriir la lahaa Daraawiishta oo uu hogaaminaayay Sayid Maxamed Cabdulle Xasan kuwaas oo halgan gumaysidiid kula jiray Ingiriiska, kana midka ahaa halgannadii ugu cimriga dheeraa gayiga Soomaalida. Inta uu xiriirka labada dhinac uu hagaagsanaa, waxaa la is dhaafsaday waayo-aragnimo, waxaana la is dhaafsanaayya sarakiil. Saraakiisha sare ee la is dhaafsaday waxaa kamid ahaa Sheekh Xasan Gaadaay oo ka socday Daraawiishta ujeedkuna ahaa aqoon kororsi, inkastoo asiga oo aan dhamaysan uu geeriyooday laguna duugay MahadaayWeyn[21]. Dhanka kale, Daraawiishta inta ay ku guda jireen soo rogaalcelinta dagaalka ka dhanka ah gumaystaha Ingiriiska ayay soo gaareen magaalada Baledweyna, waxayna taasi fududaysay inuu Sayyidka garab iyo gacan uu siiyo guud ahaan iskacaabintii Koonfurta ee lagu la dagaalamaayay Talyaaniga[22].

Sanadkii 1905tii culimada hogaanka u ahayd kacdoonnada Koonfureed oo ay kamid ahaayeen; Suldaan Cali Ciise, Shiikh Abiikar Axmed, Shiikh Xasan Barsane, Shiikh Aweys Maxamed, Sheekh Caashir Maadow, Shiikh Daa’uud Culusoow, iyo Cali Maxamuud Nuur, ayaa waxay iskugu imaadeen shirweyna loogu magacdaray ‘Axdigii Shalanbood’ oo lagu qabtay magaalada Shalanbood ee Shabeelah Hoose. Axdigaan waxa uu jawaab u ahaa dhiiladii kasoo yeertay Talyaaniga oo fagaaraha ka sheegtay dhulka Soomaalida. Shirka waxaa lagu go’aamiyay; in la mideeyo halganka, in la kala qeybsado aaggag dagaalka, iyo in la xoojiyo guubaabada xoola dhaqatada iyo beeralayda[23].

Sheekh Xasan Barsane si uu u xoojiyo iskuduubnaanta ciidankiisa looguna diyaargooba colka kusoo wajahan, wuxuu qabtay shir si loo dajiyo istiraatiijiyad loo dhan yahay oo lagu wajaho gumaysidoonka. Inta lagu guda jiray shirka wuxuu xubnaha golaha kaga warramy colka waxa uuna ku yiri; “Gaalada dhan walbo ayay inooga hareeraysan tahay, bariga waxaa naga xiga Yurubiraanka. halka Itoobiyaankana naga jiraan dhanka galbeed; waxayna labadaba kusoo siqayaan dhulkeenna si ay qabsadaan.” Inta shirka lagu guda jira ayaa waxaa sheekha la weydiiyay; sida ay naftooda ku difaaci karaan, waxa uuna sheekh Xasan Barasane kaga warceliyay in Allaah uu garabkooda yahay ilaa intay ku taagan yihiin jidka toosan, iyo in tira badan oo ciidan iyo hub inaysan guusha damaanad qaadi karin. Waxa uu intaasi raaciyay aayadda suuratu al-Baqara;كَم مِّن فِئَةٍۢ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّـٰبِرِينَ. Talyaaniga wuxuu sanadkii 1908dii duulaan kusoo qaaday deegaannada u dhaw xeebaha Soomaaliya, waxaana u suurtagashay inay gacanta ku dhigaan qayb kamid ah sida deegaannada Biyamaal. Sanadkaasi 1908dii wuxuu qorsheynaayay dhisidda iyo beerista beero waaweyn oo laga hirgalinaayo dhul beeraadyada Balcad iyo Jowhar. Intaa kaddib wuxuu 1913dii qabsaday Baydhabo, sanadka xigay ee 1914kii wuxuu Talyaaniga gaareen Xudur[24].

Jahwareerkii Talyaaniga

Talyaaniga oo adduunweynaha la wadaagay inuu taliskiisa maamulo Koonfurta Soomaaliya, ayaa wuxuu kulantay labo dhibaato. Kow, waxaa ciriiriyay Itoobiya oo ku damac ahayd, laakiin hirdanka ay labada ku jireen waxay Itoobiya sanadkii 1905tii, jabka dagaalkii Gumarshiir, xaqiijisay inay Soomaalida awood iska-caabineed ay dhankooda jirta, taasoo loo fasiran karo inay Itoobiya tabar reebtay, taasina marna waxay dan u ahayd Talyaaniga oo culayska ka yaraanaayay, mar kalena Soomaalida oo tijaabo ku martay inay iskadhicin karaan gumaysidoon, nooc walba. Labo, Talyaaniga waxaa ku fogaatay xaqiijinta hindisihiisa gumaysi, kaddib marka xerta Sheekh Xasan Barsane ay noqdeen darbi aan laga tallaabi karin.

Billowga qarniga 20aad waxaa si rasmi ah halis loogu aqoonsaday Sheekh Xasan Barsane, waxaana Baarlamaanka Talyaaniga uu walaac ka muujiyay hore-u-socod la’aanta ajandihiisa Gumaysi. Waxay tani ahayd in Sheekh Xasan uu dejiyay istiraatiijiyo si uu guul kaga gaaro dadaallada uu wado. Sheekha waxa uu soo rogay; inay ciidamiisa sumeeyaan dalagyada beeraha ee agagaarka magaalada Jowhar, si loo hubiyo inuusan Talyaaniga helin waxsoosaarka dalka. Waxay ciidankiisa u howlgalaayeen si joogta ah ayaga oo halheyskoodu yahay; “Su’aal Sheekh Xasan baa leh, Siibista annagaa leh.” Wasiirka Arrimaha Dibadda Talyaaniga, Titonni, oo walaac badan ka muujiyay dhaqdhaqaaqa iskacaabineed ee Sheekh Xasan Barsane ayaa saraakiisha sare ee Muqdisho ku sugan waxa uu su’aalo ka weydiiyay gaabiska, kuwaas oo ku warbixiyay inuu Sheekh Xasan uu yahay wadaad aan fahan badan ka haysan diinta islamarkaana aan caqabad ku noqon karin maamulka. Waxay tani dhalisay in mar kale la barto Sheekh Xasan ayna ku sifeeyaan ‘Wadaad dagaalyahan iyo Gobonnimadoon.’[25]. Dhanka kale, Jameecada Jilyaale ee Sheekh Xasan Barsane waxay si buuxdo u diiday inay is dhiibaan oo ay kamid noqdaan ciidamada Talyaaniga ee Zaptie[26].

Soo-Magcaabiddii De Vecchi

Oktoober 1922dii waxaa dalka Talyaaniga ka dhacay isbeddel maamul, uu taliska la wareegay xisbiga Fashiistaha ee uu hogaaminaayay Binito Mussolini, oo ay aragtidiisu ahayd in wax lagu maamulo xoog iyo amarkutaaglayn ayada oo cidda ka hor timaadana awood lagu maquuninaayo. Cesera Maria De Vecchi, waxaa loo soo magacaabay inuu guddoomiye ka noqdo Soomaaliya kana hirgaliyo siyaasadda xisbigiisa. Dhamaadka sanadka 1923kii, De Vecchi, wuxuu kasoo dagay Muqdisho wuxuuuna la yimid aragtiyo siyaasadeed uu xisbigisu ka qabay habka lagu maamulaayo guunta Soomaaliya ee iskugu jira dhac, gumaaadka iyo cadaalad-darrada. Waxaa, De Vecchi, u muuqatay inuu qabsado labada saldanadood ee Hobyo iyo Waqooyi Bari, isagoo iska indhatirayo heshiiskii maxmiyadeed ee ka dhexeeyay saldanadahaas iyo dawladdiisa, oo u arkayay inay kurtummo hortaagan ku yihiin isballaarintiisa gumeysi. Tillaabadii ugu horreaysay uu qaaday waxay ahayd inuu soo saaro xeer uu hubka uga qaadayo Soomaalida Koofureed oo idil. Go’aankaasi wuxuu dhaliyay inay ka gadoodaan Soomaalidii degganayd tuulooyinka Jilyaale, Ceeldheere, Buur Gooyo iyo Afgooye BaadiCadde.[27]

Sheekh Xasan Barsane si uu kaga falceliyo arrinka soo cusboonaaday wuxuu qabtay shirweyna lagaga arrinsanaayo go’aanka Talyaaniga ee habdhigista, waxaana ugu danbayn uu Sheekha soo saaray warqaddii caanka ahayd ee uu Sheekh Xasan u qoray ku-suntanaha Duqa Mahadaay. Warqadda qayb kamid, waxay u qorneed, sida tan; “Waxa aan ku billaabayaa magaca Allaah, waan helay warqadaadii waana fahmay. Waxa aan kuu sheegayaa in aanan qaadaneeyn amarkaaga. Dowladdaadu waxa ay leedahay sharciyadeeda, annaguna waxa aan raacnaa sharciga Allaah iyo rasuulkeenna Muxammed NNKH, ma nihin sida ummadaha kale ee aad gumeeysatiin, iskuma dhiibno isticmaar, haddii aad dalkeena timaadu waa noo dagaal. Adduunku waxa uu joogaa dhammaad, waxaa ka haray 58 sanno, ma dooneyno in aan adduunkaan sii joogno, waxa aan doorbideeynaa in aan dhimano anaga oo difaaceeyna diinteena.”[28] Waqtigaa waxaa jiray fikir culumada qaar aay qabeen oo ahaa haddii isticmaar yimaado inay tahay calaamad Aakhiru Samaan.[29]

Dagalladii laga hortagay Talyaaniga

Dhanka Talyaaniga waxay wadeen dadaallo gudaha ah oo ay ku xaqiijinayaan sida dhanka Sheekha lagaga heli lahaa is-dhiibid iyo aqbalaad, si taasi loo gaarana waxay adeegsan jireen dad iyagu taabacsan, kuwaas oo ciidanka Sheekha ku dhihi jiray oraahda suugaaneed; “Gaalo jimayste, jinkiisow ka haraa.” Haseyeeshee, dhammaan dadaalladaasi waanwaanta waa ay guuldareysteen, waxaana la gaaray go’aan lid ku ah gumaysidoonka, oo maslaxad u ah ummadda. Intaasi kaddiib, wuxuu Sheekha guda galay tabaabushaynta ciidanka ee dhanka tababarka iyo saadka[30]. Guushii laga gaaray dagaalkii Xabashida, waxa uu noqday shidaal iyo gubaabo, kaasoo ciidanka siiyo tamar hor leh, waxaana halhays suugaaneed noqotay;

Gaalo maa gaalo ka giiran,

Gaalo waa tii Gumarshiire,

Gibilkeygaa is guraayee,

Ii geeya gaalada yuubleyda!

Markii uu De Vecchi uu helay warqadda diidmada qayaxan ee ka timid sheekh Xasan Barsane, waxay goosteen inay qaadaan duulaan marka horena la dhaco xoolaha lagana hor istaago ceelasha. Balse damaca waalan waxaa lagaga hortagay cudud xooggan taaso keentay inay dagaallo is dabajoog ah la iskaga hor imaado. Dagaalladaasi waxaa ugu caansanaa; Dagaalkii Buulaburde (1922 iyo 1923), CeelDheere (1922 iyo 1923), Hiilweyne (1923), Jilyaale (1924) iyo Hareerile (1924), iyo dagaalkii Ceelka Haadfuul (1924). Waxaa xigay dagaal labada dhinac ah, 15 Maarso 1924, oo Talyaaniga kusoo dagaal galeen tiro 500 ciidan oo wato labo madfac. Iska-horimaataankaan oo lagaga adkaaday Talyaaniga, waxaa laga dilay taliye Lieutenant Colonel Mario Re oo ahaa hoggaamiyaha Ciidamada Gumaysiga ee Dhulka Soomaalida[31]. Boobka xoolaha waxa uu ahaa siyaasadda koowaad ee dadweynaha loogu ciqaabaayo dagaalka ay ku jiraan ciidanka Sheekh Xasan Barsane. Duulaanka Talyaaniga inta uu socday, waxaa xusid mudan, in kaliya Buq Aqable laga dhacay kun geel[32]. Waxay taasi muujinaysa arxandarrada gumaystaha iyo sida daran ee u boobaayay hantida ummadda.

Dagaalka Buulaburte oo dhacay 13 April 1923, waxa uu kamid ahaa dgaallada ugu cuslaa ee labada dhinac, waxaana dagaalkaasi uu Talyaaniga ku waayay Kabtan lagu magacaabi jiray Battuditill. Arrinkaasi oo Talyaaniga u qaadan waayay, si uu aargoosi ballaran u sameeyo waxa uu duulaan ku qaaday degaanka Baliwayne oo 6km u jirta Jalalaqsi kana xigta dhanka Bari, waxayna Talyaaniga halkaasina kala kulmeen jab xooggan iyaga oo goobtaasi ku waayay xidigle Maremaldo iyo tira kale oo ciidan ah, halka dhanka Sheekhana ay waayeen abwaankii gobannimadoonka Islaaw Nuur Abiikar. Dhacdooyinkaani waxay soo dadajiyeen in DeVechi uu isbeddel ku sameeyo qorshaha jajuubka, waxa uuna mar kale isku dayay waanwaan si loo hubiyo suurtagalnimada waanwaan dhex marta Talyaaniga iyo reeraha. Waxay tani keentay in wufuuddii uu Talyaaniga dirsaday ku guulaystaan soo uruurinta hub gaaraayo 3000 qori. Laakiin, dhammaan wadahadalladaasi waa uu ka biyadiiday Sheekh Xasan, waxa uuna sii xoojiyay dagaalka lagu la jira gumaystaha[33].

Xabsiga, Geerida iyo Aaskii Sheekha

Talyaaniga markii uu arkay inuu ku guuldarraystay gacan ku haynta Soomaaliya, waxa uu basaasiin ku dhex beeray ciidanka Sheekha, waxayna taasi dhalisay inay kaalin ka qaataan gudbinta xogta iyo kaladhantaalidda cududa ciidanka Sheekha. Stefano, waxa uu kamid ahaa basaas dhalashadiisu ahayd Itoobiyaan, waxa uuna jameecada Sheekha ku dhex joogay inuu cilmi doon yahay. Kol danbe oo la hubsaday shaqada uu haayo Stefano ayaa waxay Soomaalida ka sameeyeen tixda suugaaneed ee dhahaysa; U adeegimaa Stefano, Eebadaa ku aarsanaa![34]

Buugga Mario Devechio ee lagu magacaabo Orizento De Impero waxaa lagu xusay inuu Talyaaniga adeegsaday, sanadkii 1924, hub casri ah oo aad u culus iyaga oo sii xoojiyay duulaankooda. Waxaa dhanka kale laga waday howgal ballaaran oo barakacin ah kaasoo lagu beegsanaayo xoolaha, ceelasha iyo beeraha, si dadweynaha loogu ciqaabo loona gaarsiiyo heer ay is dhiibaan. Haseyeeshee, waxay ciidanka Sheekh Xasan Barsane sii wateen halgankooda, waxaana dhanka Talyaanigana garab u ahaa ciidamo ka socda Eriteeriya, Liibiya iyo Soomaali kale oo ay duufsadeen. Si walbo, isballaarintii gumaystaha iyo howlgalladii basaasnimada waxay keentay inay ugu danbeyn  gacanta lagu dhigo hogaamiyaha iyo hormuudka Iskacaabinta Sheekh Xasan Barsane, Ku-xigeenadiisa oo uu kamid ahaa Xaaji Maxamed Macallin oo ahaa xaakimkiii magaalada Baledwayna iyo Xaaji Maxamed Kheyr Maxamed. Waxay qabashadaani lamafilaanka ah aad usoo dhaweeyay raysalwasaaraha Talyaaniga, Benito Mussalini, isaga oo bogaadiyay guusha dhulballaarsiga ee Soomaaliya[35].

Dr. David H. Marlowe buugiisa ’The Galjaal Barsana of Central Somalia’, waxa uu kusoo tabinayaa sheekhada qabashada Sheekha isaga oo la kulmay mid kamid ah owlaadda Sheekh Xasan, waxa uuna kasoo wariyay sida; “Anigu waxaan ku dhashay Jilyaale. Aabbahay waa Xaji Xasan, oo ahaa Sheekh iyo hogaamiye gobonnimadoon. Hooyaday, Caa’isha Axmed, waxay ahayd Xawaadle oo ka timid agagaarka BuloBurti. Aniga oo shan sano jir ah, waxaa dhacay dagaalkii u dhexeeyay Talyaaniga iyo Barsana. Inkastoo aan aad u yaraa, haddana waxaan xusuustaa Talyaaniga oo ay la socdeen ciidan Eriteeriyaan iyo kuwa Carab ah kana soo jeedo Yaman. Carabtii Yemen waxay ahaayeen kuwa ugu arxanka daran, waxayna gubayeen oo burburiyeen guud ahaan deegaanka Jiliyaale. Intaa kadibna waxay aabbahay u taxaabeen xabsi.” [36]

Sheekh Xasan Barsane waxaa ugu danbeyn lagu xiray Xabsiga Dhexe ee Muqdisho, waxaana lagu xukumay 30 sano oo xabsi ah. Waxaa sheekha halkaas kaga billowday nolol adag oo lagu ciqaabaayo. Sheekh Cabdisataar Sheekh Cabdisalaan (Buugiisa qalinjebinta 1978) waxa uu la kulmay Cali Macallin (Cali Karanle) oo 6 bil la xirnaa Sheekh Xasan Barsane, waxa uuna kasoo wariyay in sheekh Xasan si daran xabsiga loogu dhex cadaabi jiray, si lagaga xaqiijiyo inuu ka tanaasulo mabda’ uu u dagaallamaay ee uu dalkiisa iyo dadkiisa ku dicaafayay. Balse, si walba Sheekha wuu diiday inuu u hogaansamo doonista gumaysiga, taasoo ugu danbayn keentay in la sumeeyo, wuxuuna Sheekha suntaasi u geeriyooday 28 bisha Janaayo 1927dii.[37]

Sheekha oo markii hore lagu aasay Muqdisho, ayaa waxaa maydkiisa loo qaaday degmada Jilyaale, waxaana halkaasi lagu siyaartaa, sanad kasta, maalintii uu geeriyooday. Guuldaradii gaartay Jameecada Jilyaale iyo geeridii Sheekh Xasan Barsane waxay fursad u noqotay hirgelinta riyadii soo jireenka ahayd ee uu Talyaaniga uu ku doonaayay Imbaraadoriyadda Gumeystaha Fashiistaha (Impero Colonial Fascista) ee sanadkii 1936dii, siddeed sano kaddib geeridii Sheekh Xasan. Kacaankii 21 Oktoober ee uu hoggaaminayay Maxamed Siyaad Barre, ayaa waxay Sheekh Xasan Barsane ku maamuuseen in loogu magac-daro dusgi sare oo ku yaallo magaalada Muqdisho.[38]

Ugu danbeyn, Barefasoor Maxamed Xaaji Mukhtaar buuggiisa Historical Dictionary of Somalia, waxa uu sanadka 1924kii ku santay inuu yahay guga iskacaabineed ee uu Sheekh Xasan Barsane hogaaminaay kaasoo ka dhan ahaa duulaanka Fashiistaha Talyaaniga. Allaah Unaxriisto Sheekh Xasan Barsane, wuxuu noloshiisa ku dhamaystay halgan, waxa uuna gutay waajib diineed iyo mid ummadeed asiga oo difaacaayo diintiisa, dhulkiisa iyo dadkiisa. Waxa uu is hortaagay quwado xooggan kuwaas oo uu ka hortagay riyadooda gumaysi ee dhulka Soomaalida. Waxa uu ka adkaaday Xabashida, waxa uuna dagaallo fool-ka-fool ah la galay Talyaaniga, kuwaas oo gooba badan uu kaga gacan sarreeyay. Gobonnimadii uu Sheekha u dagaalamaayay, ee la is dhaxalsiiyay laguna xoreynaayay dhulka iyo dadka Soomaaliyeed waxa maanta miraheeda harsanaayo Ummada Soomaaliyeed, wuxuuna Sheekh Xasan uu baaqi ku yahay kuna ahaan doonaa sadarrada iyo xasuusaha ummada, waxa uuna tusaale, dhan kasta, u yahay faca koraayo si ay u fahmaan qiimaha sare ee dhadhanka xorriyadda iyo gobonnimada kuwaas mudan in lagu faro adeego.

Dhammaad.

[1] Prof. Mohamed Haji Mukhtar, Historical Dictionary of Somalia, daabacadda 203, bogga 209

[2] Sheekh Xasan Barsane (Hogaamiyihii Halganka Iskacaabinta Gumaystaha Talyaaniga), Prof. Dhicisoow iyo qaar kale, b.62-63

[3] Prof. Mohamed Haji Mukhtar, Historical Dictionary of Somalia, daabacadda 203, bogga 209

[4] Aw Jaamac C. Ciise -Taariikhdii Daarawiishta iyo Sayid Maxamed Cabdulle Xasan (1895-1921)

[5] Dr. Cabdiraxmaan Badiyow, Sheikh Hassan Barsane: The Resistance leader againist Ethiopia and Italy, Wardheer news 2024.

[6] Jilyaale waxa maamulka Hirshabeella, Maajo 2025, u aqoonsaday degmo dhamaystiran

[7] Prof. Mohamed Haji Mukhtar, b. 209

[8] The Galjaal Barsane of Central Somalia: A lineage Political system in a Changing the World’, b.106-107

[9] Adan Makina, Sheikh Hassan Barsane: Forgotten Mujahid of the colonialist, https://bit.ly/43OHn9h

[10] Taariikh Fasalka Koowaad ee Dugsi Sare, Xamar 1976, b.132

[11] M.I. Liiqliiqato, Taariikhda Soomaaliya (Dalkii Filka Weynaa ee Punt), b.61

[12] Ethiopia signs agreement with Somaliland paving way to sea access, BBC, Jan 2024, https://shorturl.at/cGZlE

[13] Menelik II-Mililiqii Labaad(1844 — 1913 ) waxa uu ahaa boqorkii Xabashida laga bilaabo 1889 taniyo geeridiisa.

[14] Axmed M. Iimaan, Taariikh Taxan iyo Dhaqanka Soomaalida, daabacadda labaad 2017, b.74

[15] Sheekh Xasan Barsane (Hogaamiyihii Halganka Iskacaabinta Gumaystaha Talyaaniga), Prof. Dhicisoow iyo qaar kale, b.79

[16] Prof. Mohamed Haji Mukhtar, Sidoo kale b. 209-210

[17] Prof. Yaxye Sh. Caamir, Saddexdii Dagaal ee Lafoole, Laashin, 2016, https://bit.ly/4kes8MG, la booqday 2025

[18] Taariikh Fasalka 1aad D.Sare, Sidoo kale b.132

[19] Adan Makina, Sidoo kale

[20] Adan Makina, Sheikh Hassan Barsane: Forgotten Mujahid of the colonialist, https://bit.ly/43OHn9h

[21] Sheekh Xasan Barsane (Hogaamiyihii Halganka Iskacaabinta Gumaystaha Talyaaniga), Prof. Dhicisoow iyo qaar kale, b.70

[22] M.I. Liiqliiqato, Taariikhda Soomaaliya (Dalkii Filka Weynaa ee Punt), b.74

[23] Axmed M. Iimaan, Sidoo kale, b.88

[24] Mohamed Haji Mukhtar, Sidoo kale, b. 210

[25] Adan Makina, Sheikh Hassan Barsane: Forgotten Mujahid of the colonialist, https://bit.ly/43OHn9h

[26] Mohamed Haji Mukhtar, Sidoo kale, b. 210

[27] M.I. Liiqliiqato, Taariikhda Soomaaliya (Dalkii Filka Weynaa ee Punt), b.91

[28] Prof. Yaxye Caamir, Taariikhda Halgamaa Sheekh Xasan Barsane, 2017, Laashin

[29] Prof. Yaxye Caamir; ’Waqtigaa waxaa jiray fikir culumada qaar ay qabeen oo ahaa haddii isticmaar yimaado inay tahay calaamad Aakhiru samaan.’

[30] Sheekh Xasan Barsane (Hogaamiyihii Halganka Iskacaabinta Gumaystaha Talyaaniga), Prof. Dhicisoow iyo qaar kale, b.70

[31] Alberto Alpozzi, Dall’Alto Scebeli inizia il ritiro delle armi per la pacificazione della Somalia, Feb 2022, https://bit.ly/3SZmXUP

[32] La Nuova Italia D’Oltremare – L’Opera Del Fascismo Nelle Colonie Italiane

[33] Sheekh Xasan Barsane (Hogaamiyihii Halganka Iskacaabinta Gumaystaha Talyaaniga), Prof. Dhicisoow iyo qaar kale, b.83

[34] Prof Dhicisow, Sheekh Cabdisataar, iyo Raage Cali, sidoo kale, 2016

[35] Axmed M. Iimaan, Sidoo kale, b.77-78

[36] Dr. David H. Marlowe, Harvard University, 1963, b.168

[37] Prof Dhicisow, Sheekh Cabdisataar, iyo Raage Cali, sidoo kale, 2016

[38] Prof. Mohamed Haji Mukhtar, Sidoo kale b. 209-210

The post Halgankii Sheekh Xasan Barsane: Duulaankii Talyaaniga iyo Xabashida appeared first on Kaab TV.