Madaxweynaha Eritrea, Isaias Afwerki, ayaa mar kale dhaliilay nidaamka federaalka ee Soomaaliya iyo qaababka siyaasadeed ee uu sheegay inay sii xoojin karaan kala-qaybsanaanta bulshada, isla markaana fursad siin karaan qabqableyaasha dagaalka iyo kooxaha dano gaar ah leh inay saameyn ku yeeshaan siyaasadda dalka.
Afwerki ayaa hadalkan ku sheegay wareysi uu siiyay telefishinka RT, isagoo ka hadlayay dowlad-dhiska, midnimada qaran iyo caqabadaha haysta dalalka Geeska Afrika.
Aragtidiisa ayaa dib u soo celinaysa dood muddo dheer ka taagnayd Soomaaliya oo ku saabsan in nidaamka federaalku yahay hannaan awoodda lagu qaybsado, mise uu sii xoojin karo kala qaybsanaanta siyaasadeed iyo tan bulsho haddii aan si hufan loo maamulin.
Madaxweynaha Eritrea ayaa ku dooday in qaran aan lagu dhisi karin nidaam ay saameyn ku leeyihiin qabqableyaasha dagaalka, isla markaana uu muhiim yahay hannaan dowladeed oo ku dhisan muwaadinnimo, hay’ado qaran oo xooggan iyo midnimo bulsho.
Madaxweynaha Eritrea ayaa sheegay in nidaamyada siyaasadeed ee ku dhisan kala-qaybsanaanta bulshada ay caqabad ku noqon karaan dhismaha dowladnimo mideysan. Wuxuu si gaar ah u xusay in marka kala duwanaanshaha dhaqaale, qabiil, diin iyo bulsho loo adeegsado loollan siyaasadeed, ay taasi dhalin karto xasarado soo noqnoqda iyo faragelin shisheeye.
Aragtidan ma ahan mid uu Afwerki markii ugu horreysay ka hadlay. 5-tii Oktoobar 2026, kaddib kulan uu magaalada El Alamein ee Masar kula yeeshay Xasan Sheekh Maxamuud, ayuu sheegay in nidaamyada federaalka ee Soomaaliya iyo dalalka kale ee gobolka aysan marar badan buuxin rajadii shucuubta ee ku aaddan midnimada iyo wadajirka.
Wuxuu xilligaas ku baaqay in la tixgeliyo hannaan dowladeed oo ku saleysan muwaadinnimada, halkii siyaasadda lagu dhisi lahaa kala duwanaanshaha bulshada.
Soomaaliya waxay nidaamka federaalka u qaadatay kaddib burburkii dowladdii dhexe ee 1991 iyo sannado badan oo dagaallo sokeeye iyo dadaallo dib-u-dhis dowladeed ah.
Dastuurkii KMG ahaa ee 1-dii Agoosto 2012 ayaa si rasmi ah u aasaasay Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, isaga oo dhigay in dowladda ay ka kooban tahay laba heer: dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Nidaamkaas waxaa loo arkayay hannaan lagu qaybin karo awoodda, laguna siin karo deegaanada dalka matalaad iyo maamul ay qayb ku leeyihiin, si looga fogaado in awoodda oo dhan ay ku ururto dowladda dhexe.
Dastuurka ayaa sidoo kale tilmaamay in heerarka kala duwan ee dowladda ay iska kaashadaan maamulka dalka, si siman loo qaybiyo khayraadka, khilaafaadkana lagu xalliyo wada-hadal iyo dib-u-heshiisiin.
Maxaa keenay dhaliilaha loo jeedinayo federaalka Soomaaliya?Inkastoo nidaamka federaalka loo qaatay inuu qayb ka noqdo dib-u-dhiska dowladnimada, haddana sannadihii la soo dhaafay waxaa soo noqnoqday khilaafaad u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Khilaafaadkaas ayaa inta badan la xiriira awood-qaybsiga, doorashooyinka, dastuurka, kheyraadka, amniga iyo cidda leh go’aanka kama dambaysta ah ee arrimaha qaranka.
Waxaa jira aragtiyo sheegaya in nidaamka hadda jira uu mararka qaar dhiirrigeliyo in hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ay danahooda gaarka ah ka hormariyaan heshiiska qaranka, halka qaar kalena ay qabaan in federaalku yahay hannaan muhiim u ah in awoodda aan lagu koobin hal xarun oo keliya.
Dadka dhaliila nidaamka federaalka waxay tilmaamaan dhowr arrimood:In khilaafaadka dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyadu ay caqabad ku noqdaan go’aanada qaranka,In tartanka siyaasadeed uu mararka qaar ku salaysnaado dano deegaan iyo kooxeed,In aan weli si buuxda loo heshiisiin awoodaha dowladda dhexe iyo kuwa dowlad-goboleedyada,In khilaafaadka siyaasadeed ay saameeyaan wada-shaqeynta ciidamada amniga,In faragelinta dalalka shisheeye ay ka faa’iidaysan karto kala aragti duwanaanshaha gudaha.
Arrimahan ayaa qayb ka ah doodda ku saabsan dib-u-eegista nidaamka federaalka iyo sidii loo heli lahaa hannaan ay Soomaalidu ku wada qanacsan tahay.
Federaalka ma yahay sababta keliya ee dowladnimada Soomaaliya u jilicsan tahay?
Su’aashan waxay u baahan tahay in si ka ballaaran loo eego hadalka Madaxweynaha Eritrea.
Nidaamka federaalku keligiis ma aha sabab la hubo oo keenta qabqableyaal dagaal ama burbur dowladeed. Dalal kala duwan ayaa adeegsada nidaamka federaalka, iyagoo leh hay’ado shaqeeya, sharci la wada ixtiraamo iyo hannaan awood-qaybsi oo cad.
Sidaas darteed, waxaa muhiim ah in la kala saaro nidaamka federaalka laftiisa iyo sida loo hirgeliyo.
Soomaaliya waxaa hortaagan caqabado ay ka mid yihiin dhaxalka dagaalladii sokeeye, hay’adaha dowladeed oo aan awood buuxda lahayn, khilaafaadka siyaasadeed, musuqmaasuqa, amni darrada iyo kalsooni darrada ka dhex jirta hoggaamiyeyaasha dalka.
Haddii arrimahaas aan wax laga qaban, xitaa nidaam kale oo dowladeed wuxuu wajihi karaa caqabado la mid ah.
Dhinaca kale, dadka taageera federaalka waxay ku doodaan in nidaamku siinayo deegaanada awood ay ku maamulaan arrimahooda gudaha, isla markaana uu yareyn karo cabashada ka dhalata awoodda oo meel keliya ku ururta.
Hadalkiisa waxaa laga fahmi karaa in Eritrea ay aaminsan tahay in dowladnimada Soomaaliya ay u baahan tahay dib-u-eegis ku saabsan qaabka awoodda loo qaybsado iyo sida loo dhisayo hay’adaha qaranka.
Waxa uu xoogga saarayo waa in muwaadinnimada Soomaaliyeed ay ka sarreyso kala duwanaanshaha bulshada, isla markaana siyaasadda dalka aan lagu salayn dano gaar ah oo kooxeed.
Aragtidan waxay la jaanqaadaysaa baaqyada ku saabsan dhismaha hay’ado qaran oo xooggan, ciidan mideysan, sharci loo siman yahay iyo hannaan siyaasadeed oo aan ku xirnayn shaqsiyaad ama kooxo gaar ah.
Hase yeeshee, hadalka Afwerki waa aragtida hoggaamiye dal kale, mana aha go’aan ay Soomaaliya ku beddeshay nidaamkeeda dowladeed. Sidoo kale, lama hayo caddeyn muujinaysa in kulankii uu la yeeshay Madaxweyne Xasan Sheekh lagu heshiiyay in nidaamka federaalka Soomaaliya la baabi’iyo ama la beddelo.
Doodda ku saabsan federaalka ma noqon karto mid ku kooban in la taageero ama la diido nidaamka, balse waa in la isweydiiyo sida loo hagaajin karo dowladnimada dalka.
Heshiis dastuur oo loo dhan yahay: Dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada waa inay ku heshiiyaan awoodaha iyo waajibaadka heer kasta oo dowladeed.
Hay’ado qaran oo madax-bannaan: Hay’adaha amniga, garsoorka iyo maamulka waa inay ku shaqeeyaan sharci, kana madax-bannaanaadaan loollanka siyaasadeed.
Midnimo iyo muwaadinnimo: Muwaadin kasta waa inuu helo xuquuq iyo fursado isku mid ah, iyadoo aan lagu kala soocin deegaan ama koox uu ka tirsan yahay.
Maamul iyo khayraad la isla oggol yahay: Waa in si cad loo qeexaa sida loo qaybsanayo dakhliga, khayraadka iyo masuuliyadaha dowladda.
Wada-hadal joogto ah: Khilaafaadka siyaasadeed waa in lagu xalliyaa wadahadal iyo hannaan sharciyeed, halkii ay isu beddeli lahaayeen iska horimaad.