Haddii maamullada Puntland iyo Jubaland ay si wadajir ah ula midoobaan mucaaradka siyaasadeed ee Muqdisho, kadibna ay ku dhawaaqaan dhismaha dowlad cusub ama hoggaan siyaasadeed oo ka madax-bannaan Dowladda Federaalka Soomaaliya, arrintaasi waxay abuuri kartaa isbeddel weyn oo ku yimaada siyaasadda dalka. Saameyntu waxay gaari kartaa nidaamka federaalka, sharciyadda hay’adaha dowladda, doorashooyinka, xiriirka dowlad-goboleedyada iyo dowladda dhexe, iyo xaaladda amniga.
Si kastaba ha ahaatee, waxaa muhiim ah in la kala saaro isbahaysi siyaasadeed oo mucaarad ah, maamul ku-meel-gaar ah oo la isku raacay, iyo dowlad kale oo sheegata awoodda qaranka. Saddexdaas xaaladood isku mid ma aha, waxaana mid kasta ka dhalan kara natiijooyin kala duwan.
Doodda ku saabsan dhismaha isbahaysi siyaasadeed oo ay qayb ka yihiin Puntland, Jubaland iyo mucaaradka Muqdisho ayaa timid xilli uu dalka ka taagan yahay khilaaf ku saabsan dastuurka, muddo-xileedka hay’adaha dowladda iyo hannaanka doorashooyinka.
Warbixin ay daabacday Chatham House 16-kii Oktoobar 2026 ayaa sheegtay in khilaafka siyaasadeed ee Soomaaliya uu sii xoogaystay, isla markaana uu saameeyay xiriirka dowladda federaalka iyo maamullada qaarkood. Warbixintu waxay sidoo kale ka digtay in isku-dhaca siyaasadeed iyo kan amni ay sii fidi karaan haddii aan heshiis loo dhan yahay la gaarin.
Haddii Puntland, Jubaland iyo mucaaradka Muqdisho ay ku dhawaaqaan dowlad cusub oo sheegata inay tahay hoggaanka saxda ah ee Soomaaliya, waxaa dhici karta in dalka ay ka abuurmaan laba dhinac oo isku haya sharciyadda siyaasadeed.
Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay sii wadan kartaa shaqada madaxtooyada, baarlamaanka, golaha wasiirrada iyo hay’adaha kale ee ay maamusho. Dhanka kale, isbahaysiga cusub wuxuu isku dayi karaa inuu dhisto gole hoggaamineed, maamul ku-meel-gaar ah ama hannaan kale oo uu ku doonayo inuu ku matalo dadka iyo maamullada taageersan.
Arrinta ugu weyn waxay noqon lahayd cidda loo aqoonsanayo inay sharci ahaan awood u leedahay inay dalka ku maamusho, heshiisyo u saxiixdo, miisaaniyadda qaranka maamusho, amarrada ciidamada bixiso, isla markaana dalka ku matasho fagaarayaasha caalamiga ah.
Dowladda Federaalka waxay difaacaysaa wax-ka-beddellada dastuurka iyo qorshaha doorashooyinka tooska ah, halka Puntland, Jubaland iyo hoggaamiyeyaal mucaarad ah ay diidan yihiin qaybo ka mid ah isbeddelladaas, iyagoo ku doodaya inaan heshiis siyaasadeed oo ku filan laga gaarin.
Haddii dhinacyadaasi dhisaan hoggaan kale, waxaa suuragal ah inay ku dhawaaqaan hannaan doorasho oo ka duwan kan dowladda federaalku waddo. Waxay dalban karaan heshiis cusub oo ku saabsan muddada xilalka, qaabka loo soo xulayo hoggaamiyeyaasha iyo sida loo qabanayo doorashooyin ay dhinacyadu wada aqbalaan.
Laakiin haddii labada dhinac ay ku adkaystaan qorshayaal iska soo horjeeda, waxaa kordhi kara hubanti la’aanta siyaasadeed. Waxaa dhici karta in hay’adaha qaar ay qaataan go’aanno is-khilaafsan, halka shacabka iyo maamuladuna ay ku adkaato inay ogaadaan hannaanka siyaasadeed ee lagu dhaqayo.
Puntland iyo Jubaland waa laba maamul oo federaal ah oo khilaaf kala dhexeeyo Dowladda Federaalka arrimo ay ka mid yihiin doorashooyinka, awood-qaybsiga iyo xiriirka dastuuriga ah.
Haddii ay si rasmi ah ula midoobaan mucaaradka Muqdisho, waxay isku dayi karaan inay mideeyaan mowqifkooda ku aaddan wada-hadallada dowladda dhexe. Isku-duwiddaasi waxay u sahli kartaa inay si wadajir ah u soo bandhigaan dalabaad ku saabsan doorashooyinka, maamulka dalka iyo xiriirka u dhexeeya heerarka dowladda.
Hase yeeshee, isbahaysi siyaasadeed ma dammaanad qaadayo in dhinacyadu isku aragti ka noqon doonaan dhammaan arrimaha. Puntland iyo Jubaland waxay leeyihiin dano maamul, amni iyo dhaqaale oo u gaar ah, halka mucaaradka Muqdisho ay ku kala duwanaan karaan aragtida ku saabsan hoggaanka qaranka iyo qaabka dowladnimo.
Sidaas darteed, guusha isbahaysi noocan ahi waxay ku xirnaan lahayd heshiis qoraal ah oo qeexaya ujeeddadiisa, awoodaha xubnaha, habka go’aan-qaadashada iyo waxa la samaynayo haddii khilaaf gudaha ahi yimaado.
Haddii isbahaysiga cusub uu helo taageero ballaaran oo ka timaadda siyaasiyiinta, odayaasha dhaqanka, bulshada rayidka ah iyo qaybaha kale ee bulshada, wuxuu Dowladda Federaalka ku abuuri karaa cadaadis siyaasadeed oo ku saabsan in dib loo furo wada-hadallada.
Cadaadiskaasi wuxuu ku imaan karaa shirar siyaasadeed, baaqyo wada-xaajood, diidmo siyaasadeed oo ku wajahan jadwalka doorashooyinka ama dadaallo lagu raadinayo dhexdhexaadin gudaha iyo dibadda ah.
Dowladda federaalku waxay iyaduna ku adkaysan kartaa in hay’adaha dastuuriga ahi sii shaqeeyaan, isla markaana isbeddellada siyaasadeed lagu sameeyo habraacyada sharciga ah.
Natiijada arrintan waxay ku xirnaan doontaa sida ay dhinacyadu u wajahaan khilaafka. Haddii wada-hadal la isku raaco, isbahaysigu wuxuu noqon karaa awood siyaasadeed oo horseedda heshiis cusub. Haddii ay dhacdo in dhinacyadu isku dayaan inay midba midka kale ku khasbo go’aankiisa, waxaa sii dheeraan kara ismariwaaga.
Waxaa kordhi kara khatarta isku-dhac ciidan
Arrinta ugu xasaasisan waxay noqon lahayd haddii khilaafka siyaasadeed uu isu beddelo mid amni iyo ciidan.
Haddii hoggaanka cusub uu yeesho taageero ciidan oo ka madax-bannaan Dowladda Federaalka, ama labada dhinac ay isku qabtaan gacan-ku-haynta xarumaha dowladda, saldhigyada amniga iyo goobaha istaraatiijiga ah, waxaa dhici karta inay soo baxaan isku-dhacyo u dhexeeya ciidamada taageersan dhinacyada kala duwan.
Khibraddii hore ee Soomaaliya waxay muujisay in murannada siyaasadeed ee u dhexeeya dowladda dhexe iyo maamullada qaarkood ay mararka qaarkood isu beddeleen iska horimaadyo ciidan. Warbixinta qiimeynta dalka ee BTI 2026 waxay diiwaangelisay isku-dhacyo hore oo u dhexeeyay ciidamada federaalka iyo kuwa Jubaland, kuwaas oo la xiriiray muranno siyaasadeed iyo sharciyadda doorashada hoggaanka maamulka.
Si kastaba ha ahaatee, dhismaha isbahaysi siyaasadeed si toos ah ugama dhigna in dagaal dhici doono. Waxaa weli suurtagal ah in dhinacyadu ku ekaadaan tartan siyaasadeed iyo wada-hadal.
Khatarta amni waxay sii kordhi lahayd haddii la isku dayo in awoodda lagu kala wareego xoog ciidan, haddii amarro is-khilaafsan la bixiyo ama haddii ciidamo kala duwan loo adeegsado muranka siyaasadeed.
Mid ka mid ah dhibaatooyinka ugu waaweyn ee ka dhalan kara kala qaybsanaanta siyaasadeed waa in awoodda iyo feejignaanta hay’adaha amniga ay ka leexdaan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.
Haddii ciidamada dowladda federaalka iyo kuwa maamullada ay xoogga saaraan muran gudaha ah, waxaa yaraan kara isku-duwidda hawlgallada, wadaagista xogta sirdoonka iyo qorshaynta amniga.
Warbixinta Chatham House ee Oktoobar 2026 waxay ka digtay in isku-dhacyada siyaasadeed iyo kuwa hubaysan ay kooxaha xagjirka ah siin karaan fursad ay dib ugu abaabulmaan ama uga faa’iidaystaan meelaha ay ka yaraato cadaadiska amni.
Tani waxay saameyn ku yeelan kartaa shacabka ku nool magaalooyinka, tuulooyinka iyo waddooyinka isku xira gobollada. Waxay sidoo kale caqabad ku noqon kartaa hawlgallada lagu sugayo amniga iyo dadaallada lagu doonayo in dadka laga xoreeyo meelaha ay kooxaha hubaysan ka taliyaan.
Sidaa darteed, haddii isbahaysi cusub la dhisayo, waxaa muhiim noqon lahayd in la caddeeyo sida loo ilaalinayo wada-shaqaynta amniga, loogana hortagayo in khilaafka siyaasadeed uu wiiqo dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.
Beesha caalamka waxay wajihi kartaa go’aan adag
Mid ka mid ah arrimaha ugu xasaasisan wuxuu noqonayaa sida khilaafka siyaasadeed u saameeyo hay’adaha amniga iyo ciidamada dalka.
Haddii dhinacyadu ku kala aragti duwanaadaan maamulka xarumaha dowladda, awoodaha ciidamada ama amarrada amniga, waxaa kordhi kara khatarta isku-dhacyo ka dhasha muranka siyaasadeed.
Xaalad noocaas ah waxay sidoo kale carqaladeyn kartaa wada-shaqaynta ciidamada dowladda federaalka iyo kuwa dowlad-goboleedyada, gaar ahaan hawlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab.
Haddii khilaafku ku ekaado wada-hadal iyo tartan siyaasadeed, waxaa suuragal ah in laga baaqsado isku-dhac ciidan. Hase yeeshee, haddii la isku dayo in awoodda lagu kala wareego xoog, waxaa dhici karta in xaaladda amni ay sii xumaato.
Kala qaybsanaanta siyaasadeed waxay caqabad ku noqon kartaa isku-duwidda hawlgallada amniga, wadaagista xogta sirdoonka iyo qorsheynta dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.
Haddii dowladda federaalka iyo maamullada ay xoogga saaraan khilaafkooda gudaha, waxaa yaraani kara wada-shaqaynta looga baahan yahay sugidda amniga iyo ilaalinta shacabka.
Kooxaha hubaysan ayaa ka faa’iidaysan kara meelaha ay ka yaraato feejignaanta ciidamada, taas oo keeni karta in hawlgallada amniga ay dib u dhacaan ama ay adkaato in la ilaaliyo deegaannada laga saaray kooxahaas.
Sidaas darteed, heshiis kasta oo siyaasadeed oo ay gaaraan dhinacyadu wuxuu u baahan yahay inuu ilaaliyo wada-shaqaynta amniga iyo dadaallada ka dhanka ah kooxaha hubaysan.
Haddii la dhiso hoggaan kale oo sheegta inuu matalayo Soomaaliya, beesha caalamku waxay wajihi kartaa su’aalo ku saabsan cidda ay wada-hadallada la yeelanayso iyo sida loo ilaalinayo taageerada ay siiso hay’adaha dalka.
Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, IGAD iyo dalalka taageera Soomaaliya waxay door ka qaadan karaan dadaallada lagu doonayo in dhinacyada la isugu keeno miiska wada-hadalka.
Si kastaba ha ahaatee, ma jirto dammaanad muujinaysa in dalalka shisheeye ay aqoonsan doonaan dowlad cusub oo ay dhisaan maamullada qaarkood iyo mucaaradka. Arrintaasi waxay ku xirnaan doontaa saldhigga sharciyeed ee dowladda la sheeganayo, heshiiska siyaasadeed iyo go’aannada ay gaaraan dalalka iyo hay’adaha caalamiga ah.
Khilaaf siyaasadeed oo daba dheeraada wuxuu saameyn ku yeelan karaa ganacsiga, maalgashiga iyo adeegyada bulshada.
Haddii xaaladda amni ay xumaato ama xiriirka maamullada kala duwan uu go’o, waxaa adkaan kara isku-duwidda adeegyada dowladda iyo mashaariicda horumarineed. Ganacsatada ayaa sidoo kale wajahaya hubanti la’aan ku saabsan amniga iyo dhaqdhaqaaqa badeecadaha.
Dadka danyarta ah, barakacayaasha iyo qoysaska ku tiirsan gargaarka bani’aadannimo ayaa noqon kara kuwa sida weyn u dareema saameynta khilaaf kasta oo sii daba dheeraada.
Dhanka kale, haddii isbahaysiga cusub uu horseedo heshiis siyaasadeed oo la isku raaco, waxaa suuragal ah in la helo jawi u saamaxaya dowladda iyo maamullada inay dib ugu laabtaan wada-shaqaynta.
Inkasta oo dhinacyadu yeelan karaan mowqif siyaasadeed oo mideysan, haddana dhismaha dowlad cusub waxaa hor istaagi kara kala duwanaanshaha danaha iyo aragtiyaha hoggaanka.
Puntland iyo Jubaland waxay leeyihiin mas’uuliyado iyo dano maamul oo u gaar ah, halka mucaaradka Muqdisho ay ku kala duwanaan karaan aragtida ku saabsan cidda hoggaaminaysa dalka iyo qaabka loo dhisayo dowlad wadaag ah.