Muqdisho (KAAB TV) – Dowlada Soomaaliya ayaa shacabka uga digtay inaysan u dhawaan fuusto xiran oo kusoo caarisay xeebaha Puntland iyadoo laga shakisan yahay inay ku jiraan waxyaabo halis ah.
Kunteenarka buluuga ah ee xiran ayaa waxa uu ku xiran yahay xarig waxana ay saraakiishu ka shakiyeen in ay biyaha kaga tageen dadka qashinka halista ah.
Waxaa laga helay gobolka Mudug ee bartamaha Soomaaliya halkaasoo guud ahaan xeebaha ay yihiin kuwo aan nadiif ahayn oo ciid ah.
Foostada ayaa toddobaadkan ku soo caarisay deegaanka Ilfoxshe oo ku dhow degmada Jariiban oo qiyaastii 900km dhinaca waqooyi bari kaga beegan caasimadda Soomaaliya ee Muqdisho.
“Dadka ku dhaqan deegaanka Ilfoxshe iyo kuwa xeebaha gobolka Mudug waxaa si gaar ah looga digayaa in ay ka fogaadaan weelasha la yaabka leh oo laga yaabo in ay ku jiraan sun iyo walxaha qarxa. Khatarta noocaan oo kale ah waxay saameyn kartaa dadka iyo deegaanka,” ayuu booliisku ku yiri hadal uu soo saaray.
Ma ahan markii ugu horeysay oo bulshada ku dhaqan xeebaha ay la kulmaan haamo yaab leh oo dul sabeynaya biyahooda.
Sannadkii 2004tii, Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan deegaanka ee UNEP waxay ka heshay fuustooyin aan la garanayn meel xeebaha u dhow Puntland. Shirkado aan la aqoon oo ka yimid Yurub ayaa markii hore lagu eedeeyay inay isticmaalaan biyaha Soomaaliya oo liidata si ay u daadiyaan qashinka sunta ah. Laakiin falanqaynta UNEP ma aysan xaqiijinin sunta walxaha lagu daadiyay biyaha xilligaas.
Ma jirto qiimeyn sax ah oo lagu sameeyay baaxadda qashinkaas, balse qiyaasaha qaar ayaa sheegaya in ilaa 35 milyan oo tan oo qashin ah si sharci darro ah loogu daadiyay biyaha Soomaaliya, kuwaasoo isugu jira dawooyin, beero, Nukliyeer iyo haraaga warshadaha.
Qalabkan ayaa saameeyay dhaq-dhaqaaqii kalluumaysatada deegaanka, waxaana lagu eedeeyay inay huriyeen burcad-badeednimada badda iyadoo dadka deegaanku ay raadinayaan ilo kale oo dhaqaale, ama inay ka hortagaan qashin-qubka sharci-darrada ah.
Maamul-goboleedyada Federaalka Soomaaliya ee leh xeebaha – Puntland, Galmudug, Hirshabeelle, Koonfur Galbeed iyo Jubbaland – ayaa dhammaan la helay haamo yaab leh oo lagu soo caariyay xeebahooda. Balse ilaa hadda jawaab cad lagama helin in ay khatar yihiin iyo in kale.
Kabtan Maxamuud Xuseen Mooge oo ah la-taliye sare oo ka tirsan Wasaaradda Kalluumeysiga iyo Dhaqaalaha Buluugga ee dowladda Federaalka ayaa sheegay in looga baahan yahay in dadku ay ka digtoonaadaan in shay kasta oo ay ku arkaan badda uu yahay mid sun ah.
“Mararka qaar maraakiibtu waxay isweydaarsadaan alaabo ama waxay wadaagaan alaab inta ay badda ku jiraan. Markaa, maadaama aanay dhoofin oo aanay ku xidhnayn, waa inay isticmaalaan fuustooyin culculus oo silsilado ah si aanay si fudud ugu dhaqaaqin qulqulka, ayuu yiri.
“Hadii fuustooyinku ay ahaan lahaayeen qaar ka mid ah kuwa loo isticmaalo in lagu dheellitiro maraakiibta marka ay hawlgalayaan oo ay furmaan, dhib ma laha,” ayuu yiri Mr Mooge, wasiir ku xigeenkii hore ee kalluumeysiga iyo kheyraadka badda Hirshabeelle, oo xubin ka ah dowladda dhexe ee Soomaaliya.
Maxamed Maxamuud Quluxiye oo ah agaasimaha machadka badda iyo kalluumeysiga Soomaaliyeed ee Puntland ayaa sidoo kale ka digay in lagu degdego in walxaha oo dhan lagu tilmaamo kuwo khatar ah.
“Dadka aan lahayn asal cilmiyeed, oo ay ku jiraan sharci-fuliyeyaasha, waa inay taxadar muujiyaan marka ay soo saarayaan bayaan,” ayuu yiri.