MUQDISHO (KAA TV) – Intii u dhaxaysay 2021 iyo horraantii 2023 Soomaaliya waxa soo maray abaartii ugu taariikhda dheerayd ee abid soo marta Dalagga beeraha iyo lo’da ayaa baaba’ay taasoo ummadda ku riixday macaluul waxaana ku dhintay ugu yaraan 43,000 oo qof, halka ay ku barakaceen in ka badan 1.5 milyan oo kale Dabadeedna daadka ayaa yimid.
Samsam Muxumed Xuseen ayaa hore abaaro ugu waayay xoolihii iyo dalaggii ay lahayd kadib markii daadadku ay ku soo rogmadeen dhulkeeda oo ku yaalla duleedka magaalada Beledweyne ee xarunta gobolka Hiiraan ee bartamaha Soomaaliya. ‘Kama soo kaban abaarta, hadda daadadka ayaa na barakiciyey,” ayuu yiri Xuseen oo hadda ku nool mid ka mid ah 2,000 oo kaamamka barakacayaasha (IDP) ee Soomaaliya. Waxay u baqaysaa mustaqbalka sagaalkeeda carruur ah ‘Mararka qaar waxa aan helnaa cunto hal cunto ah. Qof kastaa wuxuu isku dayaa inuu daryeelo carruurtiisa iyo qoyskiisa inta uu shaqo raadinayo laakiin meeshan cusub ma jiraan wax laga helo.
Sida Soomaaliya oo kale Malawi waxa ay sidoo kale la kulantay saamaynta naafaynta ee roobabkii mahiigaanka ahaa iyo abaarihii kululaa ee sannadkii hore Bishii Maarso 2023 waqtiga goosashada, duufaantii ugu xooga badneyd uguna cimri dheeraatay ee abid la diiwaan geliyo – Cyclone Freddy – ayaa hoos u dhigtay roobab qiimihiisu lix bilood ahaa koonfurta Malawi lix maalmood gudahood taasoo dhalisay daadad iyo dhoobo ay ku dhinteen in ka badan 1,200 oo qof. In ka badan laba milyan oo beeraley ah ayaa ku waayey dalaggoodii iyo 1.4 milyan oo xoolo ah ama gaajo ama baaba’ay ama qarqiyey People Serving Girls at Risk oo ah hay’ad Malawi ah oo ka shaqeysa in ay haweenka iyo gabdhaha da’da yar ka ilaaliso ka faa’iidaysiga galmada, ayaa sheegay in saddex laab ay kor u kacday codsiyada adeegyadeeda la-talinta iyada oo haweenka lagu qasbay shaqo galmo kadib markii beerahoodii la burburiyay.
Ka dib markii Malawi ay ku soo noqdeen beerahoodii bishii Nofembar, abaarta El Niño ay horseedday ayaa gobolka u horseeday qallaylkii ugu xumaa ee bartamaha xilli-xilliyeedka in ka badan 100 sano. Heerkulka ayaa kor u kacay ilaa 5°C oo ka sarreeya celceliska taasoo keentay kulayl daran markii ay ahayd in roobabku da’aan.
Iyadoo dib-u-dhacyada cimiladu ay u ekaan karto dhacdo aan caadi ahayn, quruumaha kale ee gobolka ayaa si la mid ah u soo gaadhay saamaynta is biirsaday ee masiibooyinka soo noqnoqda sannadihii u dambeeyay Zambia roobab mahiigaan ah iyo daadad ayaa horseeday in daacuunkii ugu xumaa uu ka dilaaco taariikhda qaranka sanadka 2023, kaas oo dilay in ka badan 700 oo qof, ka hor inta aysan abaarta sanadkan ku dhaafin 6.6 milyan oo u baahan gargaar bini’aadantinimo. Ugu yaraan 155 qof ayaa ku dhintay daadad iyo dhul go’ ka dhacay Tanzania roobab mahiigaan ah oo ka dhashay El Niño, hal sano uun kaddib abaar daba dheeraatay. Sannadka 2019, waa markii ugu horreysay taariikhda la diiwaan geliyo laba duufaan oo kulaalale ah ayaa ku dhuftey Mozambique isla xilli isku mid ah. Sannadkii hore, Duufaanta Freddy ayaa ku dhufatay waddanka, taasoo ka tagtay 198 qof ka hor intaysan 10,000 guri burburin sanadkan duufaanta kulaylka ah Filipo “Ma haysano wakhti ku filan oo aan ku soo gabagabeyno hal qiimeyn oo aan madaxeena ku helno jawaab celin oo aan bilowno abaabul, ka hor inta aysan naxdin kale imaan,” ayay tiri Antonella D’Aprile oo ka tirsan Barnaamijka Cunnada Adduunka.
Bishii May waxay calaamad u ahayd bishii 12aad ee isku xigta ee heerkul caalami ah oo jabiyay oo qayb ka mid ah sii shiday – sida laga soo xigtay Adeegga Isbeddelka Cimilada ee Copernicus – by El Niño dhacdo si dabiici ah u dhacda oo biyo diirran oo aan caadi ahayn u keenta bariga Badweynta Baasifigga isla markaana carqaladaysa hannaanka cimilada ee agagaarka aduunka. Sida laga soo xigtay daraasadda Cimilada Adduunka ifafaalaha cimilada, oo ugu dambeyntii dhammaaday Abriil sida bariga Pacific qaboojiyay ayaa ahaa darawal muhiim ah oo ka dambeeya abaarta rikoorka ah ee bariga Afrika Si kastaba ha ahaatee marka ay soo baxdo La Niña – qaabka El Niño ee dhiggiisa – iyo saameynta isbeddelka cimilada, waxaa jiri doona nasasho yar oo gobolka ah.
Sannadka 2021-ka warbixinta qiimaynta lixaad ee guddiga is-beddelka cimiladu (IPCC) waxay saadaalisay in dhacdooyinka cimilada ee ba’an loo dejiyay inay noqdaan kuwo soo noqnoqda. Tan waxaa ku jira dhacdooyin badan oo roobab mahiigaan ah oo ka da’ay Bariga Afrika oo ay Soomaaliya ka jiraan abaaro soo noqnoqda dheer oo daran. Isla warbixintan ayaa saadaalisay in uu hoos u dhac ku yimid roobabkii koonfur-bari ee Afrika, iyadoo ay barbar socoto abaaro sii kordhaya roobab aad u daran iyo duufaanno aad u daran. Daraasadihii ugu dambeeyay ayaa sidoo kale lagu ogaaday in isbeddelka cimiladu ay u badan tahay inuu kordhinayo darnaanta dhacdooyinka El Niño, iyo sidoo kale xoojinta wejigeeda qaboojinta ee La Niña. Daraasad 2023, oo ay hogaaminayeen saynisyahano ka tirsan wakaaladda CSIRO ee Australia, ayaa sheegay in xoogga dhacdooyinkan laga yaabo inay kordheen ilaa boqolkiiba toban.
Xitaa haddii dhacdooyinka El Niño ay sii ahaanayaan, ayuu yiri Richard Allan oo ah borofisar cilmiga cimilada ka dhiga Jaamacadda Akhriska isbeddelka cimiladu waxay kordhin kartaa saameyntooda. ‘Jawi diirimaad, ooneed ayaa aad waxtar ugu leh in uu qoyaan qoyaanka ka yimaada hal gobol iyo quudinta biyahan xad dhaafka ah ee duufaannada meelo kale. Inta lagu jiro El Niño, marka qaababka dabaysha ay ku qasbaan kulaylka dabiiciga ah iyo kuwa ku meel gaadhka ah ee ku yaala dhul baaxad leh oo ka mid ah bariga Badweynta Baasifigga kulaylka cimilada ee bini’aadamku waxa ay kor u qaadaysaa cimilada kulul qalalan ama qoyan ee aan caadiga ahayn ee lagala kulmo gobollo badan. meeraha.’
