Arrintan ma aha oo keliya muran ku saabsan magaca ama tirada Dastuurka. Waxay taabanaysaa awoodda Madaxweynaha, muddada Baarlamaanka, nidaamka doorashooyinka, xiriirka Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, iyo cidda sharci ahaan awoodda u leh inay dalka hoggaamiso.
Jawaabta kooban: Soomaaliya waxay leedahay hal qaab-dhismeed Dastuur federaal ah oo asal ahaan ka soo jeeda Dastuurkii 2012, balse waxaa jira laba aragtiyood oo iska soo horjeeda oo ku saabsan wax-ka-beddellada lagu sameeyay iyo sharciyaddooda. Taas ayaa keentay in dad badan ay xaaladda ku tilmaamaan in Soomaaliya ay leedahay “laba Dastuur”.
Dastuurkaas wuxuu saldhig u noqday nidaamka federaalka Soomaaliya, wuxuuna qeexay awoodaha hay’adaha dowladda, xuquuqda muwaadiniinta, nidaamka Baarlamaanka, Madaxweynaha, Xukuumadda, garsoorka iyo dowlad-goboleedyada.
Waxaa loogu yeeray Dastuur Ku-meel-gaar ah sababtoo ah waxaa loo qorsheeyay in dib-u-eegis lagu sameeyo, lana dhammaystiro geeddi-socodka dastuur sameynta.
Sidaas darteed, Dastuurka 2012 wuxuu ahaa saldhigga sharci ee ay ku shaqeynayeen hay’adaha Federaalka, inkastoo muddo dheer ay socdeen dadaallo lagu dhammaystirayo.
Dastuurka wax-ka-beddelka lagu sameeyay: Maxaa isbeddelay?
Wax-ka-beddelladaas waxaa ka mid ahaa
In dalka loo jiheeyo doorasho qof iyo cod ah.In la hirgeliyo nidaam xisbiyo badan.In muddada Madaxweynaha iyo Baarlamaanka laga dhigo shan sano.In Madaxweynaha awood loo siiyo magacaabista iyo xil-ka-qaadista Ra’iisul Wasaaraha.
Dowladda Federaalka waxay tallaabooyinkaas ku tilmaantay dib-u-habeyn lagu dhisayo nidaam dowladeed oo dhammeystiran. Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya wuxuu boggiisa rasmiga ah ku sheegay in wax-ka-beddellada afarta cutub ay dhaqan-galeen 30-kii Maarso 2024.
Hase yeeshee, khilaafka ugu weyn wuxuu ka dhashay habka loo maray wax-ka-beddelka, cidda laga qaybgeliyey iyo in heshiis siyaasadeed oo ku filan laga gaaray arrintaas.
Maxaa keenay in la yiraahdo Soomaaliya waxay leedahay laba Dastuur?
Arrintan waxaa sii murjiyey go’aankii Baarlamaanka Federaalka ee 4-tii Maarso 2026.
labada Aqal ee Baarlamaanka ayaa kulan wadajir ah ku ansixiyey wax-ka-beddello dheeraad ah oo lagu sameeyay 11 cutub oo Dastuurka ah, waxaana 8-dii Maarso 2026 saxiixay Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.
Dhinaca Dowladda Federaalka wuxuu geeddi-socodkaas u arkay dhammeystirka Dastuurka iyo ka gudbidda ku-meel-gaarnimada.
Laakiin dhinacyada siyaasadeed ee diiddan waxay ku doodayaan in geeddi-socodkaasi aanu ku dhisnayn heshiis guud oo ay qayb ka yihiin dhammaan dowlad-goboleedyada iyo siyaasiyiinta mucaaradka.
Mowqifka koowaad – Dowladda Federaalka: Waxay ku doodaysaa in wax-ka-beddellada la ansixiyey ay yihiin Dastuurka dalka, isla markaana hay’adaha dowladda ay ku shaqeyn karaan qodobada cusub.
Mowqifka labaad – Mucaaradka iyo dowlad-goboleedyo diiddan: Waxay ku doodaan in Dastuurkii 2012 uu weli yahay saldhigga sharci ee lagu heshiiyey, halka wax-ka-beddellada cusub ay u baahan yihiin heshiis siyaasadeed iyo sharciyad dheeraad ah.
Sidaas darteed, marka la yiraahdo Soomaaliya waxay leedahay laba Dastuur, waxaa inta badan loola jeedaa labada nuqul iyo laba aragtiyood oo sharciyeed oo isku haya awoodda dalka. Ma aha in laba Dastuur oo kala madax-bannaan ay si buuxda oo aan muran lahayn uga shaqeynayaan isla dalka.
Puntland iyo Jubaland maxay ka qabaan Dastuurka cusub?
Puntland ayaa 31-kii Maarso 2024 ku dhawaaqday in aysan aqoonsanayn wax-ka-beddelladaas, iyadoo ku doodday in Dastuurka cusub uu u baahan yahay heshiis ay qayb ka yihiin dhammaan dhinacyada federaalka iyo afti dadweyne.
Jubaland iyaduna waxay ka mid noqotay dowlad-goboleedyada diiday in wax-ka-beddellada cusub loo arko heshiis ay si wadajir ah u gaareen dhammaan dhinacyada dalka.
Khilaafkani wuxuu saameyn ku yeeshay xiriirka Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, gaar ahaan arrimaha doorashooyinka, awood-qaybsiga iyo cidda go’aaminaysa mustaqbalka nidaamka federaalka.
Waxaa muhiim ah in la fahmo in diidmada siyaasadeed ee dowlad-goboleed aysan keligeed la mid ahayn go’aan maxkamadeed oo baabi’inaya Dastuurka.
Maxay Maxkamadda Sare ka tiri khilaafka Dastuurka?
Kiiska waxaa gudbiyey Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Sheekh Shariif Sheekh Axmed, kaas oo ka hor yimid sharciyadda waxyaabaha ka dhashay wax-ka-beddellada Dastuurka, gaar ahaan muddo-kordhinta hay’adaha dowladda.
Sida ay qortay Garowe Online, Maxkamaddu waxay kala saartay laba arrimood:
Dacwadda ka hor timid habraacii wax-ka-beddelka Dastuurka.Sharciyadda muddo-kordhinta hay’adaha dowladda ee ka dhalatay wax-ka-beddelladaas.
Maxkamaddu waxay sheegtay in wax-ka-beddelka muddada xilka ee afar sano looga dhigay shan sano aanu si cad u sheegin in muddada cusub ay khusayso hay’adihii xilka hayay iyo in ay khusayso kuwa mustaqbalka la dooran doono.
Iyadoo taas ka duulaysa, waxay go’aamisay in muddadii hore ee afarta sano ay khusayso hay’adaha xilka hayay, waxayna sheegtay in: Muddada labada Aqal ee Baarlamaanka ay dhammaatay 14-kii Abriil 2026.Muddada Madaxweynaha ay dhammaatay 15-kii Maajo 2026.Xukuumadduna ay ku koobnaato hawlaha maalinlaha ah ee maamulka inta laga gaarayo doorasho.
Maxkamaddu waxay sidoo kale ku baaqday in dhinacyadu 30 maalmood gudahood ku heshiiyaan hannaan doorasho, doorashadana lagu qabto 90 maalmood gudahood.
Qodob muhiim ah: Go’aankan laguma soo koobi karo in Maxkamaddu gebi ahaanba burisay dhammaan wax-ka-beddelladii Dastuurka. Sida ay werisay Garowe Online, go’aanku wuxuu si gaar ah u taabtay saameynta wax-ka-beddelka muddada xilka ee hay’adihii xilka hayay.
Maxaa ku kala duwan Dastuurka 2012 iyo kan wax laga beddelay?
|
Qodobka |
Dastuurkii 2012 |
Wax-ka-beddellada cusub |
|---|---|---|
|
Muddada Madaxweynaha |
4 sano |
5 sano |
|
Muddada Baarlamaanka |
4 sano |
5 sano |
|
Doorashada |
Nidaam dadban |
Qof iyo cod ayaa la qorsheeyay |
|
Xisbiyada |
Nidaamkii hore |
Nidaam xisbiyo badan |
|
Ra’iisul Wasaaraha |
Baarlamaanka ayaa door muhiim ah ku lahaa kalsoonida Xukuumadda |
Madaxweynaha ayaa magacaaba kana qaada xilka |
Isbarbardhiggan wuxuu muujinayaa qodobbada ugu waaweyn ee muranka dhaliyey, balse ma aha liiska dhammaan qodobbada lagu sameeyay dib-u-eegista Dastuurka.
Khilaafka Dastuurka ma aha arrin ku kooban Madaxweynaha iyo mucaaradka. Wuxuu saameyn ku yeelan karaa nolosha siyaasadeed, amniga iyo mustaqbalka dowladnimada dalka.
Marka koowaad: Doorashooyinka. Haddii aan la isku raacin Dastuurka iyo xeerarka doorashada, waxaa adkaan karta in la helo hannaan ay dhammaan dhinacyadu aqbalaan.
Marka labaad: Federaalka. Haddii Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyadu isku khilaafaan saldhigga sharci ee ay ku wada shaqeynayaan, waxaa sii adkaan kara wada-shaqeynta labada heer ee dowladeed.
Marka saddexaad: Garsoorka. Go’aannada Maxkamadda Sare iyo sida ay hay’adaha kale u fuliyaan ayaa muhiim u noqonaya kalsoonida shacabka ee nidaamka caddaaladda.
Marka afraad: Amniga. Khilaaf siyaasadeed oo aan xal loo helin wuxuu adkeyn karaa wada-shaqeynta hay’adaha amniga iyo isku-duwidda dagaalka lagula jiro Al-Shabaab. Arrintan waxaa sidoo kale walaac ka muujiyey falanqeeyayaal ka hadlay saameynta muranka siyaasadeed.
Soomaaliya ma yeelan kartaa laba Dastuur oo sharci ahaan shaqeynaya?
Marka laga hadlayo Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, mabda’a guud waa in dalka yeesho hal Dastuur federaal ah oo qeexaya awoodaha hay’adaha qaranka iyo xiriirka heerarka dowladda.
Waxaa jiri kara Dastuur asal ah iyo nuqul wax laga beddelay, laakiin muranka ka taagan sharciyadda wax-ka-beddelka ma aha mid lagu xallin karo in labada dhinac mid walba uu Dastuurkiisa ku dhawaaqo.
Waxaa loo baahan yahay in la caddeeyo:Habraacii wax-ka-beddelka ma waafaqsanaa qodobadii Dastuurka 2012?Dhinacyadii federaalka ee ay arrintu khusaysay ma laga qaybgeliyey?Maxay yihiin awoodaha iyo xuduudaha Maxkamadda Sare?Sidee loo fulinayaa go’aankii Maxkamadda ee 5-tii Nofeembar 2026?Sidee loo heli karaa heshiis siyaasadeed oo lagu dhammeeyo muranka?
Waxaa intaas dheer in Somaliland ay leedahay Dastuur u gaar ah iyo nidaam sharci oo ay ku shaqeyso, balse arrintaasi waa muran siyaasadeed iyo mid sharci oo ka duwan doodda labada nuqul ee Dastuurka Federaalka Soomaaliya.