Turkiga iyo Imaaraadka oo ku loollamaya saameynta Soomaaliya: Dekedaha, ciidamada iyo mustaqbalka madax-bannaanida dalka+Sawirro

Waxaa jira loollan siyaasadeed, dhaqaale iyo mid amni oo u dhexeeya Turkiga iyo Imaaraadka Carabta oo saameyn ku leh Soomaaliya. Hase yeeshee, ma jirto caddeyn muujinaysa in labada dal ay Soomaaliya si toos ah ugu dagaallamayaan ama ay heshiis ku yihiin inay dalka qaybsadaan.

Arrintu waxay ka ballaaran tahay tartan caadi ah oo maalgashi. Labada dal waxay leeyihiin dano istaraatiiji ah oo ku saabsan dekedaha, xeebaha, marin-biyoodka Badda Cas, saldhigyada milatari iyo xiriirka ay la leeyihiin dowladda federaalka iyo maamul-goboleedyada.

Falanqayn ay Machadka Chatham House daabacday 16-kii Oktoobar 2026 ayaa Turkiga iyo Imaaraadka ku tilmaantay labada quwadood ee dibadda ugu muhiimsan ee saameynta ku leh xiisadda siyaasadeed ee Soomaaliya. Falanqayntu waxay sheegtay in Turkigu guud ahaan taageero dowladda federaalka, halka Imaaraadku xiriir dhow la leeyahay qaar ka mid ah maamul-goboleedyada iyo dhinacyada mucaaradka.

Maxaa Turkiga ku xiran Soomaaliya?

Turkiga wuxuu Soomaaliya xiriir dhow la yeeshay tan iyo sannadkii 2011, markii Madaxweyne Recep Tayyip Erdoğan uu Muqdisho booqday xilli dalka ay ka jireen abaar iyo macluul ba’an.

Xiriirka labada dal wuxuu markii hore xoogga saaray gargaarka bani’aadannimo, dib-u-dhiska kaabayaasha dhaqaalaha iyo adeegyada bulshada, balse markii dambe wuxuu ku fiday dhinacyada difaaca, amniga, ganacsiga iyo tamarta.

Turkiga wuxuu Muqdisho ku leeyahay saldhigga milatari ee TURKSOM, kaas oo lagu tababaro ciidamada Soomaaliyeed, gaar ahaan cutubyada Gorgor. Shirkado Turki ah ayaa sidoo kale maamula dekedda iyo garoonka diyaaradaha Muqdisho.

Sannadkii 2024, labada dal waxay kala saxiixdeen heshiis difaac iyo iskaashi dhaqaale oo muddo 10 sano ah, kaas oo la xiriira taageeridda awoodda ciidamada badda Soomaaliya iyo ilaalinta xeebaha dalka.

Waxaa intaas dheer iskaashiga sahminta shidaalka iyo gaaska, kaas oo Turkiga siinaya dano dhaqaale oo muddo dheer ah. Markabkii sahminta shidaalka ee Turkiga ee Çağrı Bey ayaa sannadkan 2026 yimid biyaha Soomaaliya, taas oo muujineysa ballaarinta iskaashiga tamarta.

Danta Turkiga: Inuu xoojiyo xiriirka dowladda federaalka, helo iskaashi difaac iyo dhaqaale, kana yeesho door muuqda amniga iyo marin-biyoodka Geeska Afrika.

 Maxaa Imaaraadka Carabta ku xiran Soomaaliya?

Imaaraadka Carabta wuxuu Soomaaliya ku leeyahay dano dhaqaale iyo kuwo amni oo muddo dheer soo jiray. Wuxuu maalgelin ku sameeyay dekedo, kaabayaal dhaqaale iyo mashaariic kale, wuxuuna xiriir toos ah la yeeshay maamul-goboleedyo kala duwan.

Mid ka mid ah meelaha ugu muhiimsan waa dekedda Boosaaso, oo shirkadda DP World ee Imaaraadku leedahay heshiis muddo 30 sano ah oo ay ku maamusho.

Imaaraadku sidoo kale xiriir ayuu la leeyahay Somaliland iyo Jubbaland, isagoo taageero dhaqaale iyo mid amni ka sameeyay qaybo ka mid ah dalka.

Danta Imaaraadka: Inuu ilaashado maalgashigiisa, xiriirka dekedaha, danaha ganacsi iyo joogitaanka istaraatiijiga ah ee xeebaha Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed.

 Khilaafkii ugu weynaa: Dowladda federaalka iyo Imaaraadka

Xiisadda ugu weyn waxay si cad u soo shaacbaxday Janaayo 2026, markii dowladda federaalka Soomaaliya ay ku dhawaaqday inay burisay dhammaan heshiisyadii ay la lahayd Imaaraadka Carabta, oo ay ku jiraan heshiisyada dhinacyada difaaca iyo amniga.

Dowladdu waxay tallaabadaas ku sababeysay eedeymo la xiriira ilaalinta madax-bannaanida iyo qarannimada Soomaaliya.

Imaaraadku waqtigaas si degdeg ah ugama jawaabin codsi ay Reuters u dirtay oo ku saabsanaa go’aanka dowladda Soomaaliya.

Puntland, Jubbaland iyo Somaliland oo diiday go’aanka Muqdisho

Go’aanka dowladda federaalka ma aysan wada aqbalin dhammaan maamulada dalka.

Sida ay Reuters werisay, Somaliland, Puntland iyo Jubbaland ayaa diiday in go’aanka Muqdisho uu saameyn ku yeesho heshiisyadooda iyo xiriirkooda Imaaraadka.

Puntland: Waxay sheegtay in xiriirka Imaaraadka, gaar ahaan heshiiska dekedda Boosaaso, uu sii soconayo.Jubbaland: Waxay ku tilmaantay go’aanka dowladda federaalka mid aan waxba ka beddeleynin heshiisyada amni iyo horumarineed ee ay la leedahay Imaaraadka.Somaliland: Waxay sidoo kale diidday in go’aanka Muqdisho uu wax ka beddelo xiriirka ay la leedahay Abu Dhabi.

Arrintan waxay muujisay khilaafka u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamulada qaar ee ku saabsan cidda awoodda u leh heshiisyada dibadda iyo maareynta xiriirka caalamiga ah.

Turkiga iyo Imaaraadka ma waxay taageeraan dhinacyo kala duwan?

Tani waa meesha uu loollanka labada dal si gaar ah uga muuqdo.

Falanqaynta Chatham House waxay tilmaantay in Turkigu xiriirkiisa ugu weyn ee Soomaaliya ku saleeyo dowladda federaalka ee Muqdisho, halka Imaaraadku uu xiriirro dhaqaale iyo kuwo amni la leeyahay maamul-goboleedyo iyo dhinacyo kale oo siyaasadeed.

Taas macnaheedu ma aha in dhammaan dadka ama maamulada Soomaaliyeed ay si rasmi ah ugu kala safan yihiin labada dal. Waxaa jira dhinacyo leh xiriirro kala duwan, sidoo kalena labada dal waxay leeyihiin dano dhaqaale iyo amni oo mararka qaar is dul saaran.

Machadka RUSI ayaa isna falanqayn uu daabacay 7-dii May 2026 ku sheegay in Turkigu taageeradiisa Soomaaliya inta badan ku mariyo dowladda federaalka, halka Imaaraadku xiriir dhow la yeeshay Puntland, Jubbaland iyo Somaliland.

Waxaa intaas dheer in khilaafaadka gudaha Soomaaliya ay mararka qaar fursad siinayaan quwadaha shisheeye inay xiriir la yeeshaan dhinacyo kala duwan, si ay u ilaashadaan danahooda.

 Maxay labada dal uga dan leeyihiin xeebaha Soomaaliya?

Soomaaliya waxay leedahay xeeb dheer oo ku teedsan Badweynta Hindiya iyo Gacanka Cadmeed. Meesha ay kaga taallo marin-biyoodka caalamiga ah ee isku xira Badda Cas iyo Badweynta Hindiya ayaa ka dhigaysa dal muhiim u ah ganacsiga iyo amniga badda.

Dekedaha Muqdisho, Boosaaso, Berbera iyo Kismaayo waxay leeyihiin muhiimad dhaqaale iyo istaraatiiji ah.

Turkiga iyo Imaaraadka, sida dalal kale oo gobolka danaha ku leh, waxay doonayaan inay xiriir dhaqaale iyo mid amni ku yeeshaan marin-biyoodkaas.

Waxaa sidoo kale muhiim ah in la fahmo in tartankaasi uusan ku koobnayn Soomaaliya oo keliya. Gacanka Cadmeed iyo Badda Cas waxaa ka jira loollan ballaaran oo ay qeyb ka yihiin dalal ay ka mid yihiin Sacuudiga, Masar, Itoobiya, Israa’iil iyo quwado kale.

 Soomaaliya maxay kala kulmi kartaa loollankan?

Loollanka saameynta dibadda wuxuu Soomaaliya u keeni karaa maalgelin, tababar ciidan, taageero amni iyo mashaariic dhaqaale. Hase yeeshee, haddii danaha shisheeye ay ku milmaan khilaafaadka gudaha, waxaa ka dhalan kara caqabado dhowr ah.

 Kala qaybsanaan siyaasadeed. Haddii siyaasiyiinta iyo maamulada dalka ay xiriirro dibadeed u adeegsadaan loollanka siyaasadeed ee gudaha, waxaa sii adkaan kara helitaanka heshiis qaran.

Khilaaf ku saabsan heshiisyada dekedaha. Maamulada iyo dowladda dhexe oo isku khilaafa awoodda heshiisyada dibadda waxay abuuri karaan muran sharci iyo mid siyaasadeed.

Saameyn amni. Haddii taageerada ciidamada iyo qalabka milatari ay noqdaan kuwo ku xiran isbeddelka xiriirka siyaasadeed, waxaa daciifi kara qorshaha guud ee amniga dalka.

Al-Shabaab oo ka faa’iideysan karta kala qaybsanaanta. Marka dowladda, maamul-goboleedyada iyo ciidamada amniga ay ku mashquulaan khilaafaad siyaasadeed, waxaa yaraan kara wada-shaqeynta lagula dagaallamayo kooxda.

Chatham House ayaa 16-kii Oktoobar 2026 ka digtay in isku biirka khilaafaadka gudaha Soomaaliya iyo loollanka quwadaha gobolka uu kordhin karo khatarta isku dhac daba dheeraada.

Soomaaliya ma noqon kartaa goob ay quwadaha shisheeye isku adeegsadaan?

Su’aashani waxay ka mid tahay walaacyada ugu waaweyn ee falanqeeyayaasha siyaasadda.

Marka dalal shisheeye ay xiriirro kala duwan la yeeshaan dowladda dhexe, maamul-goboleedyada iyo siyaasiyiinta mucaaradka, waxaa dhici karta in khilaafaadka gudaha ay yeeshaan dhinac dibadeed.

Hase yeeshee, ma jirto caddeyn ku filan oo lagu sheegi karo in Turkiga iyo Imaaraadku ay qorshe mideysan ku leeyihiin inay Soomaaliya dagaal geliyaan ama ay dalka qaybsadaan.