Khilaafka u dhexeeya hay’adaha ugu sarreeya dowladda Soomaaliya ayaa galay marxalad cusub, kaddib markii Xafiiska Garyaqaanka Guud ee Dowladda uu ka horyimid go’aankii ay Maxkamadda Sare ka soo saartay muranka dastuurka iyo muddo-xileedka hay’adaha dowladda.
Arrintan ayaa kusoo beegmaysa xilli Maxkamadda Sare ay 5-tii Nofeembar 2026 soo saartay go’aanno muhiim ah oo la xiriira xil-ka-qaadistii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, Baashe Yuusuf Axmed, iyo muranka ka dhashay wax-ka-beddelka dastuurka iyo muddo-kordhinta hay’adaha federaalka.
Khilaafku wuxuu hadda taabanayaa fasiraadda dastuurka, awoodaha hay’adaha dowladda iyo cidda leh awoodda kama dambaysta ah ee fasiraadda arrimaha dastuuriga ah.
Xafiiska Garyaqaanka Guud ee Dowladda Soomaaliya ayaa ka hor yimid go’aankii ay garsoorayaasha Maxkamadda Sare ka soo saareen dacwadda la xiriirta wax-ka-beddelka dastuurka iyo muddo-xileedka hay’adaha dowladda federaalka, taas oo sii murjin karta khilaafka sharci iyo siyaasadeed ee dalka.
Go’aanka Maxkamadda Sare, oo la soo saaray 5-tii Nofeembar 2026, ayaa taabanaya muddo-xileedka Madaxweynaha, Baarlamaanka Federaalka iyo dowladda, iyadoo garsoorayaashu ay sidoo kale soo jeediyeen in dhinacyada siyaasadeed ay muddo 30 maalmood ah ku gaaraan heshiis ku saabsan hannaanka doorashooyinka, doorashadana lagu qabto muddo 90 maalmood gudahood ah.
Mowqifka ka dhanka ah go’aankaas ee Xafiiska Garyaqaanka Guud ayaa imaanaya xilli ay dowladda federaalka iyo Maxkamadda Sare isku maandhaafsan yihiin fasiraadda dastuurka, awoodaha hay’adaha dowladda iyo sharciyadda muddo-kordhinta.
Maxkamadda Sare ayaa go’aankeeda ku sheegtay in muddo-xileedka labada Aqal ee Baarlamaanka Federaalka iyo dowladda uu dhammaaday 14-kii Abriil 2026, halka muddada Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka ay ku ekeyd 15-kii May 2026.
Garsoorayaashu waxay sidoo kale go’aamiyeen in wax-ka-beddelka dastuurka ee muddada xilka ka dhigay shan sano aan dib loogu dabaqi karin hay’adihii xilka hayay markii wax-ka-beddelka la sameeyay.
Maxkamaddu waxay sheegtay in dowladda federaalku sii wadi karto hawlaha maalinlaha ah ee maamulka ku-meelgaarka ah, balse aysan qaadi karin tallaabooyin ka baxsan maamulka caadiga ah. Waxay dhinacyada siyaasadda ku amartay inay 30 maalmood gudahood heshiis ka gaaraan doorashooyinka, iyadoo doorashada lagu qabanayo 90 maalmood gudahood.
Go’aankani wuxuu si toos ah uga hor imaanayaa jadwalkii doorashooyinka ee dowladda federaalka, kaas oo qorshuhu ahaa in doorashooyinka Baarlamaanka la qabto Abriil 2027, halka doorashada Madaxweynaha loo asteeyay May 2027.
Xafiiska Garyaqaanka Guud ee Dowladda waa hay’ad sharci oo dowladda u qaabilsan talo-bixinta iyo difaaca danaha dowladda iyo hay’adaha ay khusayso marka ay maxkamadaha hortooda ka jiraan dacwado sharci.
Shaqadiisa waxaa ka mid ah inuu dowladda siiyo talo sharci, kana difaaco dacwadaha ay qaybta ka tahay. Sidaas darteed, mowqifka uu ka qaato go’aanka Maxkamadda Sare wuxuu muhiim u yahay sida ay dowladda u wajahayso muranka dastuuriga ah.
Xafiiska ayaa hore uga qayb qaatay dacwadda dastuuriga ah, iyadoo Maxkamadda Sare ay bishii Oktoobar u gudbisay codsi ay kaga dalbanaysay jawaab qoraal ah oo ku saabsan wax-ka-beddelka dastuurka.
Hase yeeshee, faahfaahinta doodaha sharci ee uu Xafiiska Garyaqaanka Guud hadda ku diiday go’aanka, sida qodobada dastuurka uu daliishanayo iyo sababaha uu u arko in xukunkaasi khaldan yahay, weli si buuxda looma xaqiijin. Sidaas darteed, waa muhiim in la kala saaro diidmada go’aanka iyo doodaha sharci ee saldhigga u ah diidmadaas.
Arrintan waxay kusoo beegmaysaa khilaaf kale oo ka dhashay xil-ka-qaadistii Guddoomiyihii Maxkamadda Sare, Baashe Yuusuf Axmed.
Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa 4-tii Nofeembar ku dhawaaqay xil-ka-qaadista Baashe, isaga oo xilkaas u magacaabay guddoomiyihii hore ee Maxkamadda Sare, Ibraahim Iidle Suleymaan.
Madaxtooyada ayaa tallaabadaas ku sababaysay cabashooyin la xiriiray hab-maamulka garsoorka iyo baahida loo qabo dib-u-habeyn lagu sameeyo hay’adaha caddaaladda.
Balse Maxkamadda Sare ayaa 5-tii Nofeembar ku dhawaaqday in xil-ka-qaadista Baashe aysan sharci ahayn, iyadoo sheegtay in Madaxweynaha uusan keligiis awood u lahayn inuu xilka ka qaado guddoomiyaha maxkamadda isaga oo aan marin habraacyada dastuuriga ah.
Sidaas darteed, waxaa hadda jira laba muran oo isku xiran: mid ku saabsan cidda sharci ahaan hoggaamineysa Maxkamadda Sare iyo mid ku saabsan go’aanka maxkamadda ee muddo-xileedka hay’adaha dowladda.
Khilaafka u dhexeeya Xafiiska Garyaqaanka Guud iyo Maxkamadda Sare wuxuu muujinayaa in muranka dastuuriga ah uu ka gudbay heerkii doodda siyaasadeed, isla markaana uu si toos ah u saameynayo xiriirka hay’adaha dowladda.
Haddii dhinacyadu ku kala adkaystaan fasiraadaha ay ka bixinayaan dastuurka, waxaa adkaan karta in la helo hannaan sharci oo ay ku wada qancaan.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la caddeeyo habka loo wajahayo go’aanka maxkamadda, maadaama muranka ku saabsan fulintiisa uu abuuri karo hubanti la’aan sharci iyo mid maamul.
Dhanka kale, dowladda federaalka waxay u baahan tahay inay si cad u soo bandhigto doodaha sharci ee ay ku salaynayso mowqifkeeda, halka garsoorkana laga doonayo inuu ku shaqeeyo madax-bannaani iyo habraac sharci oo la wada fahmi karo.
Waxaa la filayaa in muranka hadda taagan uu yeesho tallaabooyin kale oo sharci iyo siyaasadeed. Waxaa ka mid ah in Xafiiska Garyaqaanka Guud uu faahfaahiyo sababaha uu uga soo horjeedo go’aanka, in dowladda federaalku caddeyso mowqifkeeda ku saabsan fulintiisa, iyo in dhinacyada siyaasadeed ay bilaabaan wada-hadal ku saabsan doorashooyinka.
Sidoo kale, waxaa muhiim noqon doonta in la helo caddeyn sharci oo ku saabsan cidda hoggaamineysa Maxkamadda Sare, si aan muranka xilka guddoomiyaha u saameyn shaqada garsoorka iyo dacwadaha kale ee horyaalla maxkamadaha.
Madaxda mucaaradka iyo Golaha Mustaqbalka ayaa hore uga hadlay go’aannada Maxkamadda Sare, iyagoo ku baaqay in la ilaaliyo madax-bannaanida garsoorka iyo kala madax-bannaanida hay’adaha dowladda.
Mowqifka Xafiiska Garyaqaanka Guud ee ka dhanka ah go’aanka Maxkamadda Sare wuxuu ku soo beegmayaa xilli Soomaaliya ay wajahaysa khilaaf dastuuriga ah oo saameyn ku leh Madaxweynaha, Baarlamaanka, dowladda federaalka iyo hay’adaha garsoorka.
Arrinta ugu muhiimsan ee hadda taagan waa in la caddeeyo doodaha sharci ee labada dhinac, lana helo hannaan lagu xalliyo khilaafka iyada oo aan la wiiqin madax-bannaanida garsoorka iyo shaqada hay’adaha dowladda.
