Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre, ayaa si kulul uga hadlay xaaladda siyaasadeed iyo dowlad-dhiska Soomaaliya, isagoo sheegay in dalka uusan ku gaari karin dowladnimo dhab ah nidaamka hadda jira ee ku dhisan kala qaybsanaanta qabaa’ilka iyo maamullo aan heshiis buuxa ka gaarin mustaqbalka dalka.
Xamza ayaa khudbad uu jeediyay ku sheegay in Soomaaliya ay u baahan tahay inay wajahdo xaqiiqada ka jirta dalka, halkii ay ku sii socon lahayd hadallo ku saabsan midnimo iyo dowladnimo uusan nidaamka siyaasadeed ee hadda jira si dhab ah u muujinayn.
“Markii runta loo yimaado, dowladdeennu waa been. Dowlad ma aha, waa beelo iyo qabaa’il. Sidee ayay dowlad ku noqon kartaa? Waa inaan qaadnaa dariiqa dowladnimada,” ayuu yiri Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta Soomaaliya.
Hadalka Xamza ayaa taabanaya dood muddo dheer ka dhex taagnayd siyaasadda Soomaaliya, taas oo la xiriirta in nidaamka federaalka, awood-qaybsiga beelaha iyo khilaafaadka u dhexeeya dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyadu ay caqabad ku yihiin dhismaha dowlad qaran oo mideysan.
Puntland, Jubaland iyo su’aasha xalalka siyaasadeed,Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta Soomaaliya ayaa khudbaddiisa ku soo hadal qaaday xaaladaha ka jira Puntland iyo Jubaland, isagoo su’aalo ka keenay xalalka ay hayaan siyaasiyiinta doonaya inay hoggaanka dalka qabtaan.
Wuxuu sheegay in haddii Soomaaliya maanta wajahdo caqabado siyaasadeed iyo kuwo amni, ay tahay in hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ay soo bandhigaan qorshe cad oo lagu xallinayo dhibaatooyinka jira.
Xamza ayaa tusaale u soo qaatay arrimaha Puntland, Jubaland iyo dagaalka Al-Shabaab, isagoo su’aal geliyay in siyaasiyiinta qaarkood ay hayaan qorshe wax ku ool ah oo lagu wajaho xaaladahaas.
Wuxuu sidoo kale xusay khilaafaadka la xiriira kheyraadka dalka, gaar ahaan shidaalka iyo arrimaha dhaqaalaha, isagoo ku dooday in siyaasadda Soomaaliya aysan ku ekaan karin loollanka kursiga, balse ay tahay inay yeelato aragti qaran oo wax looga qabanayo dhibaatooyinka shacabka.
Hadalkaasi wuxuu muujinayaa in Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta uu doonayo in mucaaradka iyo siyaasiyiinta kale lagu qiimeeyo qorshayaasha ay u hayaan dalka, halkii dooddu ku koobnaan lahayd cidda xukunka qabanaysa.
Eedeymo ku saabsan Al-Shabaab iyo dalalka shisheeye,Qodob kale oo xasaasi ah oo uu Xamza soo qaaday ayaa ahaa xiriirka uu sheegay inuu ka dhexeeyo dalal shisheeye iyo Al-Shabaab.
Wuxuu sheegay in mararka qaar ay jiraan dalal ku doodaya inay Soomaaliya ka caawinayaan la dagaallanka argagixisada, balse ay jiraan xaalado uu ku tilmaamay iskaashi iyo xiriir aan waafaqsanayn hadalladaas.
Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ayaa sidoo kale ka hadlay cadaadiska dibadda, isagoo sheegay in Soomaaliya ay wajihi karto xaalado ay ku jiraan cadaadis siyaasadeed, go’doomin iyo caqabado dhaqaale iyo amni.
Soomaaliya ma ku sii socon kartaa nidaamka hadda jira?Xamza ayaa sheegay in Soomaaliya aysan ku gaari karin dowladnimo dhab ah iyadoo ku sii jirta nidaam siyaasadeed oo uu ku tilmaamay mid aan lahayn jihayn cad.
Wuxuu dhaliilay habka siyaasadeed ee ku dhisan kala qaybsanaanta iyo loollanka joogtada ah, isagoo ku dooday in dalka uusan horumar ku gaari karin in mar walba dib loogu noqdo qaababkii hore ee siyaasadeed.
Wuxuu tilmaamay in haddii Soomaaliya ay ku sii socoto waddadii ay hore u martay, ay u badan tahay inay dib u hesho natiijooyinkii ay hore u soo aragtay.
Sida uu hadalka u dhigay, dowladnimadu ma aha oo keliya in la helo madaxweyne, ra’iisul wasaare, baarlamaan iyo maamullo kala duwan, balse waxay u baahan tahay heshiis qaran, hay’ado shaqeynaya iyo aragti mideysan oo dalka lagu hoggaamiyo.
Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta Soomaaliya ayaa baaq u diray mucaaradka iyo siyaasiyiinta ka aragti duwan dowladda, isagoo ku boorriyay inay wada-hadal yeeshaan oo ay ka wada shaqeeyaan dhismaha dowlad Soomaaliyeed.
Wuxuu sheegay in hoggaanka siyaasadeed uusan ahayn hanti qof gaar ah leeyahay, maadaama qof maanta xil haya uu berri xilka wareejin karo, qof kalena uu hoggaanka qaban karo.
“Maanta anigaa jooga, berri adigaa joogi kara. Wax dhib ah kuma jirto in midkeen xilka qabto, laakiin meesha aad imanayso waa inay noqotaa meel aan ku mideysan nahay, oo ah dowlad Soomaaliyeed,” ayuu yiri.
Xamza ayaa ku baaqay in siyaasiyiintu iska kaashadaan dhismaha qaran Soomaaliyeed, kana gudbaan khilaafaadka iyo kala qaybsanaanta qabaa’ilka.
Wuxuu sidoo kale sheegay in Soomaaliya aysan dowladnimo ku gaari karin faragelin shisheeye ama in mar walba la sugo cid dibadda ka timaadda oo dalka xal u keenta.
“Dowladnimo sahlan laguma gaarayo”Xamza ayaa qiray in waddada dowlad-dhisku aysan ahayn mid sahlan, isla markaana Soomaaliya ay u baahan tahay dulqaad, dadaal iyo go’aan siyaasadeed oo adag.
Wuxuu ka digay in dadka aaminsan in dowladnimo si fudud lagu heli karo ay iska indha-tirayaan caqabadaha waaweyn ee dalka ka jira.
Sida uu sheegay, waxaa loo baahan yahay in shacabka iyo siyaasiyiintu fahmaan in dhismaha dowladnimadu uusan ku imaan doonin hadallo keliya, balse uu u baahan yahay in la wajaho dhibaatooyinka jira, lana helo heshiis ay dhinacyada Soomaalidu wada leeyihiin.
Dagaalkii sokeeye iyo dhaawaca bulshada Soomaaliyeed,Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ayaa sidoo kale ka hadlay dhibaatadii uu dagaalkii sokeeye u geystay bulshada Soomaaliyeed, isagoo sheegay in shacabka dalka aysan weli si buuxda uga soo kaban burburkii iyo dhibaatooyinkii dhacay.
Wuxuu xusay in jiilal badan ay weli la nool yihiin raadkii dagaalka, burburkii hay’adaha dowladda iyo kala fogaanshihii bulshada.
Isagoo arrintaas ka hadlayay ayuu su’aal geliyay in dib loogu laabto nidaamkii hore ee dalka ka jiray, isagoo xusay in dadkii horey u burburiyay dowladdii dhexe aysan maanta si fudud ugu doodin in dib loogu noqdo qaabkii hore.
Wuxuu hadalkiisa ku muujiyay in Soomaaliya ay u baahan tahay inay casharro ka barato wixii dhacay, halkii ay dib ugu laaban lahayd waddooyinkii hore u horseeday burburka.
Dhalinyarada iyo aqoonyahanka oo laga doonayo aragti cusub,Dhammaadka khudbaddiisa, Xamza ayaa si gaar ah ula hadlay dhalinyarada iyo aqoonyahanka Soomaaliyeed, isagoo ku boorriyay inay ka fikiraan mustaqbalka dalka iyo waddada lagu gaari karo dowladnimo dhab ah.
Wuxuu sheegay in Soomaaliya ay u baahan tahay waddo cusub oo aan ahayn mid ku celisa natiijooyinkii hore.
Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ayaa ku dooday in haddii dalka lagu sii wado habkii hore, ay dhici karto in mar kale la helo isla xaaladihii iyo dhibaatooyinkii hore.
Sidaas darteed, wuxuu ku baaqay in la raadiyo hannaan siyaasadeed oo cusub, kaas oo ku dhisan midnimo, wada-tashi, heshiis qaran iyo in la iska kaashado dhismaha dowlad Soomaaliyeed.
Khudbadda Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre, ayaa mar kale soo bandhigtay muranka siyaasadeed ee ku saabsan halka ay Soomaaliya ka joogto dowlad-dhiska, nidaamka federaalka iyo awood-qaybsiga siyaasadeed.
Hadalka Xamza wuxuu dhinacyada siyaasadda hor dhigay su’aal muhiim ah: haddii nidaamka hadda jira uusan dalka gaarsiin karin dowladnimo dhab ah, maxaa lagu beddeli karaa?
Dhanka kale, waxaa isweydiin mudan sida loo heli karo heshiis siyaasadeed oo ay ku wada qanacsan yihiin dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada iyo mucaaradka, iyadoo aan la abuurin khilaaf cusub oo dalka dib ugu celin kara kala qaybsanaan.
Ugu dambeyn, doodda ugu weyn ee khudbaddiisa ka dhalatay waxay tahay in Soomaaliya u baahan tahay isbeddel siyaasadeed oo dhab ah, balse isbeddelkaasi uu ku imaan karo oo keliya heshiis Soomaaliyeed, kalsooni siyaasadeed iyo qorshe qaran oo la wada leeyahay.