Soomaaliya ayaa wajahaysa khilaaf siyaasadeed iyo mid dastuuri ah oo sii xoogeysanaya, kaddib markii Maxkamadda Sare ee dalka ay 5-tii Nofeembar 2026 soo saartay go’aan ay ku sheegtay in muddo-xileedka Xasan Sheekh Maxamuud uu dhammaaday, isla markaana ay tahay in hoggaamiyeyaasha siyaasadda ay ku heshiiyaan hannaan doorasho oo lagu qabto doorasho muddo 90 maalmood gudahood ah.
Go’aanka Maxkamadda Sare ayaa abuuray xaalad cusub oo sharci iyo siyaasadeed, iyadoo dhinaca dowladda Federaalka uu ku adkeysanayo in wax-ka-beddelka Dastuurka ee la ansixiyay uu saldhig sharci u yahay sii joogitaanka hay’adaha dowladda ilaa sannadka 2027, halka mucaaradku ay ku baaqayaan in la ixtiraamo go’aanka maxkamadda.
Haddii Xasan Sheekh uu diido inuu xilka ka dago, isla markaana uusan aqbalin go’aanka Maxkamadda Sare, waxaa Soomaaliya hor imaan kara xaalado kala duwan oo saameyn ku yeelan kara xiriirka ay la leedahay dalalka gobolka, gaar ahaan Kenya, Midowga Afrika, Urur-goboleedka IGAD, Midowga Yurub iyo Qaramada Midoobay.
Maxkamadda Sare iyo muranka muddo-xileedka Madaxweynaha,Khilaafka hadda taagan wuxuu salka ku hayaa fasiraadda Dastuurka, muddo-xileedka Madaxweynaha iyo baarlamaanka, iyo awoodda hay’adaha dowladda.
Maxkamadda Sare ayaa go’aankeeda 5-tii Nofeembar ku sheegtay in muddo-xileedka Madaxweynaha uu dhammaaday bishii May 2026, halka muddo-xileedka labada aqal ee baarlamaankuna uu dhammaaday bishii Abriil ee isla sannadkaas. Waxay sidoo kale tilmaantay in doorasho lagu qabto 90 maalmood gudahood, iyadoo dhinacyada siyaasadda laga doonayo inay marka hore ku heshiiyaan hannaan doorasho.
Dhanka kale, Xeer Ilaaliyaha Guud ee Qaranka ayaa diiday go’aanka maxkamadda, isagoo ku dooday in habraacii dacwadda iyo awoodda maxkamadda ay lahaayeen caqabado sharci. Dowladda Federaalka ayaa iyaduna ku adkeysanaysa in wax-ka-beddelka dastuuriga ah uu oggolaanayo in hay’adaha hadda jira ay xilka sii hayaan ilaa 2027.
Labadan mowqif ee iska soo horjeeda ayaa abuuray xaalad ay hay’adaha ugu sarreeya dalka isku khilaafsan yihiin cidda leh awoodda sharciyeed ee ugu dambeysa.
Haddii madaxweynuhu ku adkeysto inuu sii joogo xilka, iyadoo maxkamaddu sheegtay in muddo-xileedkiisu dhammaaday, waxaa suuragal ah in muranku ka gudbo heerka sharciyeed una gudbo xaalad siyaasadeed iyo mid hay’adeed oo adag.
Waxaa dhici karta in dowladda Federaalka iyo mucaaradku ay sii wadaan inay ku kala aragti duwanaadaan cidda sharci ahaan hoggaanka dalka haysa. Haddii aan xal laga gaarin, waxaa adkaan kara in la helo heshiis ku saabsan doorashada, magacaabista hay’adaha iyo go’aannada muhiimka ah ee dowladda.
Dalalka taageera Soomaaliya waxay dowladda ku cadaadin karaan inay khilaafka ku xalliso wada-hadal, ixtiraamka hay’adaha dastuuriga ah iyo hannaan doorasho oo lagu heshiiyo.
Cadaadiskaasi wuxuu ku imaan karaa war-saxaafadeedyo, kulamo diblomaasiyadeed, dhexdhexaadin iyo baaqyo ka yimaada hay’adaha gobolka iyo kuwa caalamiga ah. Hase yeeshee, cadaadis diblomaasiyadeed si toos ah ugama dhigna in dalalkaasi ay xilka ka qaadi karaan madaxweynaha.
Mucaaradku waxay kordhin karaan kulamada, shirarka, baaqyada iyo dadaallada ay ku doonayaan in la helo hannaan siyaasadeed oo cusub. Haddii dhinacyadu ku guuldarreystaan wada-hadal, waxaa sii kordhi kara xiisadda siyaasadeed iyo khatarta iska horimaadyo.
Haddii muranka sharciyeed sii socdo, waxaa dhici karta in hay’adaha kala duwan ay ku kala aragti duwanaadaan go’aannada ay tahay in la fuliyo. Arrintaasi waxay saameyn kartaa kalsoonida shacabka, shaqada garsoorka iyo xiriirka dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Kenya waxay ka mid tahay dalalka deriska la ah Soomaaliya, sidoo kalena waa xubin ka tirsan Ururka Bulshada Bariga Afrika (EAC), oo Soomaaliya ay ku biirtay sannadkii 2023.
Xiriirka labada dal wuxuu leeyahay dhinacyo badan oo ay ka mid yihiin amniga xuduudaha, ganacsiga, socdaalka, la-dagaallanka Al-Shabaab iyo iskaashiga gobolka.
Haddii khilaafka dastuuriga ah ee Soomaaliya sii xoogeysanayo, Kenya waxay door ka qaadan kartaa dadaallada diblomaasiyadeed ee lagu doonayo in dhinacyada Soomaalidu wada-hadal ku gaaraan.
Waxaa suuragal ah in Kenya ay taageerto:In dowladda Federaalka iyo mucaaradku wada-hadal yeeshaan.In la ilaaliyo xasilloonida Soomaaliya iyo amniga xuduudaha.In Midowga Afrika, IGAD iyo EAC ay taageeraan dadaallada dhexdhexaadinta.
In khilaafka muddo-xileedka lagu xalliyo hannaan sharci iyo mid siyaasadeed.
Si kastaba ha ahaatee, Kenya awood uma laha inay si toos ah u xilka uga qaaddo Madaxweynaha Soomaaliya ama ay beddesho go’aannada hay’adaha dastuuriga ah ee dalka.
Sidoo kale, ilaa hadda ma jiro go’aan rasmi ah oo la xaqiijiyay oo dowladda Kenya ay ku sheegtay inay tallaabo ciqaabeed ka qaadi doonto Xasan Sheekh haddii uu diido go’aanka maxkamadda.
Midowga Afrika ayaa door muhiim ah ku leh arrimaha nabadda, amniga iyo dowlad-dhiska Soomaaliya. Haddii khilaafka siyaasadeed uu isu beddelo xaalad halis gelinaysa xasilloonida dalka, waxaa suuragal ah in Golaha Nabadda iyo Ammaanka ee Midowga Afrika uu arrinta ka yeesho dood iyo qiimeyn.
Midowga Afrika wuxuu dhinacyada ku boorin karaa inay ilaaliyaan nidaamka dastuuriga ah, kana fogaadaan tallaabo kasta oo horseedi karta qalalaase siyaasadeed ama iska horimaad hubeysan.
Sidoo kale, waxaa suuragal ah in ururka uu taageero dhexdhexaadin ay ka qayb qaataan dalalka gobolka.
Hase yeeshee, tallaabo kasta oo ka timaadda Midowga Afrika waxay ku xirnaan doontaa qiimeynta xaaladda, heshiisyada ururka iyo go’aannada hay’adihiisa awoodda u leh.
Qaramada Midoobay iyo dalalka reer Galbeedka maxay sameyn karaan?
Qaramada Midoobay, Mareykanka, Midowga Yurub iyo dalalka kale ee taageera Soomaaliya waxay saameyn ku leeyihiin dhinacyada diblomaasiyadda, taageerada amniga, dhaqaalaha iyo dhismaha hay’adaha dowladda.
Haddii khilaafku sii socdo, waxaa suuragal ah inay kordhiyaan baaqyada ku saabsan wada-hadalka, ilaalinta madax-bannaanida garsoorka iyo in la helo hannaan doorasho oo ay dhinacyadu ku heshiiyaan.
Waxaa kale oo suuragal ah in la qabto kulamo diblomaasiyadeed oo lagu doonayo in xal looga gaaro khilaafka.
Dhanka kale, tallaabooyin sida xayiraado shaqsiyeed ama dib-u-eegis lagu sameeyo taageerada dowladda waa suurtagal marka la eego awoodaha dalalka qaarkood, balse ma jiro caddeyn muujinaysa in tallaabooyinkaas si rasmi ah looga go’aamiyay xaaladda Soomaaliya.
Arrin kale oo sii adkeysay xaaladda ayaa ah xil-ka-qaadistii Guddoomiyihii Maxkamadda Sare, Dr. Baashe Yuusuf Axmed, oo uu madaxweynuhu ku dhawaaqay 4-tii Nofeembar, iyo magacaabistii Garyaqaan Ibraahim Iidle Suleymaan.
Maxkamadda Sare ayaa diidday xil-ka-qaadista Baashe, iyadoo ku tilmaantay mid aan sharci ahayn. Khilaafkan ayaa sababay walaac ku saabsan madax-bannaanida garsoorka iyo awoodda hay’adaha dowladda.
12-kii Nofeembar, khubaro madax-bannaan oo Qaramada Midoobay u qaabilsan xuquuqda aadanaha ayaa cambaareeyay tallaabada xil-ka-qaadista, waxayna ku baaqeen in dib loogu soo celiyo guddoomiyihii hore iyo in la ilaaliyo ammaanka garsoorayaasha.
Dowladda Soomaaliya ayaa 14-kii Nofeembar soo saartay jawaab rasmi ah, iyadoo ku doodday in xil-ka-qaadista Baashe ay ku dhacday hannaan ku-meel-gaar ah oo waafaqsan nidaamka cusub ee dastuuriga ah, isla markaana aysan aqoonsanayn go’aanka ay maxkamaddu ka soo saartay muddo-xileedka madaxweynaha.
Tani waxay muujinaysaa in khilaafku uusan ku koobnayn oo keliya madaxweynaha iyo mucaaradka, balse uu gaaray xiriirka u dhexeeya hay’adaha dowladda.
Amniga Soomaaliya oo halis geli kara haddii khilaafku sii dheeraado
Soomaaliya waxay weli ku jirtaa dagaal ka dhan ah Al-Shabaab, iyadoo ciidamada dowladda iyo kuwa taageera ay ka howlgalaan gobollo kala duwan oo dalka ah.
Haddii khilaafka siyaasadeed uu sii dheeraado, waxaa dhici karta in dareenka iyo awoodda madaxda dowladda ay ku mashquulaan muranka siyaasadeed, halkii ay xoogga saari lahaayeen amniga iyo hawlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab.
Waxaa sidoo kale halis geli kara wada-shaqeynta dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, taas oo muhiim u ah qorsheynta amniga iyo la-dagaallanka kooxaha hubeysan.
Warbixin ay dhawaan qortay warbaahinta The EastAfrican ayaa tilmaantay in khilaafka siyaasadeed ee Soomaaliya uu caqabad ku noqon karo doorka EAC, iyadoo sidoo kale walaac laga muujiyay saameynta khilaafka ku yeelan karo xasilloonida dalka iyo iskaashiga amniga.
Haddii khilaafka sii socdo, isla markaana aan la helin hannaan siyaasadeed oo la isku raacsan yahay, waxaa suuragal ah in xiriirka dowladda Federaalka iyo qaar ka mid ah saaxiibadeeda caalamiga ah uu adkaado.
Laakiin go’doon diblomaasiyadeed oo buuxa ma aha natiijo si toos ah uga dhalanaysa diidmada go’aanka maxkamadda. Dalalka caalamka waxay badanaa isku dayaan inay ilaaliyaan xiriirkooda dowladda jirta, iyagoo isla waqtigaas ku baaqaya in la xalliyo muranka dastuuriga ah.
Waxa ugu muhiimsan ee ay beesha caalamku qiimeyn karto waa in Soomaaliya ay ilaalinayso xasilloonida, madax-bannaanida garsoorka, wada-hadalka siyaasadeed iyo hannaan doorasho oo lagu kalsoonaan karo.
Xalka ugu dhow ee lagu yareyn karo xiisadda waa in la helo wada-hadal ay ka qayb qaataan dowladda Federaalka, mucaaradka, dowlad-goboleedyada iyo dhinacyada kale ee siyaasadda.