Xiisadda siyaasadeed ee u dhexeysa Itoobiya iyo Masar ayaa sii xoogeysatay, iyadoo khilaafka labada dal uu ku fiday arrimo la xiriira biyaha Webiga Niil, amniga Badda Cas, saameynta siyaasadeed ee Geeska Afrika iyo xiriirka ay la leeyihiin dalalka gobolka. Soomaaliya ayaa ka mid ah dalalka ay arrintani saamayn ku yeelan karto, maadaama ay leedahay xeeb istaraatiiji ah, isla markaana ay xiriir dhow oo dhinacyada siyaasadda iyo milatariga ah la yeelatay Masar.
Bilowgii Oktoobar 2026, Masar, Soomaaliya, Eritrea iyo Suudaan ayaa shir madaxeed ku yeeshay magaalada New Alamein ee dalka Masar, kaas oo looga hadlay iskaashiga gobolka, ilaalinta madaxbannaanida dalalka iyo amniga Badda Cas. Kulankaasi wuxuu dhacay xilli xiriirka Itoobiya iyo dalal dhowr ah oo deris la ah uu sii xumaanayay.
Su’aasha muhiimka ahi waxay tahay: khilaafka Itoobiya iyo Masar ma isu beddeli karaa loollan ka dhaca gudaha Soomaaliya, maxaase ka dhalan kara haddii labada dal ay sii ballaariyaan saameyntooda siyaasadeed iyo tan milatari ee gobolka?
Si arrintan loo fahmo, waxaa muhiim ah in la eego sababaha keenay khilaafka, danaha ay labada dal ka leeyihiin Soomaaliya iyo xaaladaha suuragelin kara in xiisad dibadeed ay saamayso amniga iyo siyaasadda dalka.
Khilaafka Itoobiya iyo Masar oo salka ku haya Webiga Niil
Mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn ee khilaafka labada dal waa biyo-xireenka weyn ee Itoobiya ka dhistay Webiga Niil, kaas oo loo yaqaan Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD).
Itoobiya waxay biyo-xireenka u aragtaa mashruuc muhiim u ah soo saarista korontada, kobcinta dhaqaalaha iyo horumarinta dalka. Masar, oo qayb weyn oo ka mid ah biyaha ay isticmaasho ku tiirsan Webiga Niil, ayaa dhankeeda ka walaacsan saamaynta ay hawlgelinta biyo-xireenku ku yeelan karto qulqulka biyaha, gaar ahaan xilliyada abaaraha.
Suudaan ayaa iyaduna qayb ka ah khilaafkan, maadaama ay ka mid tahay dalalka isticmaala biyaha Niil.
Inkasta oo Itoobiya ay difaacdo xaqa ay u leedahay horumarinta kheyraadkeeda, Masar iyo Suudaan waxay doonayaan heshiis sharci ahaan waajib ah oo qeexaya habka loo maamulayo biyaha biyo-xireenka, gaar ahaan xilliyada biyo-yaraanta.
Khilaafku wuxuu gaaray heer diblomaasiyadeed oo sare bishii Oktoobar 2026, markii labada dal ay is eryeen diblomaasiyiin. Midowga Afrika ayaa ugu baaqay Itoobiya, Masar iyo Eritrea inay is-xakameeyaan, kana fogaadaan tallaabooyin sii hurin kara xiisadda.
Maxay Soomaaliya uga dhex muuqataa loollanka labada dal?
Soomaaliya waxay ku taallaa meel istaraatiiji ah oo isku xirta Badweynta Hindiya, Gacanka Cadmeed iyo marin-biyoodka Baabul Mandab. Xeebteeda dheer iyo meesha ay kaga taallo marinnada ganacsiga badda ayaa ka dhigaya dal muhiim u ah danaha amni iyo dhaqaale ee quwadaha gobolka.
Itoobiya, oo aan lahayn xeeb u gaar ah tan iyo markii Eritrea madax-bannaanideeda qaadatay 1993, ayaa doonaysa inay hesho marin badeed oo waara. Arrintani waxay noqotay qodob xasaasi ah oo saameeya xiriirka ay la leedahay dalalka deriska ah.
Khilaafka Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa sidoo kale sii xoogaystay markii Itoobiya iyo Somaliland ay Janaayo 2024 kala saxiixdeen is-afgarad la xiriiray marin-badeed. Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa ka hortimid heshiiskaas, iyadoo ku doodday inuu dhaawacayo madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya.
Sidaas darteed, danaha Itoobiya ee helitaanka badda iyo xiriirka sii xoogeysanaya ee Soomaaliya iyo Masar waxay abuureen xaalad siyaasadeed oo xasaasi ah.
Si kastaba ha ahaatee, tani macnaheedu ma aha in Soomaaliya ay khasab ku tahay inay noqoto goob ay labada dal ku dagaallamaan. Waxaa jira waddooyin diblomaasiyadeed oo lagu ilaalin karo danaha Soomaaliya, laguna yareyn karo khatarta isku dhac goboleed.
Soomaaliya iyo Masar oo xoojinaya xiriirka milatari
Xiriirka Soomaaliya iyo Masar ayaa si weyn u kobcay sannadihii u dambeeyay, gaar ahaan dhinacyada amniga, difaaca iyo siyaasadda.
Bishii Janaayo 2025, labada dowladood waxay xiriirkooda gaarsiiyeen heer iskaashi istaraatiiji ah. Heshiiskaas waxaa ku jiray taageerada milatari, tababarka ciidamada Soomaaliya, iskaashiga amniga iyo xoojinta awoodda hay’adaha dowladda.
Bishii Oktoobar 2026, Masar waxay sii xaqiijisay taageerada ay u hayso madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya. Labada madaxweyne waxay sidoo kale ka wada hadleen amniga Geeska Afrika, Gacanka Cadmeed iyo Badda Cas.
Warbaahinta gobolka ayaa sidoo kale soo werisay diyaar-garow la xiriira in Masar ciidamo u dirto Soomaaliya, iyadoo la tixgelinayo iskaashiga labada dal iyo suurtagalnimada inay qayb ka noqdaan howlgalka Midowga Afrika ee AUSSOM. Faahfaahinta ku saabsan tirada ciidamada iyo qaabka ay u hawlgeli doonaan waxay u baahan tahay in lagu saleeyo xaqiijin rasmi ah.
Tallaabadan waxay Soomaaliya u yeelan kartaa faa’iidooyin dhinaca tababarka iyo qalabaynta ciidamada, balse waxay sidoo kale u baahan tahay maamul taxaddar leh si iskaashiga amniga uusan u noqon sabab xiisad kale oo kala dhex gasha Muqdisho iyo Addis Ababa.
Itoobiya maxay ka yeeli kartaa joogitaanka Masar ee Soomaaliya?
Itoobiya waxay si dhow ula socotaa xiriirka milatari ee Soomaaliya iyo Masar, maadaama labada dal ay isku hayaan arrimo istaraatiiji ah oo ay ka mid yihiin biyo-xireenka Niil iyo saameynta siyaasadeed ee Geeska Afrika.
Haddii iskaashiga milatari ee Soomaaliya iyo Masar uu sii ballaarto, waxaa suuragal ah in Itoobiya ay u aragto arrintaas isbeddel ku yimaada isu-dheellitirka amniga ee gobolka. Taasi waxay keeni kartaa in Addis Ababa ay kordhiso dadaallada diblomaasiyadeed, xoojiso xiriirka ay la leedahay dalalka deriska ah ama dib u qiimeyso habka ay uga qayb qaadato hawlgallada amniga Soomaaliya.
Hase yeeshee, lama oran karo Itoobiya waxay si hubaal ah u qaadi doontaa tallaabo milatari oo ka dhan ah Soomaaliya sababta oo keliya ah in Masar ay dalka ku yeelato joogitaan ciidan. Go’aannada noocaas ah waxay ku xirnaan doonaan danaha labada dowladood, heshiisyada jira iyo xaaladda guud ee amniga gobolka.
Waxaa intaa dheer, Itoobiya iyo Soomaaliya waxay wadaagaan xuduud dheer iyo dano amni oo la xiriira la dagaallanka Al-Shabaab. Taasi waxay ka dhigan tahay in labada dal ay leeyihiin sabab xooggan oo ay ku ilaashadaan xiriir shaqaynaya, xitaa marka ay jiraan khilaafaad siyaasadeed.
Shirkii Masar, Soomaaliya, Eritrea iyo Suudaan muxuu muujiyay?
Afar dal oo kala ah Masar, Soomaaliya, Eritrea iyo Suudaan ayaa 4-tii Oktoobar 2026 shir ku yeeshay magaalada New Alamein ee Masar. Kulanka waxaa looga hadlay iskaashiga siyaasadeed, dhaqaalaha, amniga gobolka iyo ilaalinta madax-bannaanida dalalka.
War-murtiyeedka shirka ayaa lagu adkeeyay midnimada iyo madaxbannaanida Soomaaliya, waxaana lagu diiday tallaabo kasta oo wax u dhimaysa wadajirka dhuleed ee dalka. Hoggaamiyeyaashu waxay sidoo kale ku baaqeen in la ixtiraamo sharciga caalamiga ah ee maamula biyaha webiyada xuduudaha ka gudba, oo uu ku jiro Webiga Niil.
Dhanka Badda Cas, waxay sheegeen in maamulkeeda iyo amnigeedu ay mas’uuliyad gaar ah u leeyihiin dalalka xeebaha leh.
Shirkan wuxuu muujinayaa in Masar ay doonayso inay xoojiso wada shaqaynta dalalka ay danaha qaar ka dhexeeyaan. Hase yeeshee, war-murtiyeedka rasmiga ahi ma caddaynayo in afarta dal ay galeen heshiis dagaal oo ka dhan ah Itoobiya.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro iskaashiga siyaasadeed iyo midka amni, iyo heshiis rasmi ah oo lagu qorsheynayo dagaal. Labadaas arrimood isku mid ma aha.
Soomaaliya ma noqon kartaa goob dagaal oo Itoobiya iyo Masar ku loollamaan?
Jawaabta kooban waa: waa suuragal in Soomaaliya ay saameyn ka dareento loollanka labada dal, balse dagaal ka dhex dhaca gudaha Soomaaliya ma aha natiijo la hubo.
Xaaladda koowaad: loollan diblomaasiyadeed. Labada dal waxay isku dayi karaan inay saameyn ku yeeshaan go’aannada siyaasadeed ee Soomaaliya, xiriirka ay la leedahay dalalka kale iyo heshiisyada amniga. Tani waa waddada ugu macquulsan ee loollanku ku muuqan karo iyada oo aan dagaal toos ahi dhicin.
Xaaladda labaad: tartan milatari. Haddii Masar ay kordhiso joogitaankeeda Soomaaliya, Itoobiya waxay dib u qiimeyn kartaa khataraha amni ee ay u aragto inay ka imaanayaan dhinaca xuduuddeeda. Haddii labada dhinac ay ku guuldarreystaan inay xiriir diblomaasiyadeed ilaashadaan, waxaa kordhi kara is-aaminaad darrada iyo khatarta isku dhac aan la qorsheyn.
Xaaladda saddexaad: isku dhac toos ah. Tani waxay dhici kartaa oo keliya haddii xaalado dheeraad ah oo halis ahi is-biirsadaan, sida weerar toos ah, isku dhac ciidan ama go’aanno siyaasadeed oo xaaladda ka dhigaya mid aan la xakamayn karin. Ilaa hadda, ma jiro saldhig ku filan oo lagu sheegi karo in Soomaaliya ay qarka u saaran tahay dagaal toos ah oo Itoobiya iyo Masar dhex mara.
Midowga Afrika ayaa durba ku baaqay in khilaafaadka gobolka lagu xalliyo wada-hadal iyo hannaan diblomaasiyadeed, taas oo muujinaysa muhiimadda ay leedahay in xiisadda laga hortago ka hor inta aysan isu beddelin iska horimaad.
Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay wajahaysaa hawl adag oo ah inay ilaaliso madaxbannaanida dalka, xoojiso amniga, isla markaana xiriir wanaagsan la yeelato dalalka ay dano kala duwan ka dhexeeyaan.
Waxa ugu muhiimsan waa in iskaashiga Soomaaliya iyo Masar uu yeesho ujeeddooyin cad oo la xiriira difaaca dalka, tababarka ciidamada, la dagaallanka Al-Shabaab iyo ilaalinta xuduudaha. Sidoo kale, waa in xiriirka Itoobiya lagu maareeyo wada-hadal iyo heshiisyo ixtiraamaya madax-bannaanida labada dal.
Soomaaliya waxay sidoo kale u baahan tahay inay si cad u qeexdo shuruudaha joogitaanka ciidamada shisheeye, cidda ay hoos imanayaan, hawlgallada loo oggol yahay iyo sida ay ula shaqaynayaan hay’adaha amniga Soomaaliya iyo howlgalka AUSSOM.
Intaa waxaa dheer, heshiisyada istaraatiijiga ah waa in laga fiirsadaa saamayntooda muddada dheer, si dalka uusan ugu dhex milmin loollan goboleed aan si toos ah ugu adeegayn danaha shacabka Soomaaliyeed.