Ra’iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya, Cabdi Faarax Shirdoon (Saacid), ayaa ka hadlay xaaladda siyaasadeed iyo mustaqbalka dowladnimada Soomaaliya, isagoo sheegay in badbaadinta Jamhuuriyadda Saddexaad ay ku xiran tahay shan tiir oo muhiim ah.
Shirdoon ayaa qoraal uu ku baahiyay bartiisa X ku xusay in Soomaaliya ay u baahan tahay hannaan siyaasadeed oo lagu heshiiyey, dib-u-heshiisiin dhab ah, amni waara, midnimo qaran iyo hay’ado dowladeed oo hufan, kuwaas oo awood u leh gudashada waajibaadkooda.
Hadalkan ayaa imanaya xilli Soomaaliya ay ka taagan yihiin dooddo siyaasadeed oo la xiriira dastuurka, hannaanka doorashada, xiriirka dowladda federaalka iyo maamul-goboleedyada, iyo baahida loo qabo in la helo heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.
Shirdoon wuxuu soo bandhigay shan arrimood oo uu u arko inay muhiim u yihiin badbaadinta dowladnimada Soomaaliya. Qodob kasta wuxuu taabanayaa caqabad muddo dheer hortaagnayd dhismaha hay’adaha dalka.
Dastuurku waa saldhigga ay ku shaqeeyaan hay’adaha dowladda, wuxuuna qeexayaa awoodaha Madaxweynaha, Baarlamaanka, xukuumadda iyo dowlad-goboleedyada.
Soomaaliya waxaa weli ka jira khilaafaad la xiriira dhammaystirka dastuurka, awood-qaybsiga iyo habka wax looga beddelayo qodobbada dastuuriga ah.
Haddii aan la helin dastuur ay dhinacyada siyaasadeed iyo bulshada Soomaaliyeed ku wada qanacsan yihiin, waxaa sii adkaan kara in la helo nidaam siyaasadeed oo xasilloon.
Sidaas darteed, heshiiska dastuuriga ahi waa inuu noqdaa mid ku dhisan wadatashi iyo is-afgarad, si aan dastuurka loogu beddelin aalad ay dhinacyada siyaasadeed ku kala adkaadaan.
Dib-u-heshiisiintu ma aha oo keliya shirar la qabto ama heshiisyo warqad lagu saxiixo, balse waxay u baahan tahay in la xalliyo tabashooyinka siyaasadeed, kuwa bulsho iyo khilaafaadka muddada dheer soo jiitamayay.
Soomaaliya waxaa weli ka jira kala aragti duwanaansho u dhexeeya dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah maamul-goboleedyada, iyadoo sidoo kale ay jiraan khilaafaad bulsho iyo kuwo ka dhashay colaado hore.
Haddii aan la helin dib-u-heshiisiin dhab ah, waxaa adkaan karta in la dhiso kalsooni siyaasadeed iyo mid bulsho oo saldhig u noqota dowladnimo waarta.
Dib-u-heshiisiintu waxay u baahan tahay in dhammaan dhinacyada la siiyo fursad ay ku muujiyaan tabashooyinkooda, isla markaana xal waara looga gaaro khilaafaadka.
Amniga ayaa ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee hortaagan horumarka Soomaaliya. Inkastoo dalka uu sameeyay dadaallo dhinaca dhismaha ciidamada iyo la dagaallanka kooxaha argagixisada ah, haddana weli waxaa jira deegaano ay ka dhacaan weerarro iyo colaado.
Amni waara laguma gaari karo oo keliya tirada ciidamada iyo hubka la haysto, balse wuxuu u baahan yahay hay’ado amni oo awood leh, ciidan qaran oo mideysan, garsoor shaqeynaya iyo kalsooni ay shacabka ku qabaan dowladda.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in khilaafaadka siyaasadeed aan loo adeegsan ciidamada qaranka, si aanay u noqon kuwo ku kala qaybsama taageerada siyaasiyiinta.
Midnimada qaranku waa tiir muhiim u ah jiritaanka Soomaaliya, balse waxay u baahan tahay in lagu dhiso caddaalad, wada-tashi iyo sinnaanta muwaadiniinta.
Khilaafaadka siyaasadeed, kala aragti duwanaanshaha maamul-goboleedyada iyo tabashooyinka bulshada ayaa mararka qaar dhaawaca wadajirka dalka.
Si loo xoojiyo midnimada, waxaa muhiim ah in la helo nidaam ay dhammaan dadka Soomaaliyeed dareemaan inay qayb ka yihiin go’aanada dalka, isla markaana aanay jirin koox ama deegaan dareema in laga takooray maamulka iyo khayraadka qaranka.
Midnimada dhabta ahi kuma timaaddo hadallo keliya, balse waxay ka dhalataa caddaalad iyo in la ixtiraamo xuquuqda iyo danaha dhammaan muwaadiniinta.
Shirdoon wuxuu sidoo kale muhiimad gaar ah siiyay dhismaha hay’ado dowladeed oo hufan, awoodna u leh inay gutaan waajibaadkooda.
Hay’adaha dowladdu waa inay ku shaqeeyaan sharci, isla-xisaabtan iyo nidaam cad, halkii ay ku tiirsanaan lahaayeen shaqsiyaad ama dano siyaasadeed oo gaar ah.
Baarlamaanka, garsoorka, xukuumadda iyo hay’adaha kale ee dowladda waxaa laga doonayaa inay gutaan waajibaadkooda iyagoo ilaalinaya sharciga iyo xuquuqda muwaadiniinta.
Sidoo kale, la dagaallanka musuqmaasuqa iyo shaqaaleysiinta ku dhisan kartida ayaa muhiim u ah dhismaha hay’ado awood u leh inay shacabka u adeegaan.
Maxay shanta tiir uga dhigan yihiin xaaladda siyaasadeed ee Soomaaliya?
Shanta qodob ee uu soo bandhigay Shirdoon ayaa si dhow ula xiriira doodaha siyaasadeed ee Soomaaliya ka taagan, gaar ahaan khilaafka ku saabsan dastuurka, doorashada iyo xiriirka dowladda federaalka iyo maamul-goboleedyada.
Doodda ugu weyn ee maanta taagan ma aha oo keliya cidda hoggaaminaysa dalka, balse sidoo kale waa qaabka loo maamulayo awoodda qaranka iyo sida loo xaqiijinayo in nidaamka dowladnimo uu noqdo mid ay dhinacyada siyaasadeed ku wada kalsoon yihiin.
Haddii khilaafaadkaasi sii socdaan iyadoo aan la helin hannaan lagu xalliyo, waxaa dhici karta in kalsoonida shacabka ee hay’adaha dowladda ay sii yaraato, taasoo saamayn ku yeelan karta amniga, dhaqaalaha iyo wadajirka bulshada.
Maqaal falanqayn ah oo ay Majaladda Marag daabacday 28-kii Oktoobar 2026 ayaa sidoo kale ka hadlay khilaafaadka dastuurka, doorashooyinka iyo federaalka, isagoo ku baaqay in la helo heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.
Inkasta oo shanta qodob ay yihiin aragti ku saabsan waxa lagu badbaadin karo dowladnimada, haddana waxay fariin u noqon karaan dhammaan dhinacyada siyaasadda ee dalka.
Dowladda federaalka waxaa laga doonayaa inay xoojiso wadatashiga, ilaaliso hay’adaha dastuuriga ah, isla markaana xal u raadiso tabashooyinka siyaasadeed ee jira.
Dhanka kale, mucaaradka iyo maamul-goboleedyada waxaa laga doonayaa inay ka qayb qaataan dadaallada lagu dhisayo heshiis qaran, kana fogaadaan tallaabo kasta oo keeni karta in khilaafka siyaasadeed isu beddelo iska horimaad hubeysan.
