Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre, ayaa khudbad uu xalay ka jeediyay munaasabad ka dhacday magaalada Muqdisho ku soo bandhigay hadallo siyaasadeed oo dhaliyay hadal-hayn, kaddib markii uu si toos ah uga hadlay xaaladda dowladnimada Soomaaliya, midnimada dalka iyo saameynta qabaa’ilka ku leeyihiin siyaasadda.
Xamza ayaa khudbaddiisa ku sheegay in loo baahan yahay in bulshada Soomaaliyeed ay wajahdo xaqiiqada ka jirta dalka, halkii ay ku sii jiri lahayd sawir aan si buuxda uga tarjumayn xaaladda dhabta ah ee dowladnimada.
Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ayaa tilmaamay in Soomaaliya magac ahaan iyo nidaam ahaan tahay hal dal, balse ay weli jiraan kala qaybsanaan bulsho, saameyn qabiil iyo xuduudo bulsho oo caqabad ku ah dhismaha dowlad qaran oo mideysan.
Isagoo arrintaas ka hadlayay ayuu yiri: “Waxaan u baahan nahay in aan runta u nimaadno oo khiyaaliga ka baxno; dowladdeennu waa been, waxay leedahay dowlad mid ah baan nahay waa been, waxaan nahay qabaa’il xuduudo leh, waxaana Soomaaliya lagu imtixaamay hoggaamiye faaruq ah oo maran oo kursi doon ah.”
Hadalkaas ayaa si gaar ah u soo jiitay dareenka dadka la socda siyaasadda Soomaaliya, maadaama uu ka yimid mas’uul haya xilka Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta, isla markaana uu si cad u tilmaamay caqabadaha weli hortaagan dhismaha dowladnimada iyo midnimada dalka.
Soomaaliya ayaa tan iyo burburkii dowladdii dhexe sanadkii 1991 ku jirtay dadaallo lagu soo celinayo hay’adihii qaranka, lagu mideynayo bulshada, laguna dhisayo nidaam dowladeed oo awood u leh inuu dalka oo dhan maamulo.
Inkasta oo la dhisay dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyo leh hay’ado maamul, haddana waxaa weli jira khilaafaad siyaasadeed, muranno awood-qaybsi iyo saameyn ay qabaa’ilku ku leeyihiin go’aannada siyaasadeed.
Nidaamka 4.5, awood-qaybsiga beelaha iyo qaabka loo dhiso hay’adaha dowladda ayaa muddo dheer qayb ka ahaa doodaha siyaasadeed ee dalka. Dadka taageera nidaamkaas waxay ku tilmaamaan hannaan lagu maareeyay duruufihii adkaa ee dib-u-dhiska dowladnimada, halka dadka dhaliila ay sheegaan inuu sii xoojin karo ku tiirsanaanta qabiilka halkii laga dhisi lahaa nidaam ku saleysan muwaadinnimo iyo karti.
Hadalka Xamza ayaa dib u soo nooleyn kara doodda ku saabsan sida Soomaaliya uga gudbi karto nidaamka siyaasadeed ee ku dhisan awood-qaybsiga beelaha, una gudbi karto dowladnimo ay muwaadiniintu si siman ugu wada leeyihiin xuquuqda iyo waajibaadka.
Mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee dowlad-dhiska Soomaaliya ayaa ah xiriirka u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Dowlad-goboleedyadu waxay leeyihiin maamulo iyo hay’ado u gaar ah, halka dowladda dhexe ay mas’uul ka tahay arrimaha qaranka, siyaasadda guud iyo isku-duwidda hay’adaha federaalka.
Si kastaba ha ahaatee, khilaafaadka ka dhasha awoodaha dastuuriga ah, doorashooyinka, kheyraadka iyo maamulka amniga ayaa marar badan abuura kala fogaansho siyaasadeed oo u dhexeeya Muqdisho iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada.
Doodda ku saabsan midnimada Soomaaliya sidaas darteed kuma koobna oo keliya qabiilka, balse waxay sidoo kale taabanaysaa sida awoodda dalka loo qeybsado, sida loo xalliyo khilaafaadka dastuuriga ah iyo sida loo helo heshiis siyaasadeed oo ay dhinacyadu wada aqbalaan.
Hadalka Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta iyo su’aalaha siyaasadeed ee ka dhashay,Hadalka Xamza ayaa dhalin kara su’aalo ku saabsan waxa uu ula jeeday marka uu sheegay in dowladnimada Soomaaliya ay tahay “been”, iyo cidda uu ku tilmaamay hoggaamiye kursi doon ah.
Sidoo kale, waxaa isweydiin mudan in hadalladiisu yihiin dhaliil guud oo ku wajahan nidaamka dowlad-dhiska Soomaaliya, mise ay qayb ka yihiin dood siyaasadeed oo la xiriirta khilaafaadka iyo loollanka hoggaamineed ee dalka ka jira.
Waxaa muhiim ah in hadalka mas’uulka loo eego macnaha guud ee khudbadda, lana ogaado cidda uu ula jeeday hadallada uu adeegsaday, si aan loo fasiran wax ka baxsan ujeeddadiisa.
Dhismaha dowladnimo mideysan wuxuu u baahan yahay hay’ado shaqeynaya, sharci la wada ixtiraamo, heshiis siyaasadeed, awood-qaybsi la isku raacsan yahay iyo in muwaadiniintu helaan kalsooni ay ku qabaan dowladda.
Sidoo kale, ka gudbidda qabyaaladda siyaasadeed waxay u baahan tahay hannaan doorasho oo lagu kalsoon yahay, caddaalad loo siman yahay iyo in xilalka dowladda lagu saleeyo aqoon, karti iyo adeeg bulsho.
Khudbadda Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta Xamza Cabdi Barre ayaa kusoo beegmaysa xilli Soomaaliya ay wajahayo dooddo waaweyn oo ku saabsan dastuurka, doorashooyinka, xiriirka dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada, iyo qaabka loo dhisayo hay’adaha qaranka.
Hadalka Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta wuxuu dib u furayaa dood muhiim ah: Soomaaliya ma ku guuleysan kartaa dhismaha dowladnimo mideysan iyadoo weli ay jiraan kala qaybsanaan siyaasadeed, awood-qaybsi qabiil iyo khilaafaad u dhexeeya hay’adaha dowladda?