Soomaaliya ayaa sanadihii ugu dambeeyay noqotay meel ay danahooda siyaasadeed, dhaqaale iyo amni ka raadinayaan dalal dhowr ah oo gobolka iyo caalamka ka tirsan, kuwaas oo ay ka mid yihiin Kenya, Itoobiya, Uganda iyo Imaaraadka Carabta. Dalalkan ayaa siyaabo kala duwan ugu leh Soomaaliya dano istaraatiiji ah, kuwaas oo la xiriira amniga, dekedaha, ganacsiga, marin-badeedka iyo saameynta siyaasadeed ee Geeska Afrika.
Xaaladdan ayaa kusoo beegmaysa xilli uu sii xoogeysanayo khilaafka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya, gaar ahaan xiriirka Dowladda Federaalka iyo qaar ka mid ah maamullada xubnaha ka ah federaalka, kuwaas oo leh heshiisyo iyo iskaashi ay la leeyihiin dowlado shisheeye.
Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa dhawaan si adag u dhaliilay Dowladda Imaaraadka Carabta, isagoo ku eedeeyay inay faragelin ku hayso arrimaha gudaha Soomaaliya, taageerto dhinacyo siyaasadeed oo kala duwan, isla markaana ay dalka ka hirgelisay heshiisyo iyo iskaashi amni oo aan oggolaansho ka haysan Dowladda Federaalka.
Khudbaddiisa ayaa muujisay in Villa Soomaaliya ay doonayso in dib loo qeexo xiriirka Soomaaliya la leedahay dalalka shisheeye, iyadoo ku adkeysanaysa in heshiisyada saameynaya amniga, dekedaha iyo madax-bannaanida dalka ay maraan dowladda dhexe.
Kenya ayaa ka mid ah dalalka sida weyn ugu lugta leh arrimaha Soomaaliya, iyadoo danaha Nairobi ay si gaar ah ugu xiran yihiin amniga xuduudaha, la dagaallanka Al-Shabaab, ganacsiga iyo xiriirka ay la leedahay maamulka Jubaland.
Kenya waxay muddo dheer ciidamo ku lahayd Soomaaliya, iyadoo qayb ka ahayd hawlgalladii Midowga Afrika ee dalka ka socday. Sidoo kale, xiriirka Nairobi iyo Jubaland ayaa ah arrin muhiim ka ah siyaasadda gobolka, gaar ahaan maadaama Jubaland ay xuduud dheer la wadaagto Kenya.
Dhanka dhaqaalaha, labada dal waxay daneynayaan kordhinta ganacsiga iyo fududeynta isu socodka badeecadaha. Bishii Sebtembar 2026, labada dowladood ayaa ka wada hadlay fududeynta ganacsiga xuduudaha iyo kobcinta maalgashiga.
Si kastaba, danaha amni ee Kenya iyo xiriirka ay la leedahay dhinacyada siyaasadeed ee Soomaaliya ayaa mararka qaar dhalinaya dood ku saabsan heerka ay tahay in dalalka deriska ahi uga qayb qaataan arrimaha gudaha Soomaaliya.
Itoobiya ayaa Soomaaliya u aragta dal istaraatiiji ah, maadaama ay tahay dal aan bad lahayn oo muddo dheer doonayay inuu helo marin-badeed ganacsi oo sugan.
Dowladda Itoobiya ayaa Janaayo 2024 heshiis is-afgarad la gashay Somaliland, kaas oo dhaliyay khilaaf diblomaasiyadeed oo weyn, maadaama Dowladda Federaalka Soomaaliya ay u aragtay inuu dhaawacayo madax-bannaanida iyo midnimada dhuleed ee dalka.
Xiisaddaas ayaa markii dambe horseeday wada-hadallo ay Turkigu dhexdhexaadiyeen, waxaana 11-kii Diseembar 2024 la saxiixay Bayaankii Ankara, kaas oo labada dal u dejiyey hannaan lagu raadinayo marin-badeed ay Itoobiya hesho iyadoo la ilaalinayo madax-bannaanida Soomaaliya.
Itoobiya sidoo kale waxay dan ku leedahay amniga Soomaaliya, iyadoo ciidamo ku leh dalka, kana qayb qaadata hawlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab.
Arrinta marin-badeedka, joogitaanka ciidamada iyo xiriirka ay Itoobiya la leedahay maamullada qaar ayaa ka dhigaya Addis Ababa dal saameyn weyn ku leh siyaasadda Soomaaliya.
Uganda ayaa iyaduna muddo dheer qayb ka ahayd hawlgallada nabad ilaalinta Soomaaliya, iyadoo ciidamo badan ku leh howlgalka Midowga Afrika ee AUSSOM.
Danaha Kampala waxay si gaar ah ugu xiran yihiin amniga gobolka, la dagaallanka Al-Shabaab iyo iskaashiga militari ee ay la leedahay Dowladda Federaalka Soomaaliya.
Sidoo kale, labada dal waxay ballaarinayaan xiriirkooda dhinacyada ganacsiga, maalgashiga, waxbarashada, caafimaadka iyo shaqaalaha. Bishii Oktoobar 2026, Soomaaliya iyo Uganda waxay ku heshiiyeen in la xoojiyo iskaashiga dhinacyadaas, waxaana la saxiixay heshiis la xiriira shaqaalaha labada dal.
Joogitaanka ciidamada Uganda iyo heshiisyada amni ee ay la leedahay Muqdisho waxay siinayaan Kampala door muuqda oo ku saabsan mustaqbalka amniga Soomaaliya.
Imaaraadka Carabta ayaa leh dano dhaqaale iyo kuwo amni oo ballaaran, kuwaas oo ay ugu muhiimsan yihiin dekedaha Berbera, Boosaaso iyo Kismaayo.
Shirkado Imaaraati ah ayaa ku lug leh maamulka iyo horumarinta dekedahaas, iyadoo shirkadda DP World ay maamusho Dekedda Berbera, halka shirkado kale oo Imaaraati ahi ay dan ku leeyihiin dekedaha Boosaaso iyo Kismaayo.
Dekedaha Soomaaliya waxay leeyihiin muhiimad istaraatiiji ah, maadaama ay ku yaallaan marinno isku xira Badweynta Hindiya, Gacanka Cadmeed iyo Badda Cas. Sidaas darteed, maalgashiga dekedaha ma aha oo keliya arrin ganacsi, balse wuxuu sidoo kale leeyahay saameyn amni iyo mid siyaasadeed.
Dowladda Xasan Sheekh ayaa arrintan ka muujisay walaac, iyadoo ku doodeysa in heshiisyada dekedaha iyo iskaashiga amniga ay tahay in ay maraan Dowladda Federaalka, halkii si gaar ah loola geli lahaa maamullada dalka.
Khilaafka Muqdisho iyo Abu Dhabi ma ahan mid hal maalin ku bilowday. Waxaa jiray xiriir ganacsi iyo mid amni oo labada dhinac ka dhexeeyay, balse waxaa sii xumeeyay muranka ku saabsan heshiisyada dekedaha, xiriirka Imaaraadka iyo maamullada dalka, iyo eedeymaha faragelinta siyaasadeed.
Bishii Janaayo 2026, Golaha Wasiirrada Soomaaliya ayaa ku dhawaaqay in la buriyey heshiisyadii iyo iskaashigii ay Dowladda Federaalka la lahayd Imaaraadka, oo ay ku jireen heshiisyada dekedaha Berbera, Boosaaso iyo Kismaayo iyo iskaashiga difaaca iyo amniga.
Xasan Sheekh ayaa 17-kii Nofeembar 2026 khudbad uu shacabka u jeediyay ku eedeeyay Imaaraadka inuu dhisay saldhigyo iyo hannaan ciidan oo aan oggolaansho ka haysan dowladda dhexe, isla markaana uu taageero dhinacyo siyaasadeed oo kala duwan.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya ayaa maalintii xigtay sheegtay in dowladda ay qaadi doonto tallaabooyin sharci ah oo lagu ilaalinayo madax-bannaanida iyo midnimada dalka, iyadoo ku adkeysatay in xiriirka Imaaraadka uu maro Dowladda Federaalka.
Eedeymahan waa mowqifka Dowladda Soomaaliya; Imaaraadku weli si rasmi ah ugama jawaabin dhammaan eedeymaha cusub ee madaxweynaha.
Kenya, Itoobiya, Uganda iyo Imaaraadka ma laha dano isku mid ah, mana jirto caddeyn muujinaysa inay yihiin hal isbahaysi oo isku dubbaridan oo Soomaaliya ka wada shaqeynaya.
Hase yeeshee, dhammaantood waxay leeyihiin dano ay ka raadinayaan Soomaaliya: Kenya waxay xoogga saartaa amniga xuduudaha iyo xiriirka Jubaland; Itoobiya waxay raadineysaa marin-badeed iyo iskaashi amni; Uganda waxay daneyneysaa amniga gobolka iyo joogitaanka ciidamadeeda; Imaaraadkuna wuxuu leeyahay maalgashi dekedeed iyo xiriirro siyaasadeed iyo amni.
Danahaas ayaa mararka qaar is waafaqi kara, mararka kalena isku dhici kara. Waxaase muuqata in Soomaaliya ay noqotay goob ay ku kulmaan tartanka awoodaha gobolka, danaha dhaqaale iyo siyaasadda gudaha.
Soomaaliya ma awood u leedahay inay maamusho xiriirkeeda dibadda?
Su’aasha ugu weyn ee hadda taagan ayaa ah sida Soomaaliya u mideyn karto siyaasaddeeda arrimaha dibadda, iyadoo weli uu jiro khilaaf u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo qaar ka mid ah maamullada xubnaha ka ah federaalka.
Dowladda Federaalka waxay ku adkeysanaysaa inay iyadu mas’uul ka tahay xiriirka dibadda iyo heshiisyada qaran, halka maamullada qaar ay difaacayaan heshiisyada maalgashi iyo iskaashi ee ay hore ula galeen dowlado shisheeye.
Khilaafkan ayaa si gaar ah uga muuqda dekedaha iyo heshiisyada amniga, waxaana uu halis gelin karaa wada shaqeynta hay’adaha dowladda haddii aan xal siyaasadeed laga gaarin.
Ugu dambeyn, dhaliisha Xasan Sheekh ee Imaaraadka waxay qayb ka tahay loollan ballaaran oo ku saabsan cidda maamuleysa heshiisyada istaraatiijiga ah ee Soomaaliya iyo sida loo ilaalinayo madax-bannaanida dalka. Hase yeeshee, arrintaasi ma aha oo keliya khilaaf Muqdisho iyo Abu Dhabi u dhexeeya; waxay sidoo kale taabanaysaa xiriirka Soomaaliya la leedahay dalalka deriska ah iyo awoodda Dowladda Federaalka ee mideynta siyaasadda qaranka.

