NAIROBI (KAAB TV) – Ganacsatada ayaa ka soo horjeestay tallaabada Kenya ay canshuuro cusub ku soo rogtay iibinta firileyda, digirta, dhirta iyo tuubooyinka, iyagoo sheegay in tallaabadan ay ka hor imaaneyso heshiisyada ganacsiga ee gobolka.
Ganacsatada ayaa soo xigtay hab-maamuusyada kala duwan ee Bulshada Bariga Afrika (EAC) iyo qodobbada Suuqa ay wadaagaan ee Bariga iyo Koonfurta Afrika (Comesa).
Gaadiidleyda iyo wakiillada dhoofinta iyo dhoofinta ee dalka ayaa u soo jeediyay Hay’adda Beeraha iyo Raashinka (AFA) inay dib u eegis ku sameeyaan cashuuraha boqolkiiba 2 ah ee lagu soo rogay kastamka badeecadaha dalka soo gala iyo 0.3 boqolkiiba laga qaado dhoofinta.
Siyaasadda cusub, Hay’addu waxay ku soo rogtay canshuur la mid ah digirta, halka xididada iyo digriiga laga qaadi doono 1 boqolkiiba canshuur dhoofinta qiimaha kastamka iyo 0.3 boqolkiiba canshuurta dhoofinta.
Ogeysiinta ayaa daba socota xeerka 37 ee Xeerarka Dalagga Beeraha (Cuntada) ee 2019. Hay’addu waxay sheegtay in ay ahayd in la soo rogo canshuurta laga bilaabo Luulyo 1, laakiin dib u dhigtay ilaa Agoosto 12.
Sida laga soo xigtay AFA, canshuurta waxaa si toos ah loo siin doonaa wakiilada Hay’adda marka laga soo galo ama laga baxo dalka, maadaama canshuuraha la soo rogay ay u suurtagelinayaan beeralayda yar yar inay si wanaagsan ula tartamaan wax soo saarka dibadda.
Ganacsatada bixin waaya cashuurta waxaa laga qaadi doonaa 25 boqolkiiba dulsaarka inta hadhay ee bisha ugu horeysa
Agayo Ogambi, oo ah madaxa golaha maraakiibta ee bariga Afrika, ayaa sheegay in canshuuraha la soo rogay ay caqabad ku noqon doonaan ganacsiga isla markaana ay culeys dheeri ah ku yihiin beeralayda.
Mr Ogambi waxa uu sheegay in loo baahan yahay ka qaybqaadasho dheeri ah oo ay yeeshaan dhinacyada ay khusayso maadaama cashuurtu ay hubaal tahay in ay kordhinayso qiimaha macmiisha ee badarka dibadda laga keeno iyo in la soo bandhigo cashuur dhoofintu ay hadda wiiqi doonto soo kabashada curdanka ah iyo in ay wiiqdo dadaalka beeralayda iyo dhoofinta Kenya ay ku doonayaan in ay dib u helaan dhulkii lumay.
“Canshuurta iyo canshuuraha badan ee dhoofinta ayaa ka dhigi doona badeecadeena mid aan lagu tartamin Bariga Afrika iyo Comesa iyada oo horey Uganda iyo Tansaaniya ay hubka uga soo horjeedaan canshuuraha,” ayuu yiri Mr Ogambi.
“In kasta oo AFA ay u baahan tahay inay kor u qaaddo dakhliga adeegyada la bixiyo, waa in tixgelinta la sameeyaa si aan loo dhaawicin macaamiisha iyo sidoo kale inaan laga sarreyn wax dhoofintayada suuqyada caalamiga ah.”
Maamulaha guud ayaa sheegay in Kenya ay tahay inay qaadato go’aan ay ku taageereyso dhoofinta iyo dhimista canshuuraha iyo lacagaha laga qaado maadaama ay saameyn taban ku yeelanayaan saamiga wax-soo-dejinta iyo dhoofinta, kaasoo ku haray 5 konteenar oo alaab ah oo la dhoofiyo 1 konteenar oo dhoofin ah.
Roy Mwanthi, oo ah guddoomiyaha ururka caalamiga ah ee xamuulka & bakhaarka Kenya ee KIFWA, ayaa sheegay in soo dejinta bariiska uu joogsaday tan iyo markii AFA ay soo rogtay canshuuraha 12-kii Agoosto ee sanadkan, ayna saameyn doonto qoysaska maadaama la filayo in qiimaha bariiska uu kordho.
“Waxa aanu filaynaa in bariiska iyo qamadiga ay gabaabsi weyni ka dhalan doonto cashuuraha laga qaado, kuwa soo dejinaayana ay ku qasbanaan doonaan in ay kharashka u gudbiyaan macaamiisha. Hadda, bariiska laga keeno dalalka Bariga Afrika ee sida caadiga ah xor noqon lahaa waxaa lagu soo rogaa canshuuro badan, wuxuuna ku xayiran yahay meelo kala duwan oo xuduud ah,” ayuu yiri Mr Mwanthi.
Mr.
Guddoomiyuhu waxa uu sheegay in cashuuro dheeraad ah iyo cashuuro lagu soo rogo kuwii hore looga qaadi jiray dalagyada quutal daruuriga ah ay keenayso hoos u dhac ku yimaadda badeecadaha aasaasiga ah ee dalka la keeno.
Todobaadkan, ganacsatada Tanzaaniya ayaa ka mudaaharaaday tallaabadii Kenya ay ku soo rogtay canshuur dhan 2% qiimaha kastamka badarka iyo hilibka, taasoo keeni karta in ay ku bixiyaan $153.923 (Ksh20,000) oo dheeraad ah gaari xamuul ah iyo $384.806 (Ksh50,000) gaari bariis ah oo ay ku badan yihiin khidmadaha ay horay u siiyen hay’adaha kala duwan ee dowladda sida Hay’adda Canshuuraha ee Kenya (KRA), Adeegga Kormeerka Caafimaadka Dhirta ee Kenya (Kephis) iyo Xafiiska Heerarka Kenya.
Kharashka waxaa ka mid ah $23,088 (Sh3,000) AFA ogolaanshaha soo dejinta badarka iyo hilibka, $4,617 (Sh600) khidmadda ogolaanshaha soo dejinta iyo $57,721 (Sh7500) kharashka kormeerka ee Kephis, $8.46 (Sh1,100) kharashka caafimaadka dekedda, $8.46 (Sh1,150) 100) khidmad noolaha iyo $55.41 (Sh7,200) oo Kebs ah si loogu baaro qoyaanka iyo aflatoxin.