Joogitaanka diyaaradaha dagaalka ee Turkiga ee Soomaaliya ayaa sanadkan noqday arrin si weyn looga hadal hayo, kaddib markii diyaaradaha F-16 ee Ciidanka Cirka Turkiga lagu arkay magaalada Muqdisho iyo hawada Soomaaliya.
Turkigu wuxuu Soomaaliya geeyay diyaaradaha F-16 isagoo qeyb ka ah iskaashiga milatari ee labada dal iyo dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab. Saddex diyaaradood oo F-16 ah ayaa lagu soo warramay inay 28-kii Janaayo 2026 ka degeen Garoonka Caalamiga ah ee Aadan Cadde ee Muqdisho, waxaana diyaaradahaasi markii dambe si rasmi ah loo xaqiijiyay inay ku jiraan howlgalka milatari ee Turkiga ee Soomaaliya.
Laakiin joogitaanka diyaaradaha dagaalka ayaa dhalisay su’aal kale oo muhiim ah: Haddii duqeyn ay sameeyaan diyaaradaha Turkiga ay rayid Soomaaliyeed ku dhintaan ama ku dhaawacmaan, yaa qaadaya masuuliyadda sharci?
Turkiga ayaa muddo dheer Soomaaliya ka waday iskaashi dhinaca amniga iyo militariga ah. Ankara waxay tababartay ciidamo Soomaali ah, iyadoo sidoo kale Soomaaliya ka fulisay taageero milatari iyo farsamo.
Sannadkii 2026 ayaa iskaashigaasi galay marxalad cusub, kaddib markii diyaaradaha dagaalka ee F-16 lagu soo daray howlgalka Turkiga ee Soomaaliya.
Janaayo 2026 waxaa Muqdisho yimid saddex F-16, waxaana sidoo kale lala keenay diyaarado nooca helikobtarrada ah. Warbixinno milatari ayaa sheegay in diyaaradahaasi loogu talagalay inay taageeraan howlgalada ka dhanka ah Al-Shabaab.
12-kii Abriil 2026, Wasaaradda Difaaca Turkiga ayaa si rasmi ah u muujisay joogitaanka diyaaradaha F-16 ee Soomaaliya, iyadoo saddex diyaaradood ay ka qeyb qaateen bandhigga loo sameeyay sanadguurada Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliya.
Sidaas darteed, joogitaanka F-16-yada Turkiga ee Soomaaliya ma ahan war ku kooban baraha bulshada; waxaa jira caddeyn rasmi ah oo muujinaysa in diyaaradahaasi Soomaaliya joogaan.
30-kii Juun 2026, Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya waxay sheegtay in Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliya oo kaashanaya Ciidamada Turkiga ay duqeymo ka fuliyeen deegaanka Godey ee gobolka Shabeellaha Hoose.
Wasaaraddu waxay sheegtay in duqeymaha lagu beegsaday godad, bakhaarro hub iyo goobo ay ku sugnaayeen dagaalyahanno Al-Shabaab ah, iyadoo sheegtay in ku dhowaad 35 dagaalyahan la dilay, in ka badan 20 kalena la dhaawacay.
Arrintani waxay muujinaysaa in diyaaradaha F-16 aysan Soomaaliya u joogin oo keliya tababar ama bandhig, balse ay ugu yaraan qeyb ka noqdeen awoodda duqeynta ee howlgalada militariga.
Halkan waxaa muhiim ah in aan la isku darin F-16-yada cusub iyo duqeymo hore oo ay sameeyeen diyaaradaha Turkiga.
Amnesty International waxay 2024 baartay laba duqeyn oo dhacay 18-kii Maarso 2024, kuwaas oo lagu sheegay in diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Turkiga ee Bayraktar TB2 ay qeyb ka ahaayeen howlgalka.
Hay’adda Amnesty waxay sheegtay in 23 rayid ah lagu dilay weerarradaas, oo ay ku jireen 14 carruur ah iyo shan haween ah, halka 17 kale ay dhaawacmeen.
Amnesty waxay sidoo kale sheegtay inay baaritaanka ku adeegsatay wareysiyo, xog caafimaad, sawirro dayax-gacmeed iyo baaritaanka haraaga hubka, iyadoo sheegtay in haraaga hubka uu waafaqayay MAM-L oo lagu tuuro diyaaradaha TB2.
Hay’addu waxay ku baaqday in dowladda Soomaaliya iyo dowladda Turkiga ay baaritaan sameeyaan, iyadoo sheegtay in weerarro aan si sax ah loo kala saarin bartilmaameedka militari iyo dadka rayidka ah ay jebin karaan sharciga caalamiga ah ee bani’aadantinimada, isla markaana xaaladaha qaarkood ay gaari karaan heer dambiyo dagaal.
Tani waa arrin muhiim ah, sababtoo ah waxay muujinaysaa in su’aasha masuuliyadda rayidka aysan ahayn arrin cusub oo ka dhalatay F-16-yada oo keliya.
Sharci ahaan, masuuliyadda lama saaro qof ama dowlad iyadoo lagu saleynayo oo keliya cidda diyaaradda leedahay.
Haddii diyaaradda uu leeyahay Turkiga, duuliyuhuna yahay askari Turki ah, dowladda Turkiga waxay yeelan kartaa masuuliyad ku saabsan falalka ciidamada ay maamusho.
Haddii bartilmaameedka iyo weerarka lagu fuliyay amar ka yimid silsiladda taliska Turkiga, masuuliyadda waxaa loo baahan yahay in lagu baaro silsiladdaas.
Haddii ciidamada Soomaaliya ay bixiyeen xogta ama bartilmaameedka, taas waxay noqon kartaa arrin muhiim ah marka la baarayo cidda go’aanka ku lug lahayd.
Marka afraad, in bartilmaameedku ahaa mid sharci ah iyo in kale.
Sharciga caalamiga ah ee bani’aadantinimada wuxuu dagaalyahannada iyo dadka rayidka ah u kala saaraa si cad. Ciidamada waa inay qaadaan tallaabooyin lagu ilaalinayo rayidka, ayna kala saaraan bartilmaameedyada militari iyo dadka ama goobaha rayidka ah.
Haddii weerar si ula kac ah loogu qaado rayid, ama weerar aan kala sooc lahayn lagu fuliyo meel ay dad rayid ahi joogaan, arrintu waxay yeelan kartaa masuuliyad sharci oo culus.
Suurtagalnimada masuuliyadda Soomaaliya waxay ku xirnaan lahayd doorkeeda dhabta ah ee howlgalka.
Haddii ciidamada Soomaaliya ay bixiyeen bartilmaameedka, xogta sirdoonka ama amarka weerarka, doorkaas wuxuu noqon karaa qeyb muhiim ah oo baaritaan sharci ah.
Amnesty International waxay baaritaankeedii 2024 sheegtay in ilo ka tirsan dowladda Soomaaliya ay u sheegeen in saraakiil Soomaaliyeed ay bixiyaan bartilmaameedyada, halka diyaaradaha TB2 ay ku shaqeeyaan gacanta ciidamada Turkiga.
Si kastaba, Amnesty waxay sheegtay in aysan si madax-bannaan u xaqiijin karin cidda si toos ah gacanta ugu haysay diyaaraddii weerarka fulisay.
Taasi waxay muujinaysaa sababta baaritaan rasmi ah loogu baahan yahay marka rayid wax ku noqdo duqeyn.
Haddii la xaqiijiyo in ciidamada Turkiga ay fulinayeen weerarka, masuuliyadda Turkiga waxay noqon kartaa mid ka mid ah arrimaha ugu waaweyn ee baaritaanka.
Laakiin jiritaanka diyaaradda Turkiga oo keliya si toos ah uma caddeynayo in dowladda Turkiga ay sharci ahaan masuul ka tahay dhaawac kasta oo ka dhasha weerar.
In F-16 ay ka duusho Garoonka Aadan Cadde macnaheedu ma aha in garoonka ama dowladda Soomaaliya ay si toos ah masuul uga noqonayaan wax kasta oo diyaaraddaasi sameyso.
Laakiin haddii howlgalka lagu fulinayo iskaashi rasmi ah oo u dhexeeya labada dowladood, waxaa muhiim ah in la ogaado sida heshiiska milatari u qeexayo awoodda, taliska iyo masuuliyadda.
Sidaa darteed, baaritaan dhab ah wuxuu u baahan yahay in la helo xogta heshiisyada labada dowladood, nidaamka taliska iyo xeerarka howlgalka.
Warar iyo muuqaallo ayaa sanadkan lagu arkay F-16-yada Turkiga oo dul maraya Muqdisho.
Baaritaanku waa inuu caddeeyo goobta weerarka, waqtiga, nooca diyaaradda, hubka la isticmaalay, bartilmaameedka, cidda ku sugneyd goobta iyo cidda bixisay amarka.
Sidoo kale waa in la ururiyaa caddeymaha goobta, haraaga hubka, sawirrada iyo muuqaalada, xogta caafimaadka iyo markhaatiyada dadka goobta joogay.
Haddii la xaqiijiyo in rayid si sharci-darro ah wax loogu geystay, dhibbanayaasha iyo qoysaskooda waxay xaq u yeelan karaan in la raadiyo xaqiiqo, isla-xisaabtan iyo magdhow, iyadoo ku xiran sharciga lagu dabaqi karo iyo cidda mas’uulka laga helo.
Marka la eego khilaafka ka dhashay duqeymaha iyo khasaaraha rayidka, labada dowladood waxaa muhiim u noqon kara inay si cad uga jawaabaan su’aalaha shacabka.
Waa in la caddeeyo cidda maamusha F-16-yada, cidda bixisa amarada duqeynta, cidda doorata bartilmaameedyada iyo nidaamka loo maro baaritaanka haddii rayid wax ku noqdo howlgal.
Sidoo kale waa in la caddeeyo haddii heshiisyada milatari ee Soomaaliya iyo Turkiga ay leeyihiin qodobo qeexaya masuuliyadda marka howlgal wadajir ah uu sababo dhimasho ama dhaawac rayid.
Arrinta ugu muhiimsan waa in dhimashada iyo dhaawaca dadka rayidka ah aysan noqon xog la iska dhaafo, balse dhacdo kasta oo noocaas ah lagu sameeyo baaritaan madax-bannaan oo lagu ogaado xaqiiqda iyo cidda masuulka ka ah.