Qoysaska 10 badmaax oo u dhashay dalka Pakistan ayaa walaac xooggan ka muujiyay xaaladda eheladooda oo in ka badan shan bilood gacanta ugu jira kooxo burcad-badeed Soomaali ah.
Qoysasku waxay sheegeen inay lumiyeen xiriirkii ay la lahaayeen badmaaxiinta, taasoo sii kordhisay cabsi laga qabo xaaladda caafimaad iyo badbaadada shaqaalaha markabka.
Badmaaxiinta ayaa ka tirsanaa shaqaalaha markabka MT Honour 25, oo sida xogta la helayo lagu sheegay inuu watay calanka dalka Palau.
Markabka ayaa la sheegay in 21-kii Abriil lagu qabsaday xeebaha Puntland, xilli uu marayay biyaha u dhow Soomaaliya.
Waxaa markabka saarnaa 17 shaqaale ah, kuwaas oo 10 kamid ah ay ahaayeen muwaadiniin Pakistani ah.
Afduubka markabka ayaa dib u soo nooleeyay walaaca laga qabo burcad-badeednimada Soomaaliya, gaar ahaan kadib markii muddooyinkii dambe ay soo baxeen dhacdooyin kale oo la xiriira weerarro lagu qaaday maraakiib ku socda biyaha gobolka.
Qoysaska badmaaxiinta ayaa hadda dalbanaya in dowladda Pakistan iyo hay’adaha caalamiga ah ay dadaal dheeraad ah geliyaan sidii eheladooda loo sii deyn lahaa.
Sida wararka laga helayo kiiskan ay sheegayaan, burcad-badeedda gacanta ku haya markabka ayaa ku hanjabay inay waxyeello u geysanayaan shaqaalaha haddii ciidamada ammaanka ay isku dayaan inay xoog ku soo furtaan.
Hanjabaaddan ayaa sare u qaaday walaaca laga qabo in hawlgal militari oo lagu sii daynayo shaqaalaha uu khatar gelin karo nolosha dadka la haysto.
Kooxaha burcad-badeedda ayaa muddo dheer isticmaalayay afduubka shaqaalaha maraakiibta si ay uga helaan lacago madax-furasho ah, iyadoo shaqaalaha markabka ay inta badan noqdaan dadka ugu nugul marka wada-xaajoodyadu adkaadaan.
Qoysaska 10-ka badmaax ayaa sheegay in xaaladdu ay kasii dartay kadib markii ay waayeen xiriirkii ay la lahaayeen eheladooda.
Xiriir la’aanta ayaa qoysaska ku abuurtay walaac dheeraad ah, gaar ahaan maadaama shaqaaluhu ay muddo dheer ku jiraan gacanta koox hubeysan.
Qoysasku waxay doonayaan in ugu yaraan la xaqiijiyo xaaladda caafimaad iyo badbaado ee shaqaalaha, isla markaana la helo hab ay ula xiriiri karaan eheladooda.
Wararka laga helayo kiiska ayaa sheegaya in kooxda burcad-badeedda ay dalbanayaan lacag dhan 1.9 milyan oo dollar si ay u sii daayaan shaqaalaha iyo markabka.
Dalabka madax-furashada ayaa la sheegay in lala wadaagay mas’uuliyiinta Pakistan, iyadoo dowladda Islamabad ay arrinta kala shaqeyneyso dhinacyada ay khuseyso.
Lacagaha madax-furashada ayaa kamid ah arrimaha ugu waaweyn ee sii hurin kara afduubka maraakiibta, maadaama kooxaha burcad-badeeddu ay u arkaan shaqaalaha ajnabiga ah ilo dhaqaale oo ay ka heli karaan lacago badan.
Hay’adda Ansar Burney Trust International, oo la sheegay inay xiriir la leedahay shaqaalaha markabka iyo dhinacyada ku lugta leh wada-xaajoodyada, ayaa sheegtay inay 25-kii Sebtembar heshay farriin iyo sawir uu soo diray kabtanka markabka.
Kabtanka oo lagu magacaabo Ashari Samadikun ayaa la sheegay inuu sheegay in shaqaalaha loogu hanjabay hub.
Xogta kasoo baxday hay’adda ayaa sidoo kale tilmaamaysa in dhammaan shaqaalaha markabka ay weli nool yihiin.
Si kastaba, xaaladdooda ayaa lagu sheegay inay adag tahay, iyadoo la sheegay inay jiraan cunto iyo dawo yari iyo cadaadis nafsi ah oo ka dhashay muddada dheer ee ay ku jireen gacanta kooxaha afduubka geystay.
Arrintan ayaa kusoo beegantay kadib dhacdo kale oo la xiriirtay burcad-badeednimo oo ka dhacday xeebaha Soomaaliya.
Ciidamada badda ee Puntland ayaa la sheegay inay soo badbaadiyeen 20 shaqaale ah oo saarnaa markabka SIBU 1, kaas oo ay burcad-badeeddu qabsadeen.
Soo furista shaqaalahaas ayaa muujisay in ciidamada ammaanka Soomaaliya ay weli wadaan hawlgallo ka dhan ah kooxaha burcad-badeedda ee ka howlgala xeebaha dalka.
Dhacdadaas ayaa sidoo kale sababtay in kooxaha gacanta ku haya MT Honour 25 ay soo saaraan hanjabaado ku saabsan waxa dhici kara haddii ciidamo isku dayaan inay markabka xoog ku qaataan.
Xeebaha Puntland ayaa muddo dheer lagu yaqaanay inay kamid yihiin meelaha ay ka soo abaabulmaan kooxaha burcad-badeedda Soomaalida.
Inkasta oo weerarrada burcad-badeednimadu hoos u dhaceen marka loo eego sannadihii hore, haddana dhacdooyinka cusub ayaa muujinaya in khatartu aysan gebi ahaanba meesha ka bixin.
Xeebaha dheer ee Soomaaliya, gaar ahaan kuwa ku dhow Gacanka Cadmeed iyo Badweynta Hindiya, ayaa ka dhigaya dalka meel istiraatiiji ah oo ay maraan maraakiib ganacsi oo badan.
Sidaas darteed, amniga xeebaha Soomaaliya wuxuu muhiim u yahay ganacsiga caalamiga ah iyo badbaadada shaqaalaha maraakiibta.
Mas’uuliyiinta Pakistan ayaa sheegay inay arrintan kala shaqeynayaan hay’adaha Soomaaliya iyo Ururka Caalamiga ah ee Badaha (IMO).
Dowladda Pakistan ayaa wajahaysa cadaadis ka imanaya qoysaska badmaaxiinta, kuwaas oo doonaya in la helo xal degdeg ah oo lagu sii daayo eheladooda.
Wada shaqeynta Soomaaliya iyo Pakistan ayaa muhiim u noqon karta sidii loo heli lahaa xog dheeraad ah oo ku saabsan xaaladda shaqaalaha iyo sidii loo furi lahaa waddo wada-xaajood oo horseedi karta sii deyntooda.
Sida xogta la helayo ay sheegtay, dhammaan 17-ka shaqaale ee markabka ayaa weli nool.
Hase yeeshee, muddo ka badan shan bilood oo ay ku jiraan xaalad afduub ah ayaa ah waqti dheer oo saameyn kara caafimaadka jirka iyo maskaxda dadka la haysto.
Cunto yari, dawo yari, cabsi joogto ah iyo xiriir la’aanta qoysaska ayaa sii kordhin kara xaaladda adag ee shaqaalaha.
Qoysasku waxay sidaas darteed doonayaan in la helo xaqiijin joogto ah oo ku saabsan caafimaadka iyo badbaadada dadka la haysto.
Arrinta ugu weyn ee hadda taagan ayaa ah dalabka lacagta madax-furashada ee lagu sheegay 1.9 milyan oo dollar.
Wadahadallada noocan ah ayaa noqon kara kuwo xasaasi ah, maadaama dhinacyada ku lugta leh ay isku dayayaan inay helaan sii deynta shaqaalaha iyagoo aan khatar gelin noloshooda.
Dhinaca kale, dalabka madax-furashada wuxuu abuuri karaa dood ku saabsan sida loola tacaalo kooxaha burcad-badeedda iyo in lacag bixintu ay dhiirrigelin karto afduubyo kale.
Dhacdadan waxay sidoo kale dib u soo celinaysaa doodda ku saabsan awoodda Soomaaliya u leedahay ilaalinta xeebaha iyo la dagaallanka burcad-badeedda.
Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer qaaradda Afrika, taasoo u baahan ciidan badeed awood leh, qalab ku filan iyo iskaashi caalami ah.
Ciidamada badda ee Puntland iyo hay’adaha kale ee ammaanka ayaa sanadihii dambe fuliyay hawlgallo lagu soo qabtay ama lagu kala diray kooxo burcad-badeed ah.
Si kastaba, dhacdooyinka cusub ayaa muujinaya in kooxaha burcad-badeedda ay weli awood u leeyihiin inay weeraraan ama qabsadaan maraakiib ku dhow xeebaha Soomaaliya.
Qoysaska badmaaxiinta ayaa hadda sugaya natiijada wada-xaajoodyada iyo dadaallada ay wadaan dowladda Pakistan, Soomaaliya iyo dhinacyada kale ee arrintan ku lug leh.
Waxa ugu weyn ee ay qoysasku doonayaan waa in la xaqiijiyo badbaadada eheladooda, in loo helo cunto iyo dawo ku filan, iyo in ugu dambeyn la helo waddo lagu soo afjaro afduubka.
Dhinaca kale, dowladda Soomaaliya waxaa laga sugayaa inay sii xoojiso xiriirka ay la leedahay Puntland iyo hay’adaha caalamiga ah si loo helo xal aan khatar gelin nolosha shaqaalaha.