Muqdisho (KAAB TV) – Soomaaliya iyo Masar ayaa xoojiyay isbahaysigooda iyagoo heshiis cusub oo difaaca iyo iskaashiga amniga ah ku kala saxiixday magaalada Qaahira, kaasoo xoojinaya xiriirkooda laba geesoodka ah, isla markaana muujinaya bog cusub oo iskaashiga amniga gobolka. Heshiiskan oo ay goob joog ka ahaayeen Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Madaxweynaha Masar Abdel Fattah El-Sisi, ayaa muujinaya horumar la taaban karo oo laga gaaray xiisadaha ka taagan Geeska Afrika.
Heshiiskan oo lagu soo gaba gabeeyay shir heerkiisu sareeyo oo ka dhacay caasimadda Masar, ayaa labada dal u ballan qaadaya in ay xoojiyaan iskaashiga milatari iyo hindisayaal wadajir ah oo lagu xoojinayo awoodda difaaca Soomaaliya. “Heshiiskani wuxuu aasaas u yahay wada shaqayn dhow oo dhexmarta wasaaradaha difaaca iyo amniga, taasoo lagama maarmaan u ah xasiloonida gobolkeena,” ayuu yiri madaxweyne Maxamuud oo saxiixday ka dib.
Heshiiskan difaaca ayaa imaanaya iyadoo Soomaaliya ay ku socoto dhul-siyaasadeed kakan, gaar ahaan xiriirka aan wanaagsanayn ee ay la leedahay Itoobiya. Horaantii sanadkan, Itoobiya waxay heshiis muran badan dhalisay la saxeexatay Somaliland, oo ah gobol ka go’ay Soomaaliya, kaas oo u ogolaanaya Itoobiya inay ka kirayso qayb istiraatiji ah oo ka mid ah xeebaha Somaliland oo ay ka siiso saldhig ciidan. Soomaaliya ayaa si adag uga soo horjeesatay heshiiskaas, waxayna u aragtay mid lagu xad-gudbay qaranimadeeda.
Masar oo arrimahaas ka jawaabeysa ayaa sheegtay inay si weyn u taageersan tahay midnimada dhuleed ee Soomaaliya. Madaxweyne El-Sisi waxa uu ku celiyay sida ay Masar uga go’an tahay midnimada Soomaaliya: “Masar waxay si adag uga soo horjeedaa faragelin kasta oo lagu sameeyo arrimaha gudaha ee Soomaaliya, waxaa naga go’an inaan taageerno walaalaheen Soomaaliya si ay u difaacaan qaranimadooda.
Heshiiskan ayaa soo ifbaxaya iyadoo Masar ay ku hawlan tahay inay sii xoojiso raadka ciidankeeda ee Soomaaliya, taasoo muujinaysa isbedel muuqda oo ku yimid amniga Geeska Afrika. Iyadoo Midowga Afrika uu ka guurayo ATMIS una wareegayo AUSSOM Janaayo 2025, Masar waxay isu diyaarineysaa inay ku beddesho Itoobiya ciidamo nabad ilaalineed oo muhiim ah. Dib-u-habayntan istaraatiijiyadeed waxay muujinaysaa go’aanka Qaahira ee ka hortagga saamaynta gobolka ee Itoobiya. Itobiya, oo mar ahayd awooda Geeska Afrika oo aan la isku hallayn karin, hadda waxa ay isu arkaysaa in ay sii kordhayso go’doonkeeda.
Heshiiskan difaaca ayaa qeyb ka ah istaraatiijiyadda Qaahira ay ku xoojineyso saameynta ay ku leedahay Geeska Afrika, gaar ahaan xafiiltanka joogtada ah ee ay kula jirto Itoobiya. Masar ayaa doonaysa in ay taageero ka hesho dalalka kale ee webiga Niil ka soo horjeeda waxa ay u aragto in ay khatar ku yihiin ammaankeeda biyaha. Heshiiska difaaca ee u dhexeeya Soomaaliya iyo Masar ayaa laga yaabaa inuu sii xumeeyo xidhiidhka Itoobiya ee deriska la ah, kaas oo xumaaday sababo la xidhiidha siyaasaddeeda gobolka ee muranka badan dhalisay.
Masar, oo ay Itoobiya kala dhaxaysay khilaaf daba dheeraaday oo ku saabsan biyo-xidheenka Grand Renaissance Dam ee webiga Blue Nile, ayaa loo badinayaa in ay heshiiskan difaaca ka faa’iidaysanayso sidii ay isu dheellitiri lahayd saamaynta Itoobiya ee Geeska Afrika oo sii kordhaysa. Masar oo si dhow ula jaan-qaadeysa Soomaaliya, waxay dooneysaa inay yareyso gelitaanka Itoobiya ee Badda Cas oo ay hoos u dhigto faa’iidada istaraatiijiyadeed ee gobolka.
“Heshiiska waxa uu noqday mid lama filaan ku noqday cid kasta, haba ugu badnaadeen Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, oo hadda wajahaya xaqiiqada ah in damaca Itoobiya ee awoodda gobolka uu si isa soo taraysa uga sii fogeynayo dalalka deriska la ah,” ayuu yiri Xatim Dirdiri oo ah falanqeeye arrimaha Afrika. Go’doonkan ayaa wiiqi kara mawqifka wada xaajoodka ee Itoobiya ee muranka joogtada ah ee kala dhexeeya Masar ee ku saabsan webiga Niil iyo hammigeeda guud ee gobolka.
Madaxweynaha Soomaaliya Maxamuud ayaa kalsooni ka muujiyey awoodda iskaashiga ee wax ka qabashada caqabadahan amni: “Marka la isku daro awoodda iyo waayo-aragnimada milateri ee Masar ee cajiibka ah, oo ay weheliso geesinimadeena iyo go’aankeenna, waxaan ku tallaabsan doonnaa oo aan ku guuleysan doonnaa inaan Soomaaliya ka nabad-gelinno dhammaan khataraha keeni kara khataraha. dadkeena iyo guud ahaan caalamka maanta”.
Heshiiska difaaca ka sokow, labada dal waxay sii xoojiyeen xiriirkooda diblomaasiyadeed iyo midka dhaqaale. Dib u furista safaaradda Masar ee Muqdisho, dib u soo celinta duulimaadyadii tooska ahaa ee Qaahira iyo caasimadda Soomaaliya, iyo kordhinta iskaashiga ganacsiga ayaa qeyb ka ah dadaalkan. Madaxweyne Maxamuud ayaa sheegay inuu aad ugu faraxsan yahay taageerada ay Masar la garab taagan tahay muddada dheer, isagoo ku nuux-nuuxsaday muhiimadda ay leedahay xoojinta xiriirka dhaqaale, amni iyo mid siyaasadeed.
Balaadhinta xiriirka ayaa keentay in Masar ay go’aansato in xoolo badan ay ka soo dhoofsato Soomaaliya, iyadoo tallaabadan la filayo inay kobciso dhaqaalaha Soomaaliya iyadoo kordhinaysa dakhliga ka soo xarooda dhoofinta. Dhoofinta xoolaha, oo ka kooban in ka badan 70% ganacsiga Soomaaliya, ayaa si weyn uga faa’iidaysan doona baahidan cusub, taasoo dakhliga muhiimka ah siinaysa wax-soosaarayaasha Soomaaliyeed iyo taageeridda dhaqaalaha miyiga.
Saxiixa heshiiskan gaashaandhigga ayaa sidoo kale kusoo beegmaya iyadoo uu hakad ku yimid wada-hadalladii Soomaaliya iyo Itoobiya uga socday magaalada Ankara, kaasoo uu dhexdhexaadin ka ahaa Turkiga. Wada-hadalladan oo ujeedadoodu ahayd sidii loo qaboojin lahaa xiisadda ka taagan qaddiyadda Somaliland, ayaa ku dhammaaday xal la’aan, taas oo keentay in labada dhinacba ay ku milmeen mawqifkooda. “Soomaaliya waxay ku adkeysaneysaa ilaalinta madax-bannaanideeda iyo wadajirkeeda dhuleed,” ayay tiri Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya, taasoo muujineysa in laga yaabo in wada-xaajoodyo kale ay lagama maarmaan noqoto.