Xiisadda siyaasadeed ee ka taagan Muqdisho ayaa mar kale dhalisay su’aalo ku saabsan amniga caasimadda, hubka ay wataan kooxaha hubeysan iyo suurtagalnimada in Soomaaliya laga hirgeliyo qorshe hub ka dhigis ah, iyadoo dowladda federaalka iyo mucaaradka ay isku khilaafsan yihiin arrimo la xiriira doorashooyinka, dastuurka iyo awoodda dowladda.
Ciidamo dowladda ka tirsan ayaa la geeyay agagaarka guryaha siyaasiyiin mucaarad ah, oo ay ku jiraan madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed iyo ra’iisul wasaarihii hore Xasan Cali Khayre. Hay’adda Nabad Sugidda iyo Sirdoonka Qaranka ayaa sidoo kale mucaaradka qaarkood ku eedeysay inay ku lug lahaayeen dhacdooyin amni, halka dhinaca mucaaradku uu ka digay in dhaq-dhaqaaqyada ciidamada ay horseedi karaan iska horimaad. Eedeymaha labada dhinac si madax-bannaan looma wada xaqiijin.
Su’aasha ugu weyn ayaa ah in xilligan la hirgelin karo hub ka dhigis siyaasadeed iyo mid amni, iyadoo Al-Shabaab ay weli ka dagaallamayso qaybo ka mid ah Soomaaliya, isla markaana ay jiraan ciidamo iyo kooxo hubeysan oo ku xiran dhinacyada siyaasadda.
Hub ka dhigis waa hannaan lagu yareeyo ama lagu ururiyo hubka ay haystaan dadka rayidka ah, maleeshiyaadka iyo kooxaha aan ka tirsanayn hay’adaha amniga ee sharciga ah. Waxay sidoo kale qayb ka noqon kartaa barnaamij ballaaran oo lagu kala dirayo maleeshiyaadka, lagu diiwaangelinayo hubka, laguna dhexgelinayo dagaalyahannada ku habboon ciidamada rasmiga ah ama lagu siinayo fursado nololeed oo kale.
Laakiin Soomaaliya, arrintani kuma koobna oo keliya in hub laga qaado kooxo gaar ah. Waxay la xiriirtaa awoodda dowladda ee maamulidda dalka, kalsoonida shacabka, xiriirka dowladda dhexe iyo maamullada xubnaha ka ah federaalka, iyo sida loo xalliyo khilaafaadka siyaasadeed.
Haddii hub ka dhigis loo arko tallaabo amni oo si siman u khuseysa cid kasta oo sharci-darro ku haysata hub, waxay noqon kartaa qayb ka mid ah dadaallada lagu xoojinayo nidaamka dowladnimada. Hase yeeshee, haddii mucaaradku u arko in hubka laga qaadayo iyaga oo keliya, halka kooxaha kale ee hubeysan aan si la mid ah wax looga qaban, waxaa adkaan karta in la helo kalsooni iyo iskaashi.
Arrintan ayaa si gaar ah muhiim ugu ah Muqdisho, halkaas oo khilaafka siyaasadeed uu saameyn toos ah ku yeelan karo amniga, isu socodka dadka, ganacsiga iyo nolol maalmeedka shacabka.
Mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee Soomaaliya ka hor istaagi kara in si buuxda loo hirgeliyo hub ka dhigis ayaa ah dagaalka muddada dheer socday ee Al-Shabaab. Warbixinta Hay’adda Midowga Yurub u qaabilsan Arrimaha Magangalyada ee EUAA, oo la daabacay May 2026 kana hadlaysa xaaladda amni ee muddadii u dhexeysay Abriil 2025 iyo Maarso 2026, waxay sheegtay in Al-Shabaab ay weli maamusho ama saameyn xooggan ku leedahay qaybo badan oo ka mid ah koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya. Warbixintu waxay sidoo kale tilmaantay in kooxda ay awood u leedahay inay weerarro ka fuliso meelo ka baxsan dhulka ay sida tooska ah u maamusho.
Xaaladdan waxay muujinaysaa in dowladda Soomaaliya ay wajahdo laba arrimood oo isku mar socda. Mid waa dagaalka lagula jiro Al-Shabaab, midda kalena waa khilaafaadka amni iyo siyaasadeed ee ka dhex jira dhinacyada Soomaalida. Haddii xoogga amniga iyo awoodda dowladda ay ku mashquulaan iska horimaadyo siyaasadeed oo gudaha ah, waxaa jiri kara walaac ku saabsan sida loo ilaalinayo deegaannada laga saaro Al-Shabaab iyo sida loo xoojinayo amniga waddooyinka iyo magaalooyinka.
Dhanka kale, jiritaanka Al-Shabaab kaligiis ma caddaynayo in hub ka dhigis aan meelna laga samayn karin. Dowladdu waxay qaadi kartaa tallaabooyin sharci ah oo lagu xakameynayo hubka sharci-darrada ah ee caasimadda, iyadoo isla mar ahaantaana sii wadaysa dagaalka ka dhanka ah kooxda. Waxa muhiimka ahi waa in tallaabooyinkaas aysan abuurin iska horimaad cusub oo ka leexiya ciidamada hawlgallada amniga.
Dhacdooyinkii Muqdisho ka dhacay bishii Juun 2026 waxay bixiyaan tusaale muujinaya sida ay arrintani u adag tahay. Warbixin ay Reuters baahisay 5-tii Juun ayaa sheegtay in dagaallo dhex maray ciidamada dowladda iyo kooxo hubeysan oo lala xiriiriyay mucaaradka ay sababeen in qaybo ka mid ah caasimaddu ay hakad galaan. Dowladda ayaa sheegtay inay dib u soo celisay kala dambeyntii, ayna hub ka dhigis ku samaysay kooxihii mucaaradka la xiriiray.
Casharka ka muuqda dhacdooyinkaas ayaa ah in xabbad-joojinta iyo hub ka dhigistu aysan isku mid ahayn. In dagaal la joojiyo waxay yarayn kartaa khasaaraha degdegga ah, laakiin haddii aan la xallin khilaafka siyaasadeed, aan la isla meel dhigin xeerarka amniga, isla markaana aan la helin heshiis lagu maareeyo hubka, xiisaddu mar kale ayay soo noqon kartaa.
Sidoo kale, hub ka dhigista koox gaar ah oo aan lagu darin heshiis ballaaran oo dhinacyadu ku kalsoon yihiin waxay dhalin kartaa su’aalo ku saabsan caddaaladda iyo ujeeddada hawlgalka. Taasi waxay kordhin kartaa diidmada mucaaradka, waxayna adkayn kartaa in hubka si nabad ah loo ururiyo.
Dowladdu waxay leedahay masuuliyadda ilaalinta amniga guud, fulinta sharciga iyo ka hortagga in hub sharci-darro ah lagu carqaladeeyo nabadda. Haddii hub lagu kaydiyo meel aan sharcigu oggolayn ama koox hubeysan ay khatar ku tahay shacabka, hay’adaha amniga waxay yeelan karaan waajibaad sharci ah oo ay arrintaas wax kaga qabtaan.
Hase yeeshee, waxaa muhiim ah in la kala saaro hubka sharci-darrada ah, hubka ay haystaan ciidamada dowladda iyo hubka ay wataan ilaalada gaarka ah ee siyaasiyiinta. Nooc kasta wuxuu yeelan karaa xaalad sharci oo kala duwan. Hubka ilaalada siyaasiyiinta lagama wada hadli karo iyadoo aan la tixgelin sharciga, heerka khatarta, nidaamka ruqsadaha iyo xuquuqda dadka la ilaalinayo.
Sidaas darteed, hub ka dhigis lagu sameeyo mucaaradka waa inaysan ku salaysnaan oo keliya cidda ay siyaasadda ku kala aragti duwan yihiin dowladda. Waa in la helo hannaan sharci oo cad, si siman loo dabaqo, isla markaana ay kormeeri karaan hay’adaha ku shaqada leh.
Haddii dowladda ay sheegto in hawlgalku yahay mid amni, waxaa muhiim ah inay shacabka u caddeyso sharciga lagu salaynayo, cidda uu khuseeyo, habka hubka loo diiwaangelinayo iyo sida looga hortagayo in hawlgalku isu beddelo cadaadis siyaasadeed. Dhanka mucaaradka, waxaa iyagana muhiim ah in ay si cad u qeexaan sida ay u maareynayaan hubka ilaalada iyo sida ay uga hortagayaan in hubkaasi khatar ku noqdo shacabka.
Habka ugu horreeya waa in dowladda iyo mucaaradku yeeshaan wadahadal amni oo ka madax-bannaan khilaafka doorashooyinka. Wadahadalku waa inuu qeexaa nooca hubka la oggol yahay, cidda loo oggol yahay inay hub sidato, meelaha lagu kaydin karo iyo hay’adda xaqa u leh inay hubka sharci-darrada ah ururiso.
Tallaabada labaad waa in la helo hannaan lagu diiwaangeliyo hubka, laguna kala saaro hubka ciidamada rasmiga ah, hubka ilaalada gaarka ah iyo hubka ay haystaan kooxaha aan sharciga waafaqsanayn. Habkani wuxuu yareyn karaa isfaham-darrada, wuxuuna ka hortagi karaa in hubka si aan kala sooc lahayn loo qaado.
Tallaabada saddexaad waa in la sameeyo kormeer iyo isla xisaabtan. Hawlgallada hub ka dhigista waa inay waafaqaan sharciga, xuquuqda aadanaha iyo ilaalinta shacabka. Cabashooyinka ku saabsan xadgudub, hanti burburin ama xarig sharci-darro ah waa in si hufan loo baaro.
Waxaa kale oo muhiim ah in qorshaha amniga aan lagu koobinin Muqdisho. Maadaama Al-Shabaab ay weli ka hawlgasho qaybo badan oo dalka ah, dowladda waxay u baahan tahay qorshe isku xira sugidda amniga magaalooyinka, ilaalinta waddooyinka, xoojinta ciidamada iyo taageeridda maamullada deegaannada laga saaro kooxda. Haddii amniga meelahaas aan la adkayn, waxaa adkaan karta in guulaha milatari loo beddelo xasillooni waarta.
Qodobkan waxaa taageeraya shaqada ay Qaramada Midoobay ka waddo Soomaaliya ee la xiriirta hub ka dhigista, kala dirista dagaalyahannada iyo dib ugu dhexgelintooda bulshada. UNTMIS waxay sheegtay inay dowladda federaalka ka taageerto dejinta iyo hirgelinta hannaan loo dhan yahay oo waafaqsan xuquuqda aadanaha, gaar ahaan la macaamilka dagaalyahannada ka baxa kooxaha aan dowladda ahayn, iyo maareynta hubka fudud iyo rasaasta.
Haddii hawlgalka hub ka dhigista lagu bilaabo xilli ay dowladda iyo mucaaradku isku kalsoonaan waayaan, waxaa jiri kara dhowr khatarood. Waxaa dhici karta in dhinacyadu isku eedeeyaan inay jebinayaan heshiisyo ama ay adeegsanayaan hay’adaha amniga si ay isu cadaadiyaan. Haddii iska horimaad hubeysan dhaco, dadka rayidka ah ayaa noqon kara kuwa ugu badan ee khasaaraha la kulma, gaar ahaan haddii dagaalku ka dhaco xaafado dadku ku badan yihiin.
Khatar kale waa in khilaafka siyaasadeed uu u gudbo hay’adaha amniga. Ciidamada qaranka waxaa laga doonayaa inay u shaqeeyaan si waafaqsan sharciga, ee aysan u kala qaybsamin taageeridda siyaasiyiin kala duwan. Haddii kalsoonida lagu qabo dhexdhexaadnimadooda ay yaraato, waxaa adkaan karta in si wadajir ah looga jawaabo khataraha amni ee dalka.
Dhanka kale, haddii dowladda ay ka fogaato tallaabo kasta oo lagu xakameynayo hubka sharci-darrada ah, waxaa sii jiri kara khataro la xiriira iska horimaadyo kooxeed iyo hub si aan nidaamsanayn loo adeegsado. Sidaas darteed, arrintu ma aha in hubka oo dhan la iska daayo ama in xoog lagu qaado, balse waa in la helo hab sharci ah oo amniga lagu xoojinayo iyadoo aan la hurin xasilloonida siyaasadeed.
Marka la eego xaaladda Soomaaliya, hub ka dhigis waa suurtagal in qaybo ka mid ah laga hirgeliyo, laakiin hub ka dhigista guud ee dalka iyo kooxaha hubeysan ma aha hawl fudud. Jiritaanka Al-Shabaab, awoodda kooxaha hubeysan, khilaafka dowladda iyo mucaaradka, iyo baahida loo qabo in la ilaaliyo shacabka ayaa dhammaantood ka dhigaya hawl u baahan qorshe muddo dheer ah.