Saxaafadda Soomaaliyeed iyo hay’adaha warbaahinta ayaa wajahaya weerar internet oo isku xiran oo lagu beegsanayo akoonnada suxufiyiinta iyo warbaahinta Soomaalida maalmaha fasaxa, taasoo u muuqata qaab sii kordhaya oo lagu cabudhinayo warbixinada muhiimka ah iyo tan dadweynaha ee Soomaaliya. Weerarradan, oo ay diiwaangelisay SJS, waxaa ka mid ah joojinta akoonnada Facebook, ka saarista, iyo xitaa abuurista xusuus-qorid been ah oo lagu sameeyo suxufiyiinta nool, taasoo ka dhacaysa iyadoo ay jiraan iskaashiyo istiraatiiji ah oo ay taageeraan Shiinaha iyo Turkiga oo lala leeyahay dowladda Soomaaliya.
Axaddii, 13 Sebtember, ugu yaraan saddex suxufi iyo saddex hay’ado warbaahinta ayaa ku warbixiyay inay saameyn ku yeesheen ololaha xusuus-qoridda been abuurka ah, joojinta akoonnada iyo tirtirida waxyaabaha, taasoo ka dhigtay in madaladahooda ay ka maqan yihiin dhagaystayaashooda.
Sida uu sheegay wariyaha qaxootiga ah ee Zakariye Mohamud Timacadde, boggiisa Facebook-ka ee Zakariye Timacadde oo leh in ka badan hal milyan oo taageerayaal ah, ayaa la joojiyey habeenkii Axadda. Wuxuu sheegay inuusan wax ogeysiis ah ama sharaxaad ah ka helin Meta, shirkadda waalidka ah ee Facebook.
Warbixinadii u dambeeyay, Zakariye wuxuu daabacay sheekooyin ku saabsan qaxootinimada qasab ah ee Muqdisho oo saameyn ku yeelatay boqolaal kun oo qoysas ah, iyo sidoo kale warbixin ku saabsan kororka qiimaha biyaha ee shirkadaha maxalliga ah ku qaadaan Muqdisho, taas oo saameysay bulshada deegaanka. Warbixinadaas lama daawan karo Isniinta maadaama bogga Zakariye uu weli yahay “aan la heli karin”.
Zakariye wuxuu u sheegay SJS in markii uu Isniinta subaxdii toosay uu ogaaday in boggiisa Facebook iyo astaantiisa gaarka ah labadaba la joojiyey. Boggiisa weli ma daabicin Isniinta subaxdii.
“Waxba khalad ah ma samayn mana jirto wax jawaab ah oo aan ka helay Meta,” ayuu Zakariye u sheegay SJS.
Sidoo kale, Farah Cabdulkadir Maxamed, wariye caan ah ayaa u sheegay SJS in akoonkiisa gaarka ah ee Facebook, oo leh in ka badan 330,000 oo taageerayaal ah, lagu xasuusiyey iyada oo aan wax ogeysiis ah la siin.
Markii SJS dib u eegay akoonka Farah, waxaa ka muuqday farriinta: “Waxaan rajeyneynaa in dadka Farah jeclaaday ay ka heli doonaan raaxo booqashada profile-kiisa si ay u xasuustaan oo u dabaal degaan noloshiisa.”
Xasuusinta waa astaamo loo isticmaalo Facebook marka la soo warbixiyo in qofka akoonka leeyahay uu geeriyooday. Si kastaba ha noqotee, kiiska Farah, isagu waa nool yahay wuxuuna sheegay inuu ka naxay oo ka yaabay in Meta fariin ka dhigto akoonkiisa oo muujineyso inuu “geeriyooday”.
Sida Zakariye, Farah wuxuu ku nool yahay qaxootinimo wuxuuna ku tiirsan yahay Facebook si uu ula xiriiro xubnaha qoyska iyo ehelka Soomaaliya.
“Way adagtahay markaad hurudo saqda dhexe, Meta-na ay fariin kuu soo dirto oo sheegaysa inaad dhimatay. Meel fog oo aan deganahay, xubnaha qoyska oo aan ogeyn waxa dhacay ayaa fariintan arki kara, waxayna rumaysan karaan inay sax ahayd oo bilaabi karaan inay ooyaan,” ayuu yiri Farah.
Wuxuu sheegay in markii uu toosay uu helay boqolaal wicitaan iyo fariin ah WhatsApp ka yimid asxaab iyo ehel uu fariinta xusuusinta arki jiray oo ka welwelsanaa caafimaadkiisa.
“Waxaan u baahanahay inaan qof walba u sharaxo inaan noolahay. Laakiin waxa ugu muhiimsan, boggeyga Facebook, meesha aan ku qori lahaa in aan dadku ogaadaan inaan fiicanahay, weli waxay muujinaysaa farriinta sheegaysa inaan dhintay,” ayuu yiri Farah.
Boggiisa waxaa dib loogu soo celiyey Isniintii balse Meta wax sharraxaad ah kama bixin, sida uu Farah sheegay.
Gaylan Media, oo ah warbaahin Soomaali ah oo qurbajoog ah oo uu aasaasay Farah Cabdulkadir isla markaana ay raacaan in ka badan 1.2 milyan oo qof Facebook, sidoo kale waxaa laga saaray madalkeeda.
“Mawduucan hadda ma heli kartid,” fariin ayaa soo baxday markii isticmaaleyaashu isku dayeen inay galaan bogga Gaylan Media.
Ma cadda sababta Meta u tirtirtay akoonka Gaylan Media ama waxa go’aankaas u horseeday. Si kastaba ha ahaatee, taasi waxay ka dambeysay hal toddobaad kaddib markii mowjado sheegasho xuquuqda daabacaadda been abuur ah lagu bartilmaameedsaday madalkooda sida ay SJS dhowaan warbixisay.
Gaylan Media waxaa lagu yaqaanaa falanqayntiisa muhiimka ah iyo warbixinnada uu u soo gudbiyo dhagaystayaasha Soomaaliyeed, isagoo badanaa daboolaya arrimaha amniga iyo siyaasadda. Mid ka mid ah warbixinadii ugu dambeeyay ayaa baaray sida, afar sano ka dib markii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu xilka qabtay, Soomaaliya ay weli “la tacaaleyso khatarta ay soo jeedinayaan kooxaha Al-Shabaab” iyadoo mar kale ay dagaal dhexmarayso ciidamada dowladda iyo kooxdaasi gaar ahaan Basra, oo ah magaalo ku dhow 45 kiiloomitir u jirta Muqdisho. Warbixinadii ugu dambeeyay ee Farah hadda looma heli karo Facebook balse waxaa lagu daawan karaa YouTube.
Labada bog ee Facebook ee Gaylan Media iyo Zakariye Timacadde weli lama heli karo ilaa Isniin subax.
Dhacdadu waxay raacday kiis kale oo ku saabsan xusuusinta akoon Facebook oo uu lahaa wariye Soomaaliyeed.
Sabtidii, 12ka Sebtembar, bogga Facebook ee wariye Soomaaliyeed Abdijaliil Osman, oo leh ku dhawaad 191,000 oo taageerayaal ah, ayaa la xusuusiyey, taas oo tilmaameysa in dadka isticmaala ay u muuqday inuu dhintay.
Markii SJS la xidhiidhay Abdijaliil, oo ku nool London, wuxuu sheegay inuu subaxdii Sabtida toosay oo ogaaday in Facebook uu ku wargeliyay dhimashadiisa isagoo aan la ogeysiinin, taas oo qoyska iyo ehelkiisa ku soo rogtay yaab Afrika.
Inkastoo boggiisa dib loo soo celiyey islamarkaana xusuusintii laga saaray, haddana wuxuu sheegay inuusan helin wax sharaxaad ah oo ku saabsan waxa dhacay ama cidda bilowday warbixinta.
“Runtii ma haysto fikrad cidda tan samaysay,” ayuu Abdijaliil u sheegay SJS.
Abdijalil waxa uu leeyahay barnaamij YouTube iyo Facebook ah oo loo yaqaan “Abdijaliil Show,” kaas oo badanaa soo bandhiga wareysiyo qoto dheer oo lala yeesho khubaro ku saabsan mowduucyo kala duwan, laga soo bilaabo siyaasadda ilaa arrimaha bulshada. Mid ka mid ah wareysiyadiisii ugu dambeeyay waxaa ku jiray fanaankii rap-ka Soomaaliyeed ee caan baxay iyo qaxooti Soomaaliyeed oo hore oo noqday shaqaale guulaysanaya warehouse-ka Maraykanka.
Dacwooyin been abuur ah oo la mid ah xuquuqda daabacaadda ayaa sidoo kale bartilmaameedsaday akoonnada kooxda xorriyadda saxaafadda ee SJS toddobaadkii hore.
Waxyaabaha Himilo Media laga saaray
Himilo Media oo ku sugan Muqdisho ayaa wajahday mowjado dacwooyin been abuur ah oo xuquuqda daabacaadda ah kuwaas oo si gaar ah u bartilmaameedsaday warbixinnada muuqaalka ah ee ku saabsan mudaharaadyada maxalliga ah ee ka dhanka ah duqeymaha hawada ee Turkiga ka geystay Soomaaliya, kuwaas oo ka dhacay magaalooyin kala duwan oo ka tirsan Jubaland iyo Koonfur Galbeed.
Axmed Maxamed Aadan, oo ka mid ah tifaftirayaasha Himilo Media, ayaa u sheegay SJS in toddobaadkii la soo dhaafay keliya, in ka badan 12 warbixin oo ka hadlaya dhaleecaynta bulshada maxalliga ah ee ku saabsan ka qaybgalka Turkiga ee Soomaaliya si gaar ah loogu bartilmaameedsaday dacwooyin been abuur ah oo xuquuqda daabacaadda ah.
“Ku dhawaad dhammaan sheegashooyinku waxay ku beegnaa waxyaabo ka hadlaya Turkey oo si xun u dhaliilaya, taasoo sababtay in Meta ka saarto waxyaabaha inkastoo aan murannay sheegashada oo aan bixinay faahfaahin,” ayuu Axmed u sheegay SJS.
Sida laga soo xigtay dib-u-eegista shaashadaha uu sameeyey SJS, sheegashooyinka Himilo Media ayaa lagu sameeyey iyada oo loo marayo nidaamka xuquuqda daabacaada ee Facebook. Marka kooxda Himilo Media ay muran gelisay sheegashooyinka, badanaa waxaa lagu jawaabay diidmo, taasoo keentay in waxyaabahooda la tirtiro.
Ku dhawaad dhammaan sheegashooyinka Himilo Media waxaa sameeyay qof isticmaalaya magaca “The Odyssey” iyo ciwaanka emailka eisenwaldgroup@gmail.com. Kuwo kale oo dembi galay waxay isticmaaleen magacyada “SACEM” iyo “Electrician USA,” iyagoo isticmaalaya ciwaanka emailka abrahammakevilqureshi.
Baadhitaanka SJS wuxuu ogaaday in akoonnada sheeganaya eedeymaha been abuurka ah aysan lahayn jiritaan muuqda online ah inkastoo ay sheeganayaan inay yihiin “abuurayaal content” sida uu muujiyay Facebook oo ay arkeen SJS. Mid ka mid ah xadgudubyada layaabka leh ee ay arkeen dib-u-eegayaasha SJS waa isticmaalka “trafficked rights manager access” oo ku lug leh wareejinta ama iibinta marin lahaanshaha oggolaaday ee madal dhinac kale.
SJS waxay la xidhiidheen mid ka mid ah kuwa xadgudubka sameeyay oo isticmaashay magaca “The Odyssey”. Iyada oo la adeegsanayo aqoonsiga wariye qarsoon, SJS waxay weydiisay inta uu qaadi lahaa si uu weerarkan u fuliyo. Kuma qiyaasin in uu dalbado USD 5,000 si uu u beegsado urur warbaahineed iyadoo la adeegsanayo eedeyn xuquuqda daabacaad ee been abuur ah. “The Odyssey” oo ku hadlaya af Soomaali wuxuu sidoo kale sheegay in uu qabto “howlo isgaarsiineed oo dowladda Soomaaliya u sameeyo”.
Horumar kale, bogga Facebook ee la xiriira Madaxweynaha Puntland Said Cabdullaahi Deni ayaa sidoo kale la tirtiray.
Shiinaha iyo Turkiga ayaa maal-galiyay shirarka isgaarsiinta istaraatiijiyadeed
Weerarrada lagu qaaday warbaahinta Soomaaliyeed waxay la soo beegmayaan toddobaad kaddib markii Shir Istaraatiijiyadeed oo la sheegay in Shiinaha maal-galiyay lagu qabtay Muqdisho. Kahor shirkaas, ilo lagu kalsoon yahay ayaa SJS u sheegay in hay’adaha Shiinaha ay casuumeen dad Soomaaliyeed si ay u tababaraan una booqdaan Shiinaha, oo ay ku jirto xarun uu maamulo Xisbiga Shuuciga Shiinaha.
7-dii Sebtembar, Kaab TV, oo ah warbaahin online ah oo Muqdisho ku taalla, ayaa soo sheegtay inay “aragteen weerarro is daba joog ah oo lagu beegsanayo wararkooda ku saabsan banaanbaxyada dadweynaha ee ka dhanka ah Turkiga iyo shir jaraa’id ay qabteen Xildhibaano Soomaaliyeed oo cambaareynaya saameynta Turkiga ee Soomaaliya.”
7-dii Sebtembar, Wasiirka Warfaafinta Soomaaliya, Cabdi Fataax Qaasim, ayaa sheegay: “Waxaan sidoo kale xoojinnay dadaallada lagu ciribtirayo barnaamijyada argagixisada ee baraha bulshada. Natiijada dadaalladan, tirada akoonnada baraha bulshada ee tallaabo laga qaaday waxay ka kordhay 5,000 sannadkii 2012 ilaa 82,000 sannadkii 2026.” Weli si fagaare ah uma shaacin akoonnada la xiray.
12-kii Sebtembar, Wasaaradda Warfaafinta Soomaaliya waxay ku dhawaaqday qorshe ay ku qabanayso Shir Istiraatiiji ah oo isgaarsiineed oo ay martigalineyso Turkiga magaalada Muqdisho. Wasiirka Warfaafinta ayaa sidoo kale sheegay inay la kulantay “Deniz Demir, Isuduwaha Xarunta Ka-hortagga Warar-beenta & Wararka Been-abuurka ah ee Agaasinka Isgaarsiinta ee Madaxtooyada Turkiga.”
Bayaan ay ku soo dhigtay X, Wasaaradda Warfaafinta waxay sheegtay: “Shirka wuxuu diiradda saaray xoojinta iskaashiga labada dhinac ee arrimaha warfaafinta.”
Dhacdooyinkan ayaa imanaya iyadoo SJS dhawaan soo tabisay mowjad kale oo sheegashooyin xuquuqda daabacaadda been abuur ah oo lagu bartilmaameedsanayo warbaahinta muhiimka ah ee Soomaaliya iyo suxufiyiinta.
Markii SJS ay la xiriirtay kooxda Meta ee Bariga Afrika si ay uga jawaabaan, shirkaddu ma aysan bixin wax jawaab ah.
SJS waxay ku baaqeysaa in Meta ay si degdeg ah u baarto dhacdooyinkan, dib u soo celiso dhammaan akoonnada si khaldan loo xanibay, laga saaray ama xusuus loo sameeyay, isla markaana bixiso sharaxaad cad oo ku saabsan dadka weriyayaasha iyo warbaahinta ay dhibaatadu saameysay. Meta waa inay sidoo kale qaadaa tallaabooyin wax ku ool ah si looga hortago in goobaha ay leeyihiin loo isticmaalo warar been abuur ah, dawladda xuquuqda daabacaada been abuurka ah iyo xadgudubyo kale oo isugu jira weeraro ka dhan ah weriyayaasha.
SJS waxay sidoo kale ku baaqeysaa in Wasiirka Warfaafinta Soomaaliya, Cabdifaatax Qaasim, uu caddeeyo iskaashiyada ay wasaaraddiisu la leedahay hay’adaha Shiinaha iyo Turkiga, isla markaana uu hubiyo in iskaashiyadahan aysan ku lug yeelan xannibaad ama cabsi gelin weriyayaasha Soomaaliyeed. Soomaaliya waa inaysan raacin tallaabooyinka Turkiga ama Shiinaha, halkaas oo warbaahinta madaxa bannaan si xad dhaaf ah loo xaddiday oo weriyayaashuna la kulmeen xanibaad iyo cabsi gelin.
“Waxaan si aad ah uga walwalsanahay waxa u muuqda inay tahay duufaan isku dubaridan oo weeraro internet ah oo lagu beegsanayo wariyeyaasha Soomaaliyeed iyo goobaha madax banaan ee warbaahinta, oo ay ku jiraan hakinta akoonada, tirtirida iyo xusuusinta xun ee wariyeyaasha nool,” ayuu yiri Xoghayaha Guud ee SJS, Cabdalle Muumin. “Weeraradani ma aha kaliya carqaladeyn akoonnada warbaahinta bulshada. Waxay si toos ah u wiiqayaan awoodda wariyeyaasha ee ay kula xiriiraan dadweynaha, uga warbixiyaan arrimaha dan guud, isla markaana ula xiriiraan dhagaystayaashooda, qoysaskooda iyo bulshadooda.”
“Meta waa inay awoodaa oo ay waajib ku tahay inay ka shaqeyso difaaca xorriyadda warbaahinta. Nidaamyada ay ku dhaqaaqdo ma aha in loo isticmaalo sidii aalad lagu aamusiin lahaa, lagu dhibin lahaa, lagu cabsi gelin lahaa ama si khaldan loogu soo warbixin lahaa dhimashada wariyayaasha kaliya sababtoo ah waxay dhaleeceeyaan ama daabacaan warbixinno ka leexda awoodda. Waxaan si weyn uga walaacsanahay iskaashiga Wasaaradda Warfaafinta Soomaaliya la leedahay hay’adaha Shiinaha iyo Turkiga, waxaana ku baaqeynaa in Wasiir Abdifatah Qasim uu cadeeyo dabeecadda iyo baaxadda iskaashiyadan. Iskaashigan noocan ah waa inuusan loo isticmaalin in lagu aamusiiyo, lagu cabsi geliyo, ama lagu xaddido wariyayaasha Soomaaliyeed.”, ayuu Mr. Mumin intaas ku daray.