MUQDISHO (KAAB TV) – Kalluumaysi sharci-darro ah, aan la soo sheegin iyo mid aan sharciyeysnayn (IUU) waxa laga yaabaa in si fiican loo fahmo oo keliya dhinaca dhaqaalaha buluugga ah, laakiin dhibaatada ay tilmaantay waxay khatar weyn ku tahay hab-nololeedyada badda iyo bulshooyinka xeebaha adduunka oo dhan.
Bariga Afrika, dhaqankan ayaa gaaray heer aad u xun, kaasoo saameeyay nolosha malaayiin qof, khatarna ku ah kheyraadka badda. Biyaha xeebaha ah sida Kenya, Tanzania, Somalia iyo Mozambique ayaa ah kuwo qani ku ah noolaha iyo dhaqaalaha, haddana waxaa isa soo taraya khatarta ka imanaysa dhaqdhaqaaqyada kalluumaysiga ee IUU.
Kalluumeysiga IUU wuxuu ka kooban yahay hawlo kala duwan oo ku xad-gudba shuruucda dalka iyo kuwa caalamiga ah. Waxaa ka mid ah kalluumeysiga oo aan lahayn shati sax ah, ku guuldareysiga in ay soo sheegaan la qabsashada, kootada oo dhaaftay, isticmaalka qalabka mamnuuca ah iyo kalluumeysiga meelaha xiran ama xilliyada xiran. Bariga Afrika, dhibaatada waxaa sii xumeeyay xeebta ballaaran ee gobolka iyo awoodda xaddidan ee ilaalinta iyo fulinta.
Dhowr cilladood oo kale ayaa ka tagaya daldaloolo ka dhigaya kalluumeysiga sharci darrada ah. Waxaa ka mid ah maamul-xumo iyo dhaqan-gelin taasoo caqabad ku ah in si waafi ah loola socdo loona xakameeyo dhaq-dhaqaaqyada kalluumeysiga ee xeebahooda. Musuqmaasuqa maxaliga ah iyo kuwa caalamiga ah, oo ay ku kacaan kuwa ku xadgudba, iyo la’aanta siyaasadeed ayaa sii wiiqaysa fulinta.
Waxaa sidoo kale jirta baahida sare ee gudaha iyo dibadda ee cuntada badda. Bulshooyinka maxalliga ahi waxay si weyn ugu tiirsan yihiin kalluunka si ay u helaan cunto iyo dakhli, halka suuqyada caalamiga ah, gaar ahaan Aasiya iyo Yurub, ay u abuuraan fursado faa’iido leh oo ka shaqeeya sharci-darrada. Cawaaqibka kalluumeysiga sharci darrada ah wuxuu noqon karaa masiibo. Marka hore waa xaalufka deegaanka, sababtoo ah kalluumeysiga xad-dhaafka ah iyo xaalufka kaydka kalluunka. Waxay khalkhal gelisaa hab-nololeedyada badda, waxayna saamaysaa kala duwanaanshaha noolaha iyo caafimaadka dhirta dhirta iyo geedaha geedaha. Dhaqamada kalluumeysiga ee burburka leh sida isticmaalka dynamite iyo cyanide waxay sababaan waxyeello aan laga soo kaban karin oo soo gaarto deegaannada. Khasaaraha dhaqaale ee soo gaaray wadamada ay saameeyeen waa mid aad u weyn. Kalluumeysatada sharciga ah ayaa la kulma tartan cadaalad darro ah, taasoo horseedaysa hoos u dhaca dakhliga iyo shaqo la’aanta. Dawladuhu waxay lumiyaan dakhliga cashuuraha iyo khidmadaha loo isticmaali karo taageerada dadaallada horumarineed.
xaalufka kaydka kalluunka ee kaluumaysiga sharci darrada ah ayaa khatar ku ah sugnaanta cuntada ee bulshooyin badan oo xeebaha ah, gaar ahaan dadka nugul. Cawaaqib xumada bulshada oo ay ku jiraan waayista maciishada iyo dakhliga ayaa uga sii dara faqriga waxayna horseedi karaan tahriib korodh iyo xasillooni darro bulsho. Waxay wax u dhimaysaa dhaqamada kalluumeysiga ee soo jireenka ah iyo hidaha dhaqanka, taasoo saameynaysa isku-duubnida iyo ka dhexeeya bulshooyinka. Kenya waxay samaysay xoogaa horumar ah oo ay wax kaga qabanayso kalluumaysiga, oo ay ku jiraan samaynta Ilaalada Xeebaha iyo ka shaqaynta kordhinta iskaashiga gobolka. Si kastaba ha ahaatee, dhaqangelinta ayaa ah mid aan is waafaqsanayn oo habacsanaan ah, taasoo ka dhigaysa in dhaqdhaqaaqyada sharci darrada ah ay sii jiraan, gaar ahaan meelaha fogfog.
Biyaha Soomaaliya oo ka mid ah meelaha ugu qanisan kalluumeysiga ee gobolka, ayaa waxaa si aad ah u bartilmaameedsada maraakiibta kalluumeysiga sharci darrada ah, oo ay ugu horreeyaan waddamada awoodda leh ee Bariga Aasiya. Maqnaanshaha dowlad xasiloon sanado badan ayaa ka dhigtay kheyraadka badda ee dalka mid u nugul ka faa’ideysiga aan la xakameynin.
Tansaaniya waxa kale oo ay haysataa meel-marin aan sahayda loo hayn, waxaana lagu soo xigtay cilmi-baadhisyo dhinaca badda ah oo si baahsan loogu isticmaalo qalabka sharci darrada ah, sida shabaqyada mono-filament, kuwaas oo raqiis ah oo waxtar leh laakiin aad u burburaya.
Khubarada dhaqaalaha buluuga ah ayaa leh waa in la wanaajiyaa awoodda hay’adaha fulinta qaranka iyo kuwa gobolka, oo ay ku jiraan maalgashiga tignoolajiyada ilaalinta, shaqaalaha tababarka iyo imosing ciqaab adag oo ku saabsan xadgudubyada.
Wax ka qabashada kalluumeysiga sharci darrada ah waxay ku lug leedahay wax ka qabashada sababaha asaasiga ah. Tani waxay ka caawin doontaa dalalka Bariga Afrika inay ilaashadaan deegaankooda badda iyo inay helaan mustaqbal wanaagsan bulshooyinka xeebaha ku nool.