MUQDISHO (KAAB TV) – Soomaaliya iyo Cumaan ayaa kala saxiixday heshiis is afgarad (MoU) oo lagu horumarinayo waaxda kalluumeysiga Soomaaliya, sida ay mas’uuliyiintu shaaciyeen. Heshiiskan oo ay Soomaaliya u kala saxeexdeen Wasiirka Kalluumaysiga Axmed Xasan Aadan iyo Wasiirka Beeraha iyo Kalluumaysiga ee Cumaan Saud bin Hamoud Al Habsi ayaa ujeeddadiisu tahay xoojinta xidhiidhka dhaqaale iyo horumarinta hab-dhaqannada kalluumaysiga ee waara.
Wasiir Aadan ayaa aaminsan in iskaashigani uu kicin doono kalluumeysiga Soomaaliya iyadoo la horumarinayo kaabayaasha dhaqaalaha iyo tayaynta. Siyaasiyiinta Soomaalida ayaa aaminsan in Is-afgaradkan uu soo jiidan doono maal-gashi shisheeye, isla markaana uu kobcinayo nidaam deegaan dhaqaale oo waara, taasoo ugu dambeyn horseedi doonta isku-filnaansho dhaqaale iyadoo laga faa’ideysanayo kheyraadka badan ee badda Soomaaliya.
Is-afgaradku wuxuu la jaan qaadayaa istaraatiijiyadda Soomaaliya ay diiradda saarayso “dhaqaalaha buluuga ah”—oo ay ku jiraan dhaq-dhaqaaqyada dhaqaale ee badda iyo xeebaha sida kalluumeysiga, badda, dalxiiska, maraakiibta, iyo soo saarista tamarta badda. Qaybtan waxaa loo arkaa matoor muhiim u ah barwaaqada dhaqaalaha mustaqbalka.
Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer qaaradda Afrika, qiyaastii 3,333 kiiloo mitir, iyo aag dhaqaale oo gaar ah oo la taaban karo. Iyadoo taasi jirto, kheyraadka badda ee dalka ayaa ah mid aan laga faa’ideysan. Khayraadka kalluunka ee muhiimka ah waxaa ka mid ah noocyada socdaalka ee waaweyn sida tuna iyo kalluunka yaryar, qolofleyda, iyo noocyada reef.
Dalku waxa uu awood u leeyahay in uu soo go’o in ka badan 200,000 metric ton oo kalluun ah sannadkii, haddana tirokoobyada hadda ka soo baxay Wasaaraddu waxa ay muujinayaan in kalluumaysatada farsamayaqaannada ah ee waddaniga ahi ay qabteen ilaa 6,000 metric ton sannadkii 2022, halka maraakiibta shisheeye ee warshaduhu ay soo goosteen lagu qiyaasay 13,000 metric ton, taas oo ay u badan tahay in aan la soo sheegin.
Si kastaba ha ahaatee, waaxda kalluumeysiga ee Soomaaliya ayaa sidoo kale wajahaysa caqabado waaweyn. Kalluumeysiga sharci darrada ah, aan la soo wargelin, iyo sharci la’aan (IUU) waa arrin aad u weyn, iyadoo maraakiibta ganacsiga ee ajnabiga ah ay inta badan ka faa’iideystaan badda Soomaaliya iyaga oo aan haysan amar sax ah. Tani ma aha oo kaliya in ay xaalufiso kaydka kalluunka balse waxa ay sidoo kale wiiqaysaa dadaalka kalluumaysatada gudaha iyo awoodda dhaqaale ee dalka.
Wadashaqeynta Cumaan waxay wanaajin kartaa dhaqamada kalluumeysiga ee mas’uuliyadda leh, maaraynta goosashada kadib, iyo shaqo abuurka qaybta. Khubarada warshadaha ayaa rumeysan in iskaashigan uu faa’iido u leeyahay Soomaaliya awoodaha dhoofinta iyo guud ahaan caafimaadka dhaqaalaha, taasoo tusaale u noqon doonta heshiisyada mustaqbalka. Sannadihii u dambeeyay, Soomaaliya waxay qaaday tallaabooyin ay ku nidaaminayso waaxdeeda kalluumaysiga, oo ay ka mid tahay inay shatiyo siiso shirkadaha waaweyn ee kalluumaysiga.
Is-afgaradka Cummaan ayaa ah iskaashigii ugu horreeyay ee ay Soomaaliya yeelato tan iyo markii ay Turkiga la saxiixday heshiis 10-sano ah oo dhanka amniga badda ah, kaasoo mas’uuliyiintu sheegeen inuu xoojinayo awoodda ciidamada badda Soomaaliya, isla markaana uu xoojinayo dadaallada uu ku ilaalinayo midnimada dhulkiisa.