NAIROBI (KAAB TV) – Warbixin naxdin leh oo ay soo saartay hay’adda Amnesty International ayaa warbixin kooban oo ay soo saartay waxa ay ku iftiimisay sida qulqulka hubka ee joogtada ah uu uga sii darayo colaadda ka jirta dalka Suudaan, taasoo keentay dhibaato ba’an oo rayid ah.
Warbixinta, “Hubka Cusub ee Shidaaya Colaadda Suudaan,” ayaa hoosta ka xariiqday sida Hubka Shisheeyaha lagu soo farsameeyo loogu soo dhoofiyo gudaha Sudan, iyadoo inta badan lagu xad-gudbo cunno-qabteynta hubka ee Darfur ee jirta.
Baaritaanka ayaa daaha ka rogay in dalal ay ka mid yihiin Shiinaha, Ruushka, Seerbiya, Turkiga, Imaaraadka Carabta (UAE) iyo Yemen ay Suudaan u geyn jireen hub iyo saanad cusub oo dhowaan la soo saaray ama dhawaan lagu wareejiyay.
Hubkan kaliya ma soo galayo Suudaan balse waxaa sidoo kale loo weeciyay goobaha ay colaaduhu ka jiraan sida Darfur.
Tan iyo markii ay sii korortay iskahorimaadka u dhexeeya Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan (SAF) iyo Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF) bishii Abriil 2023, in ka badan 16,650 qof ayaa naftooda ku waayey.
Amnesty International ayaa diiwaangelisay dhaawacyo badan oo rayid ah oo ka dhashay weerarro aan loo meel dayin iyo weeraro lala beegsaday.
Ururku wuxuu caddeeyey in qaar ka mid ah falalkan ay yihiin dembiyo dagaal. Intaa waxaa dheer, in ka badan 11 milyan oo qof ayaa ku barakacay gudaha dalka, iyadoo malaayiin ay wajahayaan khatarta macaluul ee dhow.
“Hubka joogtada ah ee ku qulqulaya Suudaan wuxuu sii wadaa inuu keeno dhimashada rayidka iyo silica baaxadda leh,” ayuu yiri Deprose Muchena, Agaasimaha Sare ee Amnesty International ee Saameynta Xuquuqda Aadanaha ee Gobolka. “Cilmi-baarisyadayadu waxay muujinayaan in hubkii dalka soo galayay la geliyey gacanta dagaalyahanno lagu eedeeyay xadgudubyo xagga sharciga bani’aadamnimada iyo xuquuqda aadanaha.”
Falanqaynta dhamaystiran ee Amnesty International waxay ku lug lahayd baadhista in ka badan 1,900 diiwaanka shixnadaha iyo dib u eegista ku dhawaad 2,000 oo sawir iyo muuqaal ah. Ururku waxa kale oo uu waraysiyo la yeeshay 17 khubaro hubka gobolka ah iyo Suudaan si ay u ansixiyaan natiijooyinkooda.
Ganacsiga Caalamiga ah ee Dhimashada
Amnesty International waxay aqoonsatay noocyo kala duwan oo ah hubka fudud iyo rasaasta, oo ay ku jiraan kuwa casriga ah ee aan duuliyaha lahayn ee aan duuliyaha lahayn, hoobiyeyaal, iyo qoryaha lidka alaabta ee Shiinaha, oo ay adeegsadaan labada dhinac ee iskahorimaadku. RSF waxa ay sidoo kale shaqaalaysiisay gawaadhida gaashaaman ee dhawaan laga sameeyay Imaaraadka. Xogta shixnadaha ayaa tilmaamaysa in shirkadaha Turkiga ay u dhoofiyeen Suudaan boqolaal kun oo qoryo maran ah iyo malaayiin kartoon oo faaruq ah, kuwaas oo laga yaabo in ay u beddelaan hubka halista ah ee gudaha dalka.
Warbixintu waxa ay iftiimisay isbeddel naxdin leh oo ah in hubka fudud ee rayidka lagu iibiyo loo weeciyo ciidamada dawladda iyo kooxaha hubaysan. Shirkadaha Turkiga iyo Ruushka ayaa u dhoofiyay Suudaan noocyo kala duwan oo hub ah, oo ay adeegsadaan dagaalyahannada. Hubka ay ka midka yihiin Tigr-ka loo qoondeeyay qoriga marksman iyo qoriga Saiga-MK ee laga leeyahay Ruushka ee Kalashnikov Concern, oo sida caadiga ah loogu talagalay dadka hubka leh ee rayidka ah, ayaa laga iibiyay ganacsatada hubka ee ku xiran SAF.
Sarsilmaz oo Turkiga ah oo soo saara hubka yar yar ayaa siiya SAF, shirkado yaryar oo Turki ah ayaa u dhoofiyay Suudaan qoryo iyo qoriga ugaarsiga. Tusaale ahaan, muuqaal ay RSF ku dhejisay akoonkeeda rasmiga ah ee X, oo la sheegay in laga duubay Nyala, ee Koonfurta Darfur, ayaa muujinaya askari RSF ah oo wata qori BRG 55 ah oo ay samaysay shirkadda Turkiga ee Burgu Metal. Intaa waxaa dheer, madaafiicda Shiinaha iyo hubka fudud ayaa lagu diiwaangeliyay meelo kala duwan oo Suudaan ah.
“Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay waa inuu si degdeg ah u ballaariyo cunaqabateynta hubka ee saaran Suudaan inteeda kale, waana inuu sidoo kale xoojiyaa hababka la socodka iyo hubinta,” ayuu ku boorriyay Muchena. “Balaadhintu waa inay si wax ku ool ah ula socotaa oo ay ka hortagtaa wareejinta caalamiga ah iyo u wareejinta sharci darrada ah ee hubka ee dalka, waana in ay daboosho baaxadda ugu ballaaran ee hubka.”
Wicitaan Waxqabad caalami ah
Amnesty International waxay u ololaynaysaa in si degdeg ah loo joojiyo saadka hubka ee Suudaan. Waxay ku nuuxnuuxsadeen in dawladaha iyo hay’adaha shirkadu ay joojiyaan dhammaan noocyada kala iibsiga hubka iyo rasaasta, oo ay ku jiraan tiknoolajiyada la xidhiidha, tababarka, iyo kaalmada maaliyadeed. Waxay sidoo kale ku baaqayaan in la mamnuuco u wareejinta hubka rayidka ah ee lagu iibiyo Suudaan.
Colaadda Suudaan, oo ka dhex qaraxday bishii Abriil 2023 ee u dhaxaysa SAF iyo kuwa RSF, ayaa soo jiidatay kooxo kale oo hubaysan, taas oo sii kordhisay rabshadaha. Dagaalladan oo ka dhashay muranno ku saabsan dib-u-habaynta ciidamada ammaanka iyo wada-hadallada ku-meel-gaarka ah, ayaa sababay barakac baahsan oo rayid ah. In ka badan 7.3 milyan oo qof ayaa ku barakacay gudaha dalka, iyo 2.1 milyan oo kale ayaa u qaxay dalalka deriska ah, kuwaas oo ku nool xaalado aad u daran.
Iyadoo taas ka jawaabeysa, Amnesty International ayaa billowday codsi caalami ah oo ay kaga dalbanayso golaha ammaanka ee Qaramada Midoobay in cunaqabateynta hubka ee ka baxsan Darfur la gaarsiiyo dhammaan Suudaan, taasoo qayb ka ah ololaha ballaaran ee lagu badbaadinayo dadka rayidka ah iyo xaqiijinta isla xisaabtanka gabood-fallada dhacay intii ay socdeen colaadaha.