Xaaladda amni ee magaalada Baydhabo iyo deegaanada ku dhow ayaa weli ah mid kacsan, iyadoo la soo sheegayo duqeymo diyaaradeed oo xalay ka dhacay qaar ka mid ah tuulooyinka hoostaga magaalada, halkaas oo ay ku sugan yihiin ciidamo taageersan madaxweynihii hore ee Koonfur Galbeed, Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen.
Deegaanada la sheegay in duqeymaha ay saameeyeen waxaa ka mid ah Iidow Dhagool, Eeldoon iyo Saydheelow, kuwaas oo ka tirsan nawaaxiga Baydhabo. Warar hore oo ku saabsan dagaallada ka socda aagga Baydhabo ayaa sheegay in xoogagga Laftagareen ay fariisimo ku leeyihiin dhul ku dhow Saydheelow iyo Eeldoon, halkaas oo ay ciidamadaasi marar kala duwan isku beddelaan goobaha ay ku sugan yihiin.
Duqeymo ka dhacay duleedka Baydhabo ayaa warbaahinta qaar ku sheegeen in diyaarado ay leeyihiin ama isticmaalaan saaxiibada caalamiga ah ee Soomaaliya ay ka qeyb qaateen howlgallada militari ee aagga. Warbixin la daabacay 13-kii September ayaa sheegtay in duqeymo loo nisbeeyay diyaaradaha Turkiga ay ka dhaceen duleedka Baydhabo, iyadoo isla warbixintaasi xustay in khasaaraha aan si madax-bannaan loo xaqiijin.
Dagaallada iyo duqeymaha ka socda nawaaxiga Baydhabo ayaa sidoo kale saameyn ku yeelanaya dadka rayidka ah, gaar ahaan xoolo-dhaqatada iyo qoysaska ku nool deegaanada miyiga ah.
Qaar ka mid ah dadka deegaanka ayaa la sheegay inay ka barakaceen goobihii ay ku noolaayeen, iyagoo ka cabsi qaba duqeymo kale iyo isku dhacyo hubeysan. Barakaca noocan ah wuxuu saameyn gaar ah ku yeelan karaa dadka xoolaha ku tiirsan, maadaama amni-darradu ay ku khasbi karto inay ka tagaan ceelal, dhul daaqsimeed iyo xoolahooda.
Sharciga caalamiga ah ee bani’aadantinimada, gaar ahaan xeerarka khuseeya dagaallada, wuxuu farayaa dhinacyada dagaallamaya inay kala saaraan dadka rayidka ah iyo bartilmaameedyada militari. Weerarrada waa in lagu jiheeyo bartilmaameed militari oo sharci ah, waxaana mamnuuc ah weerarrada aan kala sooca lahayn. Sidoo kale, weerar lagu qaado bartilmaameed militari waa inuu tixgeliyaa saamiga khasaaraha rayidka ah marka loo eego faa’iidada militari ee la filayo.
Sidaa darteed, in diyaaradda ay leedahay dowlad shisheeye keliya ma go’aaminayso cidda sharci ahaan mas’uulka ka ah dhacdada. Waxaa muhiim ah in la ogaado cidda qorsheysay weerarka, cidda amartay, cidda maamushay howlgalkii iyo awoodda sharci ee ay ku fulinaysay.
Haddii ciidamada dowlad shisheeye ay si toos ah u fuliyaan weerar, dowladdooda waxaa laga yaabaa inay yeelato mas’uuliyad marka la eego falalka ciidamadeeda. Haddii ay howlgalka ku fulinayaan heshiis ama codsi ka yimid dowladda Soomaaliya, taasina kama dhigayso weerar kasta mid si toos ah sharci u noqda; weerarku weli waa inuu waafaqaa sharciga dagaalka.
Dhanka kale, haddii ciidamo Soomaali ah ay bixiyeen xogta bartilmaameedka, amarka ama hagidda howlgalka, mas’uuliyadda waxaa laga yaabaa inay ku xirnaato doorka dhinac kasta uu ku lahaa weerarka. Waxaa sidaas darteed muhiim ah in la sameeyo baaritaan madax-bannaan oo lagu ogaado silsiladda amarka iyo sida loo doortay bartilmaameedka.
ICRC waxay tilmaamaysaa in weerar aan loo jeedin karin shacabka ama hantida rayidka ah, isla markaana xitaa marka bartilmaameedku yahay mid militari, khasaaraha rayidka ah ee la filayo uusan noqon karin mid xad-dhaaf ah marka loo eego faa’iidada militari ee la filayo.
Sidaas awgeed, haddii la xaqiijiyo in weerar sharci-darro ah uu sababay dhimasho, dhaawac ama burbur hantiyeed, arrintu waxay yeelan kartaa mas’uuliyad dowladeed, halka xaaladaha qaarkoodna ay jiri karto mas’uuliyad shaqsiyeed oo saaran saraakiil ama dad kale oo ku lug lahaa qorsheynta iyo fulinta weerarka. Mas’uuliyadda saxda ah waxaa lagu go’aamin karaa oo keliya baaritaan lagu kalsoonaan karo oo lagu helo caddeymaha weerarka.
Duqeymaha ayaa kusoo beegmaya xilli Baydhabo iyo deegaanada ku dhow ay ka jirto xiisad siyaasadeed iyo mid militari oo u dhexeysa dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dhinacyada taageersan Laftagareen.
Horraantii September, dagaallo culus ayaa Baydhabo ka dhacay, waxaana dowladda Federaalka ay sheegtay inay iska caabbisay weerar ay ku soo qaadeen xoogag ay ku tilmaantay kuwo taageersan Laftagareen, halka dhinaca Laftagareen uu isna sheegay in ciidamadiisu howlgallo ka wadaan magaalada.
Ciidamo cusub oo tababar kusoo qaatay Baydhabo ayaa sidoo kale dhowaan lagu soo bandhigay magaalada, xilli ciidamada dowladda iyo kuwa taageersan Laftagareen ay weli isku horfadhiyaan meelo ka mid ah magaalada iyo duleedkeeda.
Xaaladdaas ayaa ka dhigan in duqeymaha ka dhacaya miyiga Baydhabo aysan ahayn dhacdo ka go’an khilaafka siyaasadeed, balse ay ku soo beegmayaan marxalad ay isku biirsadeen khilaaf siyaasadeed, dhaqdhaqaaq ciidan iyo dagaallo dhulka ah.
Dhanka kale, golaha wasiirrada cusub ee uu magacaabay Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen ayaa kulankoodii ugu horreeyay yeeshay, iyadoo kulanka lagu sheegay inuu ka dhacay deegaan ku yaalla baadiyaha Baydhabo.
Magacaabista golahan ayaa kusoo beegmaysa xilli Laftagareen uu ka maqan yahay xarunta magaalada Baydhabo, isla markaana ay jirto muran siyaasadeed oo ku saabsan cidda si rasmi ah u maamusha Koonfur Galbeed. Warbixin la daabacay 18-kii September ayaa sheegtay in Laftagareen uu dhisay gole wasiirro cusub, iyadoo Ugaas Xasan Cabdi Maxamed loo magacaabay Wasiirka Warfaafinta.
Kulanka ugu horreeya ee golahan ayaa xambaarsan muhiimad siyaasadeed, maadaama uu dhacayo xilli dhinacyada isku haya maamulka Koonfur Galbeed ay mid walba muujinayo inuu leeyahay awood siyaasadeed iyo mid maamul.
Dhinaca kale, taageerayaasha Sheekh Aadan Madoobe ayaa horey u sheegay inay jiraan xubno ka mid ah dadka kasoo muuqday dhaq-dhaqaaqyada Laftagareen oo la waayay ama aan laga warqabin xaaladdooda. Eedeymaha noocan ah waxay u baahan yihiin xaqiijin madax-bannaan oo ku saabsan cidda la sheegay inay maqan yihiin, goorta ugu dambeysay ee la arkay iyo xaaladdooda hadda.
Xaaladda Baydhabo waxay sidaas darteed u baahan tahay in dhinacyada siyaasadda iyo kuwa hubeysan ay mudnaanta siiyaan badbaadada shacabka, iyadoo wixii eedeymo ah oo ku saabsan khasaaraha rayidka ah lagu sameeyo baaritaan madax-bannaan oo caddeyn ku saleysan.