Adeegsiga diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, oo loo yaqaan Drones, ayaa sannadihii u dambeeyay ku soo badanayay Soomaaliya, iyadoo loo adeegsanayo howlgallada milatari, ilaalinta goobaha amniga, duubista muuqaalada, ganacsiga iyo hawlo kale. Inkastoo tiknoolajiyaddani ay leedahay faa’iidooyin badan, haddana adeegsigeeda aan la xakameyn ama si khaldan loo isticmaalo wuxuu khatar ku noqon karaa amniga, nolosha iyo hantida bulshada Soomaaliyeed.
Drones-ku waxay awood u leeyihiin inay hawada ku duulaan iyaga oo aan saarneyn duuliye, waxaana jira noocyo kala duwan oo ay ku jiraan kuwa sawirrada iyo muuqaalada qaada, kuwa xog ururinta sameeya iyo kuwa hubka lagu rakibo. Kala duwanaanshahaas ayaa muhiim ah, maadaama aysan dhammaan diyaaradaha aan duuliyaha lahayn isku khatar ahayn, balse mid kasta uu yeelan karo dhibaatooyin ka dhasha habka loo adeegsado.
Soomaaliya oo weli wajahaysa xaalado amni iyo colaado ka jira qaybo ka mid ah dalka ayaa ka mid ah meelaha ay muhiimka tahay in si gaar ah looga hadlo saameynta ay diyaaradahaasi ku yeelan karaan dadka rayidka ah.
Mid ka mid ah khataraha ugu waaweyn ee drones-ka hubeysan waa in weerarradooda ay waxyeello u geystaan dad aan dagaalka qayb ka ahayn. Marka la fulinayo howlgal milatari, waxaa dhici karta in xogta bartilmaameedka la helay ay khaldan tahay ama aan si buuxda loo xaqiijin, taas oo sababi karta in dad rayid ah lagu waxyeelleeyo weerar loogu talagalay koox hubeysan.
Warbixin Qaramada Midoobay soo saartay sannadkii 2024 ayaa xustay walaac la xiriira kororka adeegsiga diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee hubeysan ee Soomaaliya. Warbixintu waxay tilmaantay in ururrada bulshada rayidka ahi ay soo sheegeen weerarro ka dhacay gobolka Shabeellaha Hoose 18-kii Maarso 2024, kuwaas oo lagu sheegay in ay ku dhinteen 23 qof oo rayid ah, halka 17 kalena ay dhaawacmeen. Tiradaas waxay ka koobnayd carruur, haween iyo rag.
Dhacdooyinka noocan ah waxay muujinayaan in adeegsiga tiknoolajiyadda milatari uusan meesha ka saareyn khatarta khaladka iyo waxyeellada dadka aan dagaalka ku jirin.
Bulshada ku nool deegaannada ay ka jiraan colaadaha ayaa wajahaysa cabsi dheeraad ah marka ay si joogto ah u maqlaan ama u arkaan diyaarado aan duuliye lahayn oo dul heehaabaya deegaannadooda.
Dadka qaar waxay ka walwali karaan in diyaaradda ay tahay mid xog ururin sameyneysa, halka kuwo kalena ay ka baqi karaan in ay siddo hub oo ay weerar fulin karto. Xaaladdan ayaa saameyn ku yeelan karta nolol maalmeedka, gaar ahaan carruurta, haweenka, dadka waayeelka ah iyo qoysaska ku nool meelaha dagaalladu ka socdaan.
Warbixin Qaramada Midoobay ay hore uga diyaarisay saameynta weerarrada diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ayaa tilmaantay in cabsida joogtada ah ee laga qabo weerar cirka ka yimaada ay sababi karto dhibaatooyin nafsi ah, isla markaana ay carqaladeyn karto nolol maalmeedka dadka ku nool goobaha ay diyaaradahaasi ka hawlgalaan.
Drones-ka aan hubeysneyn ee loo adeegsado sawir-qaadista iyo duubista muuqaalada ayaa iyaguna yeelan kara khataro la xiriira asturnaanta dadka.
Diyaarad yar oo kamarad ku rakiban tahay ayaa awood u leh inay sawirro iyo muuqaallo ka qaaddo guryaha, goobaha ganacsiga, iskuullada, isbitaallada iyo meelaha ay dadku ku kulmaan. Haddii aan la helin oggolaanshaha dadka ay khuseyso, arrintaasi waxay noqon kartaa ku xadgudub xuquuqdooda gaarka ah.
Sidoo kale, sawirrada iyo muuqaalada laga duubo dadka ayaa si khaldan loo faafin karaa, ama loo adeegsan karaa cabsi gelin, ceebeyn iyo dano kale oo aan sharci ahayn.
Waxaa sidaas darteed muhiim ah in la helo nidaam cad oo qeexaya cidda loo oggol yahay inay drones ku duubto goobaha dadweynaha iyo kuwa gaarka ah, iyo sida loo ilaalinayo xogta laga helo duubistaas.
Tiknoolajiyadda drones-ka ayaa sii fududeysay helitaanka qalab hawada loo diri karo, iyadoo qaar ka mid ah diyaaradaha yaryar ee ganacsiga loogu talagalay ay suurtagal tahay in si khaldan loogu beddelo qalab waxyeello geysan kara.
Kooxaha hubeysan iyo shakhsiyaadka falalka amni-darrada wada ayaa isku dayi kara inay qalabkan u adeegsadaan basaasiin, la socodka dhaqdhaqaaqa ciidamada, weerarro ama cabsi gelinta bulshada.
Haddii aan si wanaagsan loo xakameyn, adeegsiga drones-ka noocan ah wuxuu kordhin karaa khataraha ka dhasha colaadaha, gaar ahaan meelaha ay ku badan yihiin dadka rayidka ah iyo goobaha muhiimka u ah nolosha bulshada.
Warbixin ay hay’adda War Watch ka diyaarisay xaaladda colaadaha Soomaaliya ayaa xustay in diyaaradaha hubeysan ay ka mid yihiin waxyaabaha sii kordhinaya khataraha dadka rayidka ah ee ku nool deegaannada colaadaha.
Drones-ka hubeysan iyo kuwa loo adeegsado hawlgallada amniga ayaa saameyn ku yeelan kara dhaqaalaha dadka ku nool deegaannada ay colaadaha ka jiraan.
Marka weerarro cirka ah ay ka dhacaan meelaha ganacsigu ka socdo ama goobaha ay dadku ku tiirsan yihiin, waxaa dhici karta in ganacsatadu ay xiraan xarumahooda, gaadiidleydu ay joojiyaan isu-socodka, beeraleyduna ay ka baqaan inay tagaan dhulkooda.
Cabsi amni oo joogto ah waxay sidoo kale hoos u dhigi kartaa dhaqdhaqaaqa ganacsiga, maalgashiga iyo shaqo abuurka, iyadoo saameynta ugu weyn ay dareemayaan dadka dakhligoodu ku xiran yahay shaqo maalmeedka iyo ganacsiyada yaryar.
Goobaha ay ka jiraan dagaallada, drones-ku waxay khatar ku noqon karaan shaqaalaha samafalka, gaadiidka gargaarka iyo adeegyada caafimaadka haddii aan si taxaddar leh loo adeegsan.
Ururrada gargaarka ayaa mararka qaar ku khasbanaan kara inay hakad geliyaan ama beddelaan howlahooda sababo la xiriira cabsi amni. Taasi waxay sii adkeyn kartaa gaarsiinta cuntada, daawooyinka iyo adeegyada kale ee muhiimka u ah dadka ay colaadaha saameeyeen.
Hay’adda Mines Advisory Group (MAG), oo ka shaqeysa arrimaha miinooyinka iyo waxyaabaha qarxa, ayaa digniin ka bixisay saameynta sii kordheysa ee diyaaradaha hubeysan, iyadoo sheegtay in khatarahoodu ay saameyn karaan dadka rayidka ah iyo shaqaalaha gargaarka, ayna adkeyn karaan howlgallada bani’aadannimo.
Drones-ka kamaradaha wata ayaa awood u leh inay duubaan muuqaallo si degdeg ah ugu faafi kara baraha bulshada. Hase yeeshee, muuqaal aan lahayn xog ku filan oo ku saabsan goobta, waqtiga iyo waxa dhacay ayaa loo adeegsan karaa in lagu abuuro warar aan sax ahayn.
Tusaale ahaan, muuqaal laga duubay goob dagaal ayaa laga yaabaa in lagu baahiyo iyadoo lagu sheegayo inuu ka dhacay deegaan kale ama uu muujinayo dhacdo aan dhab ahaantii halkaas ka dhicin.
Tani waxay abuuri kartaa jahawareer, cabsi iyo xiisad bulsho, gaar ahaan xilliyada ay jiraan khilaafaad siyaasadeed ama dagaallo u dhexeeya dhinacyo kala duwan.
Waxaa muhiim ah in warbaahinta iyo dadka isticmaala baraha bulshada ay xaqiijiyaan muuqaalada drones-ka laga duubo ka hor inta aysan faafin.
Ma aha in drones-ku ay khatar noqdaan oo keliya marka hub lagu rakibo. Diyaarad aan duuliye lahayn oo cilad farsamo ku timaaddo ayaa dhulka ku soo dhici karta, taas oo dhaawac u geysan karta dadka ama burburin karta hanti.
Waxaa intaas dheer, haddii diyaarad hubeysan ay ku dhacdo meel dadku deggan yihiin iyadoo ay siddo walxo qarxa, waxay khatar ku noqon kartaa qof kasta oo u dhowaada.
Sidaas darteed, dadka rayidka ah waa in lagu baraarujiyo inaysan taaban ama dhaqaajin qalab aan la aqoon oo cirka ka soo dhacay, gaar ahaan haddii laga shakiyo inuu yahay mid ciidan ama uu leeyahay walxo qarxa. Waa in arrintaas loo gudbiyaa hay’adaha amniga ee awoodda u leh inay si ammaan ah u baaraan.
Soomaaliya waxay u baahan tahay nidaam cad oo lagu maamulo isticmaalka diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, kaas oo kala saaraya kuwa loo adeegsado ganacsiga, sawir-qaadista, cilmi-baarista iyo howlaha amniga.
Nidaamkaasi waa inuu qeexaa shuruudaha ruqsadaha, goobaha laga duuli karo, ilaalinta xogta dadka, masuuliyadda qofka ama hay’adda diyaaradda maamusha iyo tallaabooyinka laga qaadayo cid kasta oo u adeegsata falal sharci-darro ah.
Dhanka hawlgallada milatari, dhammaan dhinacyada dagaalladu waa inay dhowraan xeerarka caalamiga ah ee bani’aadannimada, gaar ahaan ilaalinta dadka rayidka ah iyo hantidooda, kala soocidda dadka dagaallamaya iyo kuwa aan dagaalka ku jirin, iyo ka fogaanshaha weerarrada aan kala sooca lahayn.