Dowladda Uganda ayaa dadaal xooggan ugu jirta in Soomaaliya ay dedejiso dhammaystirka heshiiska duulimaadyada labada dal, kaas oo sharci rasmi ah u sameynaya howlgalka shirkadda diyaaradaha Uganda Airlines ee isku xirta magaalooyinka Muqdisho iyo Entebbe.
Heshiiskan oo muddo laga wada hadlayay ayaa hadda loo qorsheeyay in la saxiixo bisha December 2026, kaddib markii labada dowladood ay isku raaceen in dib-u-eegis sharci lagu sameeyo qoraalkii hore, si loo caddeeyo xuquuqda duulimaadyada, shuruudaha shaqada iyo waajibaadka shirkadaha diyaaradaha ee labada dhinac.
Dowladda Uganda ayaa dooneysa in heshiiska si dhaqso ah loo soo gabagabeeyo, iyadoo ku doodaysa in xiriirka labada dal uu gaaray heer u baahan hannaan sharci oo cad, kaas oo fududeynaya isu-socodka rakaabka, ganacsatada iyo badeecadaha.
Sida uu qoray wargeyska Daily Monitor 10-kii Nofeembar, Xoghayaha Joogtada ah ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda Uganda, Vincent Bagiire Waiswa, ayaa sheegay in wada-xaajoodyada heshiiska la soo gabagabeeyo sida ugu dhaqsaha badan, si labada dowladood ay u saxiixaan.
Uganda Airlines ayaa hadda duulimaadyo toos ah ku tagta Muqdisho, balse dowladda Uganda waxay dooneysaa in heshiiska cusub uu si rasmi ah u qeexo xuquuqda iyo shuruudaha ay shirkaddu ku shaqeynayso.
Heshiiska la yiraahdo Bilateral Air Services Agreement (BASA) wuxuu qeexayaa shirkadaha loo oggol yahay inay duulimaadyo sameeyaan, magaalooyinka iyo garoomada ay adeegsan karaan, tirada duulimaadyada, xuquuqda isticmaalka hawada iyo shuruudaha amniga iyo badqabka.
Waxaa sidoo kale lagu caddeynayaa arrimaha canshuuraha duulimaadyada, shidaalka, adeegyada garoomada iyo habraacyada kale ee shirkadaha diyaaradaha looga baahan yahay.
Uganda ayaa sheegtay in shirkaddeeda ay caqabado kala kulanto howlgalka Soomaaliya, taas oo ka mid ah sababaha ay u dooneyso in heshiiska la dhammaystiro.
Heshiiska cusub wuxuu labada dhinac siin karaa qaab sharci oo lagu maareeyo howlgalka shirkadaha diyaaradaha, halkii ay ku shaqeyn lahaayeen habab aan si buuxda u qeexin xuquuqda iyo waajibaadka labada dowladood.
Dhanka Soomaaliya, heshiisku ma aha oo keliya in Uganda Airlines loo fududeeyo duulimaadyada Muqdisho, balse wuxuu sidoo kale fursad u noqon karaa shirkadaha diyaaradaha Soomaaliyeed.
Soomaaliya waxay daneyneysaa in heshiiska lagu saleeyo isu-dheellitirnaan, si shirkadaha labada dal ay u helaan xuquuq isku dhow oo ay ugu kala duuli karaan dalalka kale.
Haddii heshiiska lagu daro xuquuq cad oo ay shirkadaha Soomaaliyeed ugu duuli karaan Uganda, waxaa suuragal noqon karta in la ballaariyo isku socodka ganacsiga, rakaabka iyo badeecadaha.
Arrintan waxay muhiim u tahay Soomaaliya, maadaama shirkadaha gudaha ay heli karaan fursado dheeraad ah oo ay ku gaarsiin karaan badeecadaha dalka suuqyada Bariga Afrika, gaar ahaan dalalka aan lahayn xeebaha iyo marin-badeedka.
Sidoo kale, waxaa suuragal ah in heshiisku dhiirrigeliyo tartan ganacsi oo u dhexeeya shirkadaha diyaaradaha, taas oo mustaqbalka saameyn ku yeelan karta qiimaha adeegyada iyo fursadaha ay helaan ganacsatada.
Si kastaba ha ahaatee, faa’iidadaas waxay ku xirnaan doontaa qodobada ugu dambeeya ee heshiiska iyo in labada dhinac ay dhab ahaan helaan xuquuq isku dheellitiran.
Soomaaliya oo Uganda u noqon karta marin badeecooyinka u socda Bariga Dhexe,Mid ka mid ah danaha dhaqaale ee ugu waaweyn ee Uganda ay ka leedahay xiriirka Soomaaliya ayaa ah inay hesho marin ganacsi oo u fududeeya badeecadaha ay u dhoofiso dalalka Bariga Dhexe.
Uganda waa dal aan lahayn xeeb, sidaas darteed waxay ku tiirsan tahay waddooyinka dhulka iyo dekedaha dalalka deriska ah si badeecadaheedu u gaaraan suuqyada caalamka.
Mas’uuliyiinta Uganda ayaa tilmaamay in xeebta dheer ee Soomaaliya iyo dekedaha ku yaalla Badweynta Hindiya ay abuuri karaan fursado ganacsi oo muhiim ah, gaar ahaan haddii la horumariyo isku xirka gaadiidka, dekedaha iyo adeegyada saadka.
Sida uu Daily Monitor qoray, Vincent Bagiire ayaa Soomaaliya ku tilmaamay marin suuragal ah oo badeecadaha Uganda loogu gudbin karo dalalka Khaliijka, isagoo Muqdisho ku tilmaamay magaalo mustaqbalka yeelan karta door ganacsi oo weyn gudaha Bulshada Bariga Afrika.
Haddii qorshahaasi hirgalo, badeecadaha Uganda waxaa suuragal ah in loo soo raro Soomaaliya, kadibna loo sii gudbiyo suuqyada Bariga Dhexe iyadoo la adeegsanayo dekedaha dalka.
Hase yeeshee, arrintani waxay u baahan tahay maalgashi ballaaran, kaabayaal gaadiid, adeegyo dekadeed oo hufan iyo heshiisyo ganacsi oo cad. Heshiiska duulimaadyadu kaligiis ma dhammaystirayo qorshahaas, balse wuxuu qeyb ka noqon karaa isku xirka guud ee ganacsiga labada dal.
Xogta ganacsiga ee ay soo xigteen warbaahinta Uganda ayaa muujineysa in dhoofinta rasmiga ah ee Uganda ay Soomaaliya u dirto ay korortay sannadihii ugu dambeeyay.
Sida xogta UN Comtrade ee la soo xigtay ay muujineyso, badeecadaha Uganda ay Soomaaliya u dhoofisay waxay ka kordheen qiyaastii 2.75 milyan oo doollar sannadkii 2023, ilaa ku dhowaad 6.78 milyan oo doollar sannadkii 2024.
Badeecadaha ugu waaweyn waxaa ka mid ahaa tubaakada, qaybaha diyaaradaha iyo alaabaha alwaaxda laga sameeyo.
Dhanka kale, dhoofinta Soomaaliya ay Uganda u dirto ayaa weli aad uga hooseysa tan Uganda ay Soomaaliya keento. Arrintani waxay muujineysaa in ganacsiga labada dal uusan weli gaarin heer isu dheellitiran, isla markaana ay jirto fursad ay ganacsatada Soomaaliyeed ku ballaarin karaan badeecadaha ay u dhoofiyaan Uganda.
Heshiiska duulimaadyada iyo fududeynta gaadiidka ayaa qeyb ka noqon kara dadaallada lagu yareynayo caqabadaha hortaagan ganacsiga.
Wada-hadallada duulimaadyada ma ahan qodobka keliya ee ay Soomaaliya iyo Uganda ka wada shaqeynayaan.
Labada dowladood ayaa sidoo kale ka hadlay heshiisyo la xiriira kastamyada, tayada badeecadaha, caafimaadka, tirakoobka, shaqaalaha, waxbarashada iyo iskaashiga amniga.
Kulammada dib-u-eegista Guddiga Wadajirka Joogtada ah ee Soomaaliya iyo Uganda ee ka dhacay Muqdisho bishii Oktoobar 2026 ayaa lagu qiimeeyay heshiisyadii hore iyo sidii loo dhaqan gelin lahaa ballanqaadyada labada dal.
Labada dhinac waxay sidoo kale ku heshiiyeen in la xoojiyo iskaashiga ganacsiga iyo maalgashiga, iyadoo la qorsheeyay in la dhiso gole wadajir ah oo ka shaqeeya arrimaha maalgashiga iyo ganacsiga.
Heshiis shaqaale oo labada dal kala saxiixdeen ayaa sidoo kale looga gol leeyahay in wax looga qabto cabashooyinka shaqaalaha, oo ay ku jiraan mushahar la’aan, baasaboorro la haysto iyo heshiisyo shaqo oo aan si sax ah loo diyaarin.
Labada dowladood ayaa hadda bartilmaameedsanaya in heshiiska duulimaadyada la saxiixo bisha December 2026, kaddib marka la dhammaystiro dib-u-eegista qoraalka iyo hubinta dhinacyada sharciga.
Waxyaabaha ugu muhiimsan ee la sugayo waxaa ka mid ah in la caddeeyo xuquuqda Uganda Airlines, fursadaha ay heli doonaan shirkadaha Soomaaliyeed, tirada iyo jadwalka duulimaadyada iyo shuruudaha ay labada dhinac ku shaqeynayaan.
Saxiixa heshiiska wuxuu noqon karaa tallaabo muhiim ah oo lagu ballaarinayo xiriirka dhaqaale ee Soomaaliya iyo Uganda, balse natiijada dhabta ah waxay ku xirnaan doontaa sida loo dhaqan geliyo qodobadiisa.
Uganda waxay Soomaaliya u aragtaa dal muhiim u noqon kara ballaarinta ganacsigeeda iyo marin ay badeecadaheeda ku gaarsiiso Bariga Dhexe, halka Soomaaliya ay dooneyso in xiriirkaasi uusan ku koobnaan duulimaadyada Uganda Airlines oo keliya, balse uu abuuro fursado ay shirkadaha iyo ganacsatada Soomaaliyeed iyaguna uga faa’iideystaan suuqyada Bariga Afrika. Su’aasha muhiimka ahi waxay tahay in heshiiska December la saxiixayo uu labada dal siin doono fursado ganacsi oo isu dheellitiran iyo faa’iido dhaqaale oo muuqata.