Khilaafka ka dhashay xil-ka-qaadista Guddoomiyihii Maxkamadda Sare ee Soomaaliya, Baashe Yuusuf Axmed, ayaa dalka geliyay dood sharci iyo mid siyaasadeed oo ku saabsan awoodaha Madaxweynaha, madax-bannaanida garsoorka iyo cidda xaqa u leh inay go’aan ka gaarto hoggaanka hay’adda ugu sarreysa garsoorka dalka.
Arrintan ayaa si gaar ah u sii murugsan kadib markii Xasan Sheekh Maxamuud uu 4-tii Nofeembar 2026 ku dhawaaqay xil-ka-qaadista Baashe Yuusuf, isla markaana uu xilkaas u magacaabay Garyaqaan Ibraahim Iidle Suleymaan. Maalintii xigtay, Maxkamadda Sare ayaa ku dhawaaqday in xil-ka-qaadistaasi aanay sharci ahayn, iyadoo sheegtay in Madaxweynaha uusan awood u lahayn inuu keligiis xilka ka qaado Guddoomiyaha Maxkamadda Sare.
Maxkamaddu waxay ku doodday in go’aanka Madaxtooyadu aanu lahayn saldhig sharci oo ku filan, isla markaana uu faragelin ku yahay dacwad dastuuri ah oo markaas hortaallay. Dhanka kale, Madaxtooyadu waxay hore u sheegtay in xil-ka-qaadista ay timid kadib cabashooyin la xiriiray maamulka garsoorka.
Su’aasha ugu weyn ee taagan ayaa ah: Madaxweynaha ma xil-ka-qaadi karaa Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, mise awooddaas waxaa leh hay’ado kale oo dastuurku qeexay?
Dastuurka cusub muxuu ka qabaa xil-ka-qaadista Guddoomiyaha?Doodda sharciyeed ee arrintan waxay ku wareegaysaa qodobbada 135 iyo 138 ee Dastuurka 2026.
Qodobka 135 ayaa qeexaya habraaca magacaabista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare. Sida falanqayntaasi tilmaamayso, magacaabistu waxay u baahan tahay soo-jeedin ka timaadda Golaha Sare ee Garsoorka, oggolaanshaha Baarlamaanka, kadibna Madaxweynaha ayaa si rasmi ah u magacaabaya.
Dhanka kale, Qodobka 138(4) ayaa khuseeya xil-ka-qaadista. Sida fasiraadda qodobkaas lagu soo bandhigay, cabashada xil-ka-qaadista waa inay marka hore martaa Golaha Sare ee Garsoorka, halkaasna ay ka heshaa taageerada saddex-meelood laba meelood. Kadib waxaa loo gudbinayaa hoggaanka Baarlamaanka, waxaana loo baahan yahay cod qarsoodi ah oo aqlabiyadda tirada guud ee labada Aqal ay ku ansixiyaan xil-ka-qaadista.
Haddii habraacaas la raaco, Madaxweynaha ayaa markaas qaadanaya doorkiisa dastuuriga ah ee ku saabsan go’aanka kama dambaysta ah. Taas macnaheedu waa in xil-ka-qaadistu aanay noqon karin go’aan hal dhinac ah oo aan marin hay’adaha kale ee dastuurku awoodda siiyey.
Maxay ku kala duwan yihiin awoodda Madaxweynaha iyo tan Golaha Sare ee Garsoorka?Madaxweynaha Soomaaliya wuxuu leeyahay awood dastuuri ah oo ku saabsan magacaabista iyo maamulka hay’adaha qaarkood, balse awooddaas ma aha mid aan xad lahayn.
Golaha Sare ee Garsoorka waxaa loo sameeyey inuu ilaaliyo madax-bannaanida garsoorka, isla markaana uu qayb ka noqdo nidaamka magacaabista, anshax-marinta iyo xil-ka-qaadista garsoorayaasha.
Sidaas darteed, marka laga hadlayo xil-ka-qaadista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxaa muhiim ah in la kala saaro saddex arrimood: cidda soo jeedin karta xil-ka-qaadista, cidda ansixinaysa iyo cidda si rasmi ah u dhaqan-gelinaysa go’aanka.
5-tii Nofeembar 2026, Maxkamadda Sare ayaa soo saartay bayaan ay ku diidday go’aankii Madaxweynaha ee xil-ka-qaadista Baashe Yuusuf Axmed.
Maxkamaddu waxay sheegtay in go’aanka Madaxtooyada aanu lahayn saldhig sharci oo ku filan, isla markaana aanu waafaqsanayn habraacyada dastuuriga ah ee lagu maamulo xil-ka-qaadista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare.
Waxay sidoo kale ku doodday in go’aanka xil-ka-qaadistu uu la xiriiray dacwad dastuuri ah oo hortaallay Maxkamadda, taas oo uu gudbiyey madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed.
Dastuurkii 2012 iyo Dastuurka 2026: Halkee ayay dooddu ka taagan tahay?Mid ka mid ah waxyaabaha sii adkaynaya khilaafka ayaa ah isbeddelka dastuuriga ah ee dalka ka dhacay.
Dastuurkii KMG ahaa ee 2012 wuxuu Qodobka 106 ku adkaynayey madax-bannaanida garsoorka, halka Qodobka 109A uu Golaha Adeegga Garsoorka siinayey awoodaha magacaabista, anshax-marinta iyo wareejinta xubnaha garsoorka heer Federaal.
Dastuurka 2026 ayaa la sheegay inuu nidaamkaas dib u habeeyey, isaga oo qodobbada 135 iyo 138 ku qeexaya habraacyada magacaabista iyo xil-ka-qaadista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare.
Arrinta muhiimka ah ayaa ah in la kala saaro xeerarkii dastuurkii hore iyo qodobbada dastuurka cusub. Marka la baarayo sharciyadda xil-ka-qaadista, waa in la tixgeliyaa dastuurka xilliga go’aanka la gaaray, qodobbada kala-guurka iyo sharciyada dhaqan-galka ah.
Khilaafka xil-ka-qaadista oo ku dhex milmay muranka muddo-xileedka dowladda,Arrintan kuma koobna oo keliya xilka Guddoomiyaha Maxkamadda Sare. Waxay si toos ah ugu dhex milantay khilaafka ballaaran ee ku saabsan dastuurka, muddo-xileedka Madaxweynaha iyo sharciyadda go’aannada Baarlamaanka.
5-tii Nofeembar, Maxkamadda Sare ayaa sidoo kale go’aan ka gaartay dacwaddii uu gudbiyey Sheekh Shariif Sheekh Axmed, iyadoo sheegtay in muddo-xileedyada hay’adaha dowladda ee xilka hayey aan si toos ah loogu kordhin karin wax-ka-beddelka muddada xilka ee dastuurka cusub.
Maxkamaddu waxay sheegtay in muddo-xileedka labada Aqal ee Baarlamaanka uu dhammaaday 14-kii Abriil 2026, halka muddada Madaxweynaha ay ku ekeyd 15-kii May 2026. Waxay dhinacyada siyaasadda siisay 30 maalmood inay ku heshiiyaan hannaanka doorashada, iyadoo doorashooyinka ku amartay in lagu qabto 90 maalmood gudahood.
Go’aankaasi wuxuu si weyn uga hor yimid mowqifka Dowladda Federaalka, oo ku doodaysa in wax-ka-beddelka dastuurka ee muddada xilka ka dhigay shan sano uu u oggolaanayo hay’adaha hadda jira inay sii shaqeeyaan ilaa 2027.
Dowladda Federaalka waxay ku doodeysaa in xil-ka-qaadista Baashe Yuusuf ay salka ku hayso cabashooyin laga gudbiyey maamulka garsoorka iyo baahida loo qabo dib-u-habayn lagu sameeyo hay’adaha garsoorka.
Sidoo kale, Xafiiska Xeer-ilaaliyaha Guud ayaa ka horyimid go’aankii Maxkamadda Sare ee 5-tii Nofeembar, isagoo su’aal geliyey awoodda Maxkamadda, habraaca dacwadda iyo qaabka loo dhisay guddigii garsoorayaasha go’aanka gaaray.
Marka koowaad, waa in la caddeeyo in habraacii Golaha Sare ee Garsoorka iyo Baarlamaanka la maray iyo in kale.
Marka labaad, waa in la helo qoraallada rasmiga ah ee go’aanka Madaxweynaha, jawaabta Maxkamadda Sare iyo qodobada dastuuriga ah ee labada dhinac tixraacayaan.
Marka saddexaad, waa in hay’adaha dowladda ay ixtiraamaan madax-bannaanida garsoorka, isla markaana ay adeegsadaan waddooyinka sharci ee lagu diidi karo ama lagu racfaan qaadan karo go’aannada maxkamadaha.