Somaliland ayaa Arbacadii, 11-kii November 2026, fuliyay xukunno dil ah oo lagu riday sagaal qof oo lagu helay dambiyo dilal kala duwan, kuwaas oo lagu hayay xabsiga Mandheera.
Xukunka ayaa la sheegay in lagu fuliyay habka toogashada, kadib markii Madaxweynaha Somaliland, Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi (Cirro), uu saxiixay amarrada lagu fulinayo xukunnadii ay hore u ridday maxkamaduhu.
Telefishinka Qaranka Somaliland ayaa sheegay in xukunnada lagu fuliyay mabda’a Qisaasta, kaas oo ah ciqaab ku salaysan dilka qof lagu helay inuu qof kale si sharci-darro ah u dilay. Maamulka ayaa tallaabadan ku tilmaamay fulin xukunno waafaqsan Shareecada Islaamka, laguna ilaalinayo caddaaladda iyo nolosha dadka.
Somaliland oo toogasho ku fulisay sagaal qof oo dilal lagu helay, su’aalo laga keenay habraaca maxkamadeed
Wararka la helayo ayaa sheegaya in sagaalka qof ay ahaayeen dad lagu helay dambiyo dilal kala duwan, kuwaas oo maxkamadaha Somaliland ay hore ugu xukumeen dil.
Inta badan dadka la toogtay ayaa la sheegay inay ka tirsanaayeen ciidamada booliska iyo milatariga Somaliland, halka qaar kalena ay ahaayeen dhalinyaro. Wararka ayaa sidoo kale tilmaamaya in qaar ka mid ah kiisaska lagu soo qaaday maxkamadaha ciidamada.
Si kastaba ha ahaatee, maamulka Somaliland weli si faahfaahsan uma shaacin magacyada sagaalka qof, dadka ay dileen, goobaha ay dilalku ka dhaceen iyo faahfaahinta kiis kasta oo maxkamadeed.
Go’aanka Madaxweynaha iyo doorka maxkamadaha,Sida ay wararku sheegayaan, sagaalka qof waxaa hore loogu riday xukunnada dilka, iyadoo Madaxweynaha Somaliland uu markii dambe saxiixay amarrada lagu fulinayo.
Tallaabadani waxay mar kale soo bandhigtay doorka ay hay’adaha garsoorka iyo madaxtooyadu ku leeyihiin nidaamka fulinta xukunnada dilka. Maxkamaduhu waxay go’aamiyaan dambiga iyo ciqaabta, halka fulinta xukunka ay raacdo habraacyada sharci ee maamulka.
Hase yeeshee, xogta dadweynaha loo soo bandhigay weli kuma filna in lagu ogaado heerka ay marayaan racfaannada kiisaska sagaalka qof, in qoysaska dhibbanayaashu ay doorteen Qisaas ama ay jireen fursado cafis iyo magdhow, iyo in dhammaan habraacyadii sharci la dhammaystiray.
Dastuurka Somaliland ayaa si cad u aqoonsan xuquuqda nolosha, balse sidoo kale wuxuu oggolaanayaa in qof noloshiisa laga qaado haddii maxkamad ku hesho dambi sharcigu u jideeyay ciqaabta dilka.
Qodobka 24-aad ee Dastuurka Somaliland wuxuu sheegayaa in nolosha bani’aadamku tahay hadiyad Eebbe, qiimaheeduna aanu lahayn wax u dhigma. Hase yeeshee, qodobkaasi wuxuu oggolaanayaa in qof noloshiisa laga qaado marka maxkamad ku hesho dambi ciqaabtiisu tahay dil sida sharcigu dhigayo.
Qodobka 26-aad wuxuu dhigaya in dambiyada iyo ciqaabahooda lagu saleeyo sharciga, isla markaana aan qof lagu ciqaabi karin qaab ka hor imanaya sharciga. Qodobka 27-aadna wuxuu dammaanad qaadayaa xuquuqda qofka la xukumay, oo ay ku jirto xaqa uu u leeyahay inuu racfaan u qaato maxkamad ka sarreysa tii xukuntay.
Dhanka kale, qodobka 21-aad wuxuu tilmaamayaa in xuquuqaha aasaasiga ah loo fasiro si waafaqsan heshiisyada caalamiga ah ee xuquuqda aadanaha iyo shuruucda caalamiga ah ee dastuurku aqoonsan yahay.
Qodobka 434-aad ee Xeerka Ciqaabta Soomaaliyeed ee 1962 ayaa isaguna dhigaya ciqaabta dilka marka qof lagu helo dambi dil ah.
Arrintani waxay muujinaysaa in doodda sharci aysan ku koobnayn jiritaanka ciqaabta dilka, balse ay sidoo kale taabanayso habka maxkamadeynta, racfaanka iyo fulinta xukunka.
Qisaastu waa mabda’ ka mid ah shareecada Islaamka oo la xiriira ciqaabta qofka lagu helo dil ula kac ah. Kiisaska noocan ah, qoyska dhibbanaha wuxuu yeelan karaa door muhiim ah oo ku saabsan go’aanka Qisaasta, cafiska ama aqbalidda magta, iyadoo la raacayo shuruudaha shareecada iyo sharciga khuseeya.
Dhinaca kale, xaqa qoysaska dhibbanayaasha u leeyihiin caddaalad waa arrin muhiim ah, sidoo kalena waa in la xaqiijiyaa in eedeysanayaashu heleen maxkamadeyn caddaalad ah, difaac sharci iyo fursad racfaan.
Sidaas darteed, faahfaahinta kiisaska sagaalka qof ayaa muhiim u ah fahamka sida loo gaaray go’aannada iyo in xuquuqda dhammaan dhinacyada la ilaaliyay.
Fulinta sagaalka xukun waxay ku soo beegmaysaa xilli ay Somaliland ka taagan yihiin dooddo la xiriira amniga, dambiyada dilalka iyo sida hay’adaha garsoorku ula tacaalaan dadka lagu helo dambiyada culus.
Tirakoobka booliska ee lagu xusay xogta laga soo gudbiyay ayaa tilmaamaya in sanadkii 2025 la diiwaangeliyay 82 kiis oo dil ah, iyadoo 78 qof oo looga shakiyay kiisaskaas la sheegay in la qabtay. Tiradaas waxay muujinaysaa muhiimadda ay leedahay in la xoojiyo baaritaannada, ka hortagga dambiyada iyo hufnaanta garsoorka.
Si kastaba, fulinta xukunnada dilka iyo ka hortagga dilalka waa laba arrimood oo kala duwan. Waxaa loo baahan yahay in la ogaado tallaabooyinka kale ee lagu dhimayo dambiyada, lagu xoojinayo hay’adaha amniga, laguna xaqiijinayo in qof kasta oo lagu eedeeyo dambi uu helo garsoor caddaalad ah.
Dadka iyo hay’adaha daneynaya arrimaha caddaaladda ayaa u baahan xog dheeraad ah oo ku saabsan kiisaska sagaalka qof. Waxaa weli muhiim ah in la caddeeyo magacyadooda, xukunnadii lagu riday, maxkamadihii qaaday kiisaskooda iyo in racfaannadii sharcigu oggolaa la dhammeystiray.
Sidoo kale, waxaa loo baahan yahay in la ogaado in qoysaska dhibbanayaasha ay ku lug lahaayeen go’aannada Qisaasta iyo in ay jireen heshiisyo cafis ama mag ah.
Ugu dambayn, Somaliland waxay sheegtay in fulinta xukunnadan ay ku salaysnayd Shareecada Islaamka iyo go’aannada maxkamadaha. Hase yeeshee, faahfaahinta kiisaska iyo habraacyada la maray oo si buuxda loo shaaciyo ayaa muhiim u ah in bulshada ay fahamto saldhigga sharci ee tallaabada iyo in la qiimeeyo ilaalinta xuquuqda dhammaan dhinacyada.