Joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya ayaa sannadihii u dambeeyay ka gudbay iskaashi ciidan oo keliya, wuxuuna ku fiday dhinacyada dhaqaalaha, tamarta, badda, dekedaha iyo siyaasadda gobolka. Isbeddelkaas ayaa keenaya su’aal muhiim ah: Turkiga ma ku dhex milmayaa loollan ay dowlado kale ku doonayaan inay ku yeeshaan saameyn istiraatiiji ah Soomaaliya, mise waxaa jira qorshe si ula kac ah loogu gelinayo xaalad amni iyo mid siyaasadeed oo culus?
Turkiga wuxuu Soomaaliya ku leeyahay joogitaan muddo ka badan toban sano ah. Markii hore iskaashigiisu wuxuu xoogga saarayay gargaarka bani’aadannimo, dib-u-dhiska iyo taageerada hay’adaha dowladda, balse markii dambe wuxuu ku fiday tababarka ciidamada, qalabaynta milatariga, ilaalinta badda iyo maalgashiga dhaqaalaha.
Sannadkii 2017 ayuu Turkigu Muqdisho ka furay xarunta tababarka milatariga ee TURKSOM, halkaas oo lagu tababaro ciidamada Soomaaliya, gaar ahaan cutubyo ka tirsan xoogagga gaarka ah ee Gorgor.
Bishii Febraayo 2024, labada dowladood waxay kala saxiixdeen heshiis iskaashi difaac iyo dhaqaale oo muddo toban sano ah soconaya. Dowladda Soomaaliya waxay sheegtay in heshiiskaasi Turkiga siinayo kaalinta dhismaha, tababarka iyo qalabaynta ciidamada badda Soomaaliya, si loo xoojiyo ilaalinta xeebaha iyo la-dagaallanka kalluumeysiga sharci-darrada ah iyo burcad-badeedda.
Sidoo kale, iskaashiga labada dal wuxuu gaaray dhinaca shidaalka iyo gaaska. Wasaaradda Batroolka Soomaaliya waxay sheegtay in shirkadda Turkiga ee TPAO ay bishii Abriil 2026 bilowday qodista ceelka Curad-1, oo ku yaalla meel qiyaastii 372 kiiloomitir u jirta xeebaha Muqdisho. Mashruucan ayaa muujinaya in danaha Turkigu aysan ku koobnayn amniga oo keliya, balse ay sidoo kale ku jiraan kheyraadka dabiiciga ah ee dalka.
Taasi waxay Turkiga siinaysaa fursad istiraatiiji ah, balse sidoo kale waxay gelin kartaa tartan ay ku jiraan dowlado kale oo danaynaya xeebaha, dekedaha, marinnada ganacsiga iyo kheyraadka Geeska Afrika.
Dowladda Imaaraadka Carabta ayaa muddo dheer xiriirro dhaqaale iyo amni la lahayd Soomaaliya, iyadoo shirkado iyo maalgeliyeyaal Imaaraati ah ay dano ku lahaayeen dekedo iyo xarumo ganacsi oo ku yaalla meelo kala duwan oo dalka ah.
Hase yeeshee, xiriirka Muqdisho iyo Abu Dhabi waxaa soo kala dhexgalay khilaaf xooggan. Bishii Janaayo 2026, dowladda federaalka Soomaaliya waxay ku dhawaaqday inay burisay heshiisyadii iskaashi ee difaaca iyo amniga ee Imaaraadka, kuwaas oo la xiriiray dekedaha Berbera, Boosaaso iyo Kismaayo. Dowladda Soomaaliya waxay tallaabadaas ku sababaysay walaac ay ka qabto madax-bannaanida, midnimada iyo madaxbannaanida siyaasadeed ee dalka.
Daraasad ay Machadka Chatham House soo saartay Oktoobar 2026 ayaa tilmaantay in Turkiga iyo Imaaraadku yihiin labada dhinac ee shisheeye ee ugu saameynta badan xaaladda siyaasadeed ee Soomaaliya. Daraasaddu waxay sheegtay in Turkiga loo arko inuu xiriir dhow la leeyahay dowladda federaalka, halka Imaaraadku uu xiriirro la leeyahay qaar ka mid ah maamullada dowlad-goboleedyada iyo dhinacyada mucaaradka.
Warbixintaasi waxay sidoo kale ka digtay in loollanka dibadda iyo kala-qaybsanaanta gudaha ay isku biiri karaan, taasoo sii adkayn karta khilaafaadka siyaasadeed ee Soomaaliya.
Arrintan ayaa dhalinaysa su’aal ah in Turkiga iyo Imaaraadku ay Soomaaliya uga tartamayaan saameyn siyaasadeed, mid dhaqaale iyo mid amni. Si kastaba ha ahaatee, lama oran karo dhammaan tallaabooyinka labada dowladood waxaa wada hal qorshe oo iska soo horjeeda; danahooda iyo xiriirrada ay la leeyihiin dhinacyada Soomaalida ayaa mararka qaar isbeddeli kara.
Masar iyo Itoobiya ayaa iyaguna qayb ka ah tartanka istiraatiijiga ah ee Geeska Afrika. Labada dal waxaa ka dhexeeya khilaaf muddo dheer soo jiitamayay oo la xiriira biyaha Webiga Niil iyo biyo-xireenka Itoobiya, waxaana arrintaasi saameyn ku yeelatay xiriirrada ay la leeyihiin dalalka gobolka.
Soomaaliya waxay muhiim u tahay loollankaas sababo la xiriira goobta ay ku taallo, xeebteeda dheer iyo xiriirka ay la leedahay marin-biyoodka Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed.
Masar waxay xoojisay xiriirka amni iyo midka siyaasadeed ee Soomaaliya, iyadoo labada dal ay yeesheen iskaashi dhinaca difaaca ah. Itoobiya dhankeeda waxay danaynaysaa marin ay badda ku gaarto, taasoo dhalisay khilaaf xooggan markii ay heshiis is-afgarad la gashay Somaliland bishii Janaayo 2024.
Heshiiskaas ayaa Soomaaliya u aragtay mid dhaawacaya madax-bannaanideeda iyo midnimadeeda dhuleed. Turkiga ayaa markaas door diblomaasiyadeed ka qaatay dadaalladii lagu dejinayay xiisadda, wuxuuna sii xoojiyay iskaashiga difaaca ee uu la leeyahay Muqdisho.
Sidaas darteed, Soomaaliya waxay noqotay meel ay danaha Masar, Itoobiya iyo Turkigu ku kulmaan, inkastoo dal walba uu leeyahay ajande u gaar ah.
Qatar iyo Sacuudiga ayaa sidoo kale leh dano siyaasadeed, dhaqaale iyo diblomaasiyadeed oo ku saabsan Soomaaliya iyo guud ahaan gobolka.
Labadan dal waxay xiriirro kala duwan la leeyihiin dowladda federaalka, waxayna ka qayb qaataan iskaashiga iyo dadaallada diblomaasiyadeed ee gobolka. Chatham House waxay xustay in Soomaaliya ay ku dhex jirto isbahaysiyo gobolka ka jira oo aan ahayn kuwo joogto ah, balse ay ku xiran yihiin xaaladaha siyaasadeed iyo amni ee isbeddelaya.
Warbixin kale oo la daabacay Luulyo 2026 ayaa tilmaantay in Turkiga, Imaaraadka, Sacuudiga, Masar iyo Qatar ay dhammaantood dano ku leeyihiin Geeska Afrika, kuwaas oo isugu jira amniga badda, maalgashiga, tamarta iyo xiriirrada siyaasadeed.
Taas macnaheedu ma aha in dalalkaasi ay dhammaantood isku dhinac yihiin ama ay leeyihiin qorshe mideysan. Waxaa jira dano is-waafaqa iyo kuwo mararka qaar iska hor yimaada.
Arrinta ugu weyn ee Turkiga ku soo beegantay waa xaaladda amni ee Soomaaliya iyo isbeddelka ku socda howlgalka ciidamada Midowga Afrika.
Dalalka ciidamada ku leh Soomaaliya ayaa wajahaya su’aalo ku saabsan maalgelinta, joogitaanka iyo qorshaha kala-guurka amniga. Uganda ayaa ku dhawaaqday qorshe ku saabsan ka bixitaanka ciidamadeeda qaarkood, iyadoo mustaqbalka AUSSOM uu weli yahay arrin u baahan heshiisyo iyo qorshe cad.
Xaaladdan waxay Soomaaliya ku khasbaysaa inay raadiso taageero ciidan iyo mid dhaqaale. Turkiga oo hore u lahaa saldhig tababar, heshiisyo difaac iyo iskaashi dhinaca badda ah ayaa noqon kara mid ka mid ah dalalka ay Muqdisho ku tiirsanaato.
Laakiin haddii kaalinta Turkiga ay ku fido hawlgallo amni oo ballaaran, iyadoo aan la helin qorshe cad oo ay ciidamada Soomaaliya si tartiib ah ula wareegayaan masuuliyadda, Ankara waxay wajahaysaa khataro ay ka mid yihiin weerarrada Al-Shabaab, khilaafaadka siyaasadeed iyo culays dhaqaale oo muddo dheer socda.
Doodda ku saabsan in Turkiga uu Soomaaliya u dirayo 15,000 oo askari ayaa sii xoojisay su’aalaha ku saabsan kaalinta Ankara.
Hase yeeshee, Wasaaradda Gaashaandhigga Turkiga ayaa 12-kii Nofeembar 2026 si rasmi ah u beenisay wararka sheegaya in Turkigu qorsheynayo inuu Soomaaliya geeyo 15,000 oo askari. Afhayeenka wasaaradda, Admiral Zeki Aktürk, ayaa sheegay in warkaasi uusan run ahayn, isla markaana ciidamada Turkiga ee Soomaaliya jooga ay sii wadaan taageerada milatari, tababarka iyo talo-bixinta.
Hadalkan ayaa muujinaya in Ankara aysan xaqiijin qorshaha ciidamo intaas le’eg, balse aysan sidoo kale ka tanaasulin iskaashiga amni ee ay Soomaaliya kula leedahay.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro joogitaanka ciidamada tababarka iyo talo-bixinta ee hadda jira iyo qorshe la sheegay oo ku saabsan in la geeyo ciidan cusub oo tiro badan. Ilaa hadda, ma jiro xaqiijin rasmi ah oo taageeraysa sheegashada 15,000-ka askari.
Marka la eego xogta la hayo, lama xaqiijin karo in dowladaha kula loollamaya Turkiga ay si wadajir ah u dejiyeen qorshe ay Ankara ugu dabin dhigayaan Soomaaliya. Hase yeeshee, waxaa jira xaalado istiraatiiji ah oo Turkiga gelin kara khatar.
Khatarta koowaad waa in Turkiga lagu riixo inuu qaado masuuliyad amni oo ka weyn heshiisyadii hore, gaar ahaan xilli ciidamada shisheeye ay yareynayaan ama qorsheynayaan inay ka baxaan Soomaaliya.
Khatarta labaad waa in iskaashiga Turkiga iyo dowladda federaalka loo arko inuu qayb ka yahay khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha. Haddii dhinacyada mucaaradka ama maamullada dowlad-goboleedyadu u arkaan Ankara inay taageerayso hal dhinac, waxaa adkaan karta in Turkigu sii ilaaliyo muuqaalka iskaashi uu la leeyahay dhammaan hay’adaha Soomaaliya.
Khatarta saddexaad waa tartanka dekedaha, kheyraadka dabiiciga ah iyo marin-biyoodka. Soomaaliya waxay ku taallaa meel muhiim u ah isu-socodka ganacsiga caalamka, waxaana sii kordhaya xiisaha dowladaha gobolka iyo kuwa ka baxsan gobolka ay u qabaan xeebaha iyo kaabeyaasha dhaqaalaha.
Sidaas darteed, waxa loo yaqaan “dabin” waxaa laga yaabaa inuu noqdo isku-darka khilaafaadka gudaha, tartanka quwadaha shisheeye iyo culayska amni ee dalka saaran, halkii uu ka ahaan lahaa qorshe qarsoon oo si cad loo caddeeyay.
Dowladda Soomaaliya waxaa horyaalla baahi ah inay ilaaliso madax-bannaanideeda, iyadoo aan xiriirrada dalalka saaxiibka ah u beddelin tartan ay dhinacyada gudaha isku adeegsadaan.
Heshiisyada difaaca, dekedaha, shidaalka iyo kheyraadka kale waa inay noqdaan kuwo hufan, sharciyadoodu cad yihiin, isla markaana shacabka iyo hay’adaha dastuuriga ah ay fahmi karaan waxa dalka laga helayo iyo waxa laga bixinayo.
Sidoo kale, Soomaaliya waxay u baahan tahay inaysan amnigeeda ku tiirsanaan hal dowlad oo keliya. Tababarka ciidamada, dhismaha hay’adaha amniga, ilaalinta xeebaha iyo dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab waa inay ku dhisnaadaan qorshe qaran oo ay Soomaalidu hoggaaminayso.