Soomaaliya ayaa ka mid noqotay 133 dal oo taageeray qaraar Golaha Guud ee Qaramada Midoobay looga dalbanayo in la hakiyo fulinta xukunnada dilka, tallaabadaas oo dib u soo cusbooneysiisay doodda caalamiga ah ee ku saabsan mustaqbalka ciqaabta dilka iyo ilaalinta xuquuqda aadanaha.
Qaraarka oo tirsigiisu yahay A/C.3/81/L.43 ayaa 13-kii Nofeembar 2026 waxaa ansixiyay Guddiga Saddexaad ee Golaha Guud ee Qaramada Midoobay, kaddib codbixin ay 133 dal taageereen, 33 dalna ay diideen, halka 16 dal ay ka aamuseen.
Qaraarkan oo cinwaankiisu yahay “Moratorium on the Use of the Death Penalty” ayaa dalalka xubnaha ka ah Qaramada Midoobay ugu baaqaya inay joojiyaan fulinta xukunnada dilka, iyadoo ujeeddada fog ay tahay in si tartiib tartiib ah loo gaaro baabi’inta ciqaabtaas.
Taageerada Soomaaliya ee qaraarkan ayaa soo jiidatay dareen, maadaama dalka uu weli ka mid yahay waddamada sharcigooda oggol yahay xukunka dilka, isla markaana ay maxkamadaha qaarkood sii wadaan ridista iyo fulinta xukunnada noocaas ah.
Soomaaliya waxay sidaas ku biirtay dalalka taageeraya baaqa caalamiga ah ee ku aaddan in la hakiyo fulinta xukunnada dilka, iyadoo tallaabadan loo arki karo muujin mowqif diblomaasiyadeed oo ku saabsan ilaalinta xaqa nolosha iyo dib-u-eegista habka loo adeegsado ciqaabta dilka.
Si kastaba ha ahaatee, codka Soomaaliya ee qaraarkan kaligiis ma beddelayo shuruucda dalka, mana ka dhigna in dowladda Soomaaliya ay si rasmi ah u baabi’isay xukunka dilka ama ay joojisay fulintiisa.
Codbixinta ayaa muujisay kala aragti duwanaansho weyn oo u dhexeeya dalalka caalamka. Dalalka taageeray qaraarka ayaa gaaray 133, halka 33 dal ay ka horyimaadeen, 16 kalena ay ka aamuseen.
Dalalka diiday waxaa ka mid ahaa Mareykanka, Shiinaha, Hindiya, Itoobiya iyo Sacuudi Carabiya. Dalalkaas iyo kuwo kale ayaa ku adkeysanaya in waddan kastaa xaq u leeyahay inuu yeesho nidaam sharciyeed u gaar ah, isla markaana uu go’aansado ciqaabaha ku habboon dambiyada culus, iyadoo la ilaalinayo waajibaadka sharciga caalamiga ah.
Doodda ka dhex dhacday guddiga ayaa sidoo kale muujisay in dalalka qaar ay mudnaanta siinayaan madaxbannaanida sharciyeed ee waddamada, halka kuwa kale ay ku baaqayaan in ilaalinta nolosha iyo ka hortagga khaladaadka cadaaladeed ay noqdaan arrimo mudnaan leh.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la ogaado in codbixinta Guddiga Saddexaad aysan ahayn dhammaadka geeddi-socodka, maadaama qaraarka loo gudbinayo Golaha Guud si loo sii tixgeliyo.
Hakinta fulinta xukunka dilka, oo loo yaqaan Moratorium, waa go’aan lagu joojinayo fulinta xukunnada dilka muddo aan la cayimin ama ilaa go’aan kale laga gaaro.
Tallaabadani khasab ma aha inay la macno tahay in xukunka dilka laga saaray sharciga dalka. Dal ayaa sii haysan kara xukunka dilka sharcigiisa, balse wuxuu go’aansan karaa inuusan fulin xukunnada ay maxkamaduhu rideen.
Qaraarka Qaramada Midoobay wuxuu dalalka ku dhiirrigelinayaa inay qaadaan tallaabooyin lagu dhimayo adeegsiga ciqaabta dilka, isla markaana ay hakinta fulinteeda u arkaan waddo loo maro baabi’inta ciqaabtaas mustaqbalka.
Waxaa sidoo kale lagu adkeynayaa in la ilaaliyo dadka nugul, sida carruurta, haweenka uurka leh iyo dadka qaba naafonimada maskaxeed ama garaadeed, iyo in la yareeyo dambiyada lagu ridi karo xukun dil ah.
Soomaaliya waxay leedahay nidaam sharciyeed ay ku jiraan xeerarka dalka iyo mabaadi’da Shareecada Islaamka. Xukunka dilka ayaa weli qayb ka ah nidaamka ciqaabta, waxaana xaalado gaar ah lagu dabaqaa qisaas, taas oo la xiriirta xuquuqda ehelka qofka la dilay, cafiska iyo magta.
Arrintan ayaa ka dhigaysa in doodda ku saabsan hakinta xukunka dilka ay Soomaaliya ka yeelan karto dhinacyo sharci, diin, dhaqan iyo xuquuqda aadanaha ah.
Dadka taageera sii haynta ciqaabta dilka ayaa ku doodaya inay tahay ciqaab sharci ahaan loo adeegsan karo dambiyada ugu culus, isla markaana ay qayb ka tahay ilaalinta xuquuqda dhibbanayaasha iyo qoysaskooda.
Dhanka kale, ururrada xuquuqda aadanaha ayaa ka digaya in khaladaadka maxkamadeed, caddeymo aan dhammaystirnayn iyo maqnaanshaha dammaanadaha cadaaladeed ay sababi karaan in qof aan dembi lahayn lagu fuliyo xukun aan dib looga noqon karin.
Sidaas darteed, dooddu kuma koobna oo keliya in ciqaabta dilka la taageero ama la diido, balse waxay sidoo kale taabanaysaa tayada baaritaanka dambiyada, madax-bannaanida garsoorka, helitaanka qareen iyo xaqa racfaanka.
Su’aasha ugu weyn ee ka dhalanaysa taageerada Soomaaliya ayaa ah in dowladdu ay qorsheyneyso inay wax ka beddesho siyaasaddeeda ku aaddan fulinta xukunnada dilka.
Ilaa hadda, codbixinta qaraarka Qaramada Midoobay kaligeed ma caddaynayso in Soomaaliya ay qaadatay go’aan gudaha ah oo lagu hakiyey fulinta xukunnada dilka.
Xogta ay hayso Hay’adda Midowga Caalamiga ah ee Ka-hortagga Ciqaabta Dilka (World Coalition Against the Death Penalty) ayaa muujinaysa in Soomaaliya ay weli tahay dal sharci ahaan haysta ciqaabta dilka, ayna jiraan dad xukunnadaas lagu riday. Xogta hay’addu waxay sidoo kale diiwaangelisay fulinta xukunnada dilka sannadihii u dambeeyay.
Sidaas darteed, waxaa loo baahan yahay in dowladda Federaalka Soomaaliya ay si cad u qeexdo macnaha ay siinayso codkeeda, iyo haddii ay jirto qorshe lagu hakinaayo fulinta xukunnada dilka ama dib loogu eegayo shuruucda dalka.
Qaraarka A/C.3/81/L.43 ee ay ansixiyeen Guddiga Saddexaad ayaa loo gudbinayaa Golaha Guud ee Qaramada Midoobay, kaas oo la filayo inuu ka sii doodo oo cod ka dhiibto bisha Diseembar 2026.
Haddii Golaha Guud uu ansixiyo, qaraarku wuxuu noqon doonaa baaq siyaasadeed iyo mid xuquuqda aadanaha ah oo dalalka ku dhiirrigelinaya inay hakiyan fulinta xukunnada dilka. Hase yeeshee, qaraarrada noocan ah guud ahaan si toos ah uguma khasbaan dalalka inay wax ka beddelaan shuruucdooda gudaha.
Soomaaliya waxaa horyaalla su’aalo u baahan jawaab cad: Ma waxay diyaar u tahay inay hakiso fulinta xukunnada dilka? Ma jiri doontaa dib-u-eegis lagu sameeyo xukunnada maxkamadaha? Sidee loo ilaalinayaa xuquuqda ehelka dhibbanayaasha iyo dadka lagu xukumay dilka?