Isticmaalka diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, oo loo yaqaan drones, ayaa mar kale si weyn uga dhex muuqday dagaallada ka socda magaalada Baydhabo, iyadoo wararka maanta ay sheegayaan in drone loo adeegsaday weerarradii culus ee magaalada ka dhacay.
Dagaalka Baydhabo oo u dhexeeya ciidamada dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Ciidamo taabacsan madaxweynihii hore ee Koonfur Galbeed, Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen, ayaa noqday mid loo adeegsaday hub noocyo kala duwan leh, waxaa jira in drone qaraxyo xambaarsan loo adeegsaday dagaalka.
Arrintan ayaa dhalisay su’aalo cusub oo ku saabsan halka uu Soomaaliya ku wajahan yahay dagaalka casriga ah, gaar ahaan iyadoo dalka uu mar hore galay marxalad ay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn door muuqda ku leeyihiin howlgallada milatari.
Walaaca ugu weyn ee hadda soo baxaya ayaa ah in haddii diyaaradaha noocan ah ay si isa soo taraysa uga mid noqdaan dagaallada siyaasadeed iyo kuwa u dhexeeya ciidamada dowladda iyo maamullada gobollada, ay suuragal tahay in kooxo iyo dhinacyo badan ay isku dayaan inay helaan awood isku mid ah.
Su’aashu waxay markaas noqonaysaa in mustaqbalka madaxda maamul-goboleedyada iyo dhinacyada siyaasadeed ee Soomaaliya ay bilaabaan inay raadiyaan drones ay iyagu leeyihiin ama ay si gaar ah u kireystaan.
Soomaaliya waxay hadda leedahay xaalad siyaasadeed oo adag, waxaana meelo kala duwan ka jira khilaafaadyo u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamullada ama siyaasiyiinta ka aragti duwan Muqdisho. Haddii awoodda weerarrada cirka ay si fudud ugu faafto dhinacyadaas, waxaa soo baxaya su’aalo waaweyn oo ku saabsan cidda maamusha hubkaas, cidda bixinaysa oggolaanshaha iyo cidda qaadaysa mas’uuliyadda marka rayid waxyeello kasoo gaarto.
Drone-ku wuxuu ka duwan yahay hub badan oo dhaqameed, maadaama diyaaradda aan duuliyaha lahayn meel fog laga hago, iyadoo qofka gacanta ku haya uusan khasab ku ahayn inuu goobta dagaalka joogo.
Taasi waxay keentaa in dad badan oo shacabka ah aysan si fudud u ogaan karin halka diyaaradda laga hago, cidda gacanta ku haysa iyo cidda bixisay amarka weerarka.
Arrintaas ayaa Soomaaliya ka dhalisay dood ku saabsan hufnaanta iyo isla xisaabtanka duqeymaha cirka.
Dagaalkii Baydhabo ee maanta ayaa tusaale cusub u noqday dooddaas, iyadoo wararka laga helayo magaalada ay sheegayaan in drone loo adeegsaday weerarka. Warbaahinta qaar ayaa xustay in diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ay kamid ahaayeen hubkii dagaalka, inkastoo faahfaahinta weerarradaas aan weli si madax-bannaan loo xaqiijin.
Warbixin ay Qaramada Midoobay soo saartay sannadihii hore ayaa xustay calaamado muujinayay in diyaaradaha dagaalka ee aan duuliyaha lahayn ee Bayraktar TB2 laga yaabo in Soomaaliya la keenay dabayaaqadii 2021.
Warbixinta ayaa sheegtay in sawirro lagu arkay diyaarado leh astaamo u eg Bayraktar TB2 oo dul maraya Muqdisho, halka warbixintu sidoo kale xustay xog sheegaysay in laba diyaaradood oo Turkish Air Force A400M ah ay Muqdisho yimaadeen December 2021.
Qaramada Midoobay waxay sheegtay in Türkiye ay markaas ku wargelisay guddiga in nidaamyadaas loo adeegsaday howlaha Türkiye ee la dagaallanka argagixisada Soomaaliya, iyadoo aanay Türkiye si rasmi ah u xaqiijin inay diyaaradahaas siisay dowladda Soomaaliya.
Arrintaas ayaa muujinaysa in doodda ku saabsan drones-ka Soomaaliya ay soo bilaabatay sannado ka hor, balse hadda ay si weyn uga dhex muuqanayso colaadaha gudaha iyo khilaafaadka siyaasadeed.
Türkiye ayaa muddo dheer kamid ahayd waddamada sida weyn uga shaqeeya dhinacyada amniga iyo tababarka ciidamada Soomaaliya.
Xiriirka labada dal ayaa gaaray heer sare, waxaana labada dowladood ay 2024 kala saxiixdeen heshiis iskaashi difaac iyo dhaqaale oo muddo toban sano ah soconaya, kaas oo ay Soomaaliya ku sheegtay inuu xoojinayo iskaashiga dhinacyada difaaca iyo amniga.
Sanadihii dambe waxaa sidoo kale soo noqnoqday wararka ku saabsan duqeymo ay diyaarado ay Soomaaliya iyo Turkigu taageerayaan ka fuliyeen gudaha dalka.
Warar soo baxay bishan September ayaa tusaale ahaan sheegay duqeymo laga fuliyay agagaarka Baydhabo, iyadoo wararka qaarkood ay ku eedeeyeen diyaaradaha Turkiga. Hase yeeshee, qaar badan oo kamid ah dhacdooyinkaas ayaan helin xaqiijin rasmi ah oo ku filan oo ku saabsan cidda fulisay duqeynta iyo khasaaraha dhabta ah.
Walaaca ugu weyn ee hadda taagan ma ahan oo keliya isticmaalka drone-ka, balse waa suurtagalnimada in hubkan casriga ah uu ka gudbo dagaalka Al-Shabaab lagula jiro oo uu ku faafo khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya.
Haddii dhinacyada siyaasadeed iyo maamul-goboleedyadu ay arkaan in drone-ku yahay hub wax badan beddeli kara, waxaa dhici karta inay raadiyaan qaabab ay ku helaan awood la mid ah.
Taasi waxay noqon kartaa iib toos ah, tababar, taageero shisheeye ama adeegyo kale oo dhinacyada u sahlaya inay adeegsadaan diyaaradaha aan duuliyaha lahayn.
Haddii mustaqbalka dhinacyo badan oo gudaha Soomaaliya ah ay helaan drones hubeysan, xaaladda amni waxay yeelan kartaa wejiyo cusub.
Dagaal horey ugu koobnaa dhulka ayaa markaas yeelan kara awood weerar oo cirka ah, iyadoo goobaha muhiimka ah, saldhigyada iyo gaadiidka lagu beegsan karo meel fog.
Waxaa sidoo kale sii adkaan karta in shacabka ay ogaadaan khatarta ka imaanaysa hawada, gaar ahaan haddii aysan jirin nidaam hufan oo lagu wargeliyo dadka ama lagu kala saaro goobaha militariga iyo kuwa rayidka.
Walaaca ugu weyn ayaa noqon kara in khilaaf siyaasadeed uu si degdeg ah isu beddelo dagaal hub casri ah lagu adeegsado.
Mid kamid ah su’aalaha ugu badan ee shacabka ay qabaan ayaa ah halka laga hago drone-ka iyo cidda gacanta ku haysa.
Drone-ka waxaa laga hago xarun ama nidaam kontorool oo ku xiran diyaaradda, balse meesha saxda ah ee laga hago, cidda maamusha iyo cidda bixisa amarka weerarka waxay ku xiran yihiin hawlgal kasta.
Dadka shacabka ah badankood ma heli karaan xogtaas, taas oo ka dhigaysa mid adag in la ogaado cidda mas’uulka ka ah weerar gaar ah haddii aan dowladda ama hay’adda hawlgalka fulisay ay si rasmi ah u caddeyn.
Taasi waa sababta ay muhiim u tahay in duqeymaha drone-ka lagu sameeyo hannaan cad oo isla xisaabtan leh.
Doodda ku saabsan drones-ka Soomaaliya waxay sidoo kale dib u soo celinaysaa su’aalo laga qabay heshiisyadii hore ee amniga iyo sida qalabka militariga dalka lagu keenay.
Warbixinta Qaramada Midoobay ee 2022 ayaa si gaar ah u xustay xog ku saabsan diyaaradaha Bayraktar TB2 iyo tababarka saraakiil Soomaaliyeed oo la sheegay inay Türkiye ku qaateen tababar la xiriira diyaaradahaas.
Dagaalka Baydhabo ayaa hadda noqday dhacdo kale oo muujinaysa in khilaafaadka siyaasadeed iyo amni ee Soomaaliya ay si tartiib ah ugu sii dhex milmayaan tiknoolajiyada dagaalka ee casriga ah. Waxa weli muhiim ah in la ogaado cidda adeegsatay drone-ka maanta, halka laga hagayay, ujeeddadii loo adeegsaday iyo khasaaraha uu geystay—arrimahaas oo aan dhammaantood weli si madax-bannaan loo xaqiijin.
