Warbixinta cusub ee hay’adda Freedom House ee qiimeysa xaaladda xorriyadaha iyo xuquuqda siyaasadeed ee dalalka dunida ayaa muujisay kala duwanaansho weyn oo u dhexeeya Soomaaliya iyo Somaliland, taas oo mar kale dhalisay dood ku saabsan heerka dimuqraadiyadda, xorriyadda hadalka iyo xaaladda siyaasadeed ee labada dhinac.
Warbixinta Freedom in the World 2026 ayaa Soomaaliya siisay 8 dhibcood oo ka mid ah 100, iyadoo ku tilmaantay meel aan xor ahayn, halka Somaliland la siiyay 47 dhibcood, laguna tilmaamay meel qayb ahaan xor ah (Partly Free).
Qiimeyntan ayaa muujineysa in Freedom House ay Soomaaliya iyo Somaliland u sameysay laba qiimeyn oo kala duwan, inkastoo xaaladda siyaasadeed ee Somaliland ay weli muran ka taagan tahay marka laga hadlayo aqoonsiga caalamiga ah.
Khariidadda lagu faafiyay barta X ee Safaaradda Mareykanka ee Australia ayaa muujineysa sida dunida loogu kala saaray heerarka xorriyadda, iyadoo dalalka lagu kala muujiyay xaaladaha siyaasadeed iyo xuquuqda madaniga ah.
Qoraalka safaaradda ayaa xoogga saaray muhiimadda xorriyadda, gaar ahaan awoodda muwaadiniintu u leeyihiin inay hadlaan, codeeyaan, isla markaana si xor ah u muujiyaan aragtidooda.
Si kastaba, waxaa muhiim ah in la kala saaro fariinta safaaradda iyo qiimeynta Freedom House, maadaama dhibcaha Soomaaliya iyo Somaliland ay ka yimaadeen warbixinta hay’addaas.
Freedom House waxay sheegtay in Soomaaliya ay weli wajahdo caqabado waaweyn oo la xiriira dhismaha hay’adaha dowladda, amniga, doorashooyinka iyo ilaalinta xuquuqda aadanaha.
Warbixintu waxay tilmaantay in Soomaaliya aan weli laga qaban doorasho qaran oo toos ah, isla markaana siyaasadda dalka ay saameyn weyn ku leeyihiin kala qeybsanaanta beelaha iyo khilaafaadka u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamul-goboleedyada.
Waxaa sidoo kale la xusay in dowladda federaalka aysan si buuxda u maamulin dhammaan dhulka dalka, iyadoo ay jiraan deegaano ay gacanta ku hayaan Al-Shabaab iyo maamulo kale oo siyaasadeed.
Amni darrada, tacaddiyada ka dhanka ah xuquuqda aadanaha iyo caqabadaha haysta xorriyadda warbaahinta ayaa ka mid ah arrimaha saameeyay qiimeynta Soomaaliya.
Dhanka Somaliland, Freedom House waxay sheegtay in nidaamkeeda siyaasadeed uu oggolaaday in xisbiyo iska soo horjeeda ay awoodda kula wareegaan hannaan doorasho.
Hay’addu waxay sidoo kale xustay jiritaanka tartan siyaasadeed iyo ka qeybgalka xisbiyada, balse waxay tilmaantay in doorashooyin marar badan dib loo dhigay, isla markaana ay jiraan xayiraado saameeya xorriyadaha madaniga ah.
Warbixintu waxay sidoo kale soo hadal qaaday cadaadis ay la kulmaan saxafiyiinta iyo dadka aragtidooda siyaasadeed muujiya, takoorka ay wajahaan beelaha laga tirada badan yahay iyo dhibaatooyinka la xiriira tacaddiyada ka dhanka ah haweenka.
Sidaas darteed, qiimeynta 47 dhibcood ma ahan in Somaliland lagu tilmaamay meel si buuxda xor u ah, balse waxaa lagu daray qaybta meelaha qayb ahaan xor ka ah.
Su’aasha ugu weyn ee ka dhalan karta qiimeyntan ayaa ah in Somaliland oo warbixinta si gaar ah loogu qiimeeyay ay ka dhigan tahay in caalamku u aqoonsaday dal madax-bannaan.
Jawaabtu waa maya. Freedom House waxay si cad u sheegtay in qiimeynteedu ay khuseyso xaaladda xorriyadaha ee deegaan ama dhul gaar ah, iyadoo mararka qaar dhulalka muranka ka taagan yahay si gaar ah loo qiimeeyo.
Warbixinta Somaliland waxay xitaa xustay in magaca Somaliland loo adeegsaday qiimeynta dhul ahaan, taas oo aan la mid ahayn go’aan aqoonsi diblomaasiyadeed.
Sidaas darteed, qiimeynta Freedom House looma fasiri karo inay tahay go’aan ay Mareykanka ama hay’ad caalami ahi ku aqoonsadeen madaxbannaanida Somaliland.
Kala duwanaanshaha qiimeyntan wuxuu dib u soo bandhigayaa doodda ku saabsan sababaha Soomaaliya ay weli ugu dhibtoonayso dhismaha dowlad shaqeysa, nidaam doorasho oo toos ah, garsoor madax-bannaan iyo ilaalinta xuquuqda muwaadiniinta.
Dhanka kale, Somaliland waxay wajahaysaa su’aalo la xiriira dib-u-dhaca doorashooyinka, xorriyadda warbaahinta, ilaalinta xuquuqda dadka laga tirada badan yahay iyo sida loo xoojin karo hay’adaha dowliga ah.
Labada dhinacba waxaa horyaalla caqabado kala duwan, waxaana qiimeyntani muujineysaa in horumarka siyaasadeed iyo ilaalinta xorriyadaha aan lagu cabbiri karin oo keliya jiritaanka dowlad ama maamul, balse sidoo kale lagu qiimeeyo sida muwaadiniintu uga qeyb qaataan siyaasadda iyo sida xuquuqdooda loo ilaaliyo.
Ugu dambeyn, warbixinta Freedom House 2026 waxay Soomaaliya siisay 8/100, halka Somaliland la siisay 47/100. Tirooyinkani waa qiimeyn ay sameysay hay’ad gaar ah oo ka shaqeysa dabagalka xorriyadaha adduunka, mana aha go’aan sharci ama diblomaasiyadeed oo ka tarjumaya aqoonsiga dowladnimo.
