MOGADISHU (KAAB TV) – Koonfurta Suudaan iyo Soomaaliya ayaa ku sugan in dib u dhac uu ku keenay dhaqangelinta laba heshiis oo ganacsi oo gobolka ah. Tani waa iyadoo u ololaynta ganacsiga gaarka loo leeyahay ay ku boorinayso Bulshada Bariga Afrika (EAC) inay dedejiyaan heshiisyada.
Labadan dal ma saxeexin mana ansixin Aagga Ganacsiga Xorta ah ee Saddex-geesoodka ah (TFTA).
Heshiiska ganacsi waxa uu isku xidhaa dhaqaalaha EAC iyo qaybaha ganacsiga ee kala duwan ee qaaradda oo ay xubno ka yihiin dawladaha saaxiibka la ah.
Kuwani waa Suuqa Guud ee Bariga iyo Koonfurta Afrika (Comesa) iyo Bulshada Horumarinta Koonfurta Afrika (SADC).
xayaysiisyada
Halka Kenya, Rwanda, Burundi, Somalia, Democratic Republic of Congo (DRC) iyo Uganda ay xubno ka yihiin Comesa, Tanzania waxay ka tirsan tahay SADC. Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo waxay ka tirsan tahay labada kooxood ee ganacsiga.
TFTA waxaa loola jeedaa in la iswaafajiyo kala duwanaanshahan si loo fududeeyo ganacsiga ka dhexeeya wadamada EAC iyo labada ganacsi ee kale.
TFTA iyo Aagga Ganacsiga Xorta ah ee Qaaradda Afrika (AfCFTA) ayaa ah laba heshiis oo ganacsi oo muhiim ah oo ka jira gobolka oo aysan Koonfurta Suudaan ansixin.
Kooxaha dhaqaalaha
Bilawga TFTA waxaa lagu wargeliyay xaqiiqda ah in wadamada EAC ee iskaashiga la leh Comesa iyo SADC ay si ka badan uga ganacsadaan Afrika inteeda kale.
Si kor loogu qaado ganacsiga dheeraadka ah, saddexda kooxood ee dhaqaalaha ee Comesa, EAC, iyo SADC- ayaa ku heshiiyey in la dhiso TFTA.
“Si kastaba ha ahaatee, heshiiska TFTA ma dhaqangelin sababtoo ah tirada yar ee ansixinta,” ayay tiri Golaha Ganacsiga ee Bariga Afrika (EABC), oo u ololeeya ganacsiga gaarka loo leeyahay ee gobolka oo Kenya ay ku biirto lobbis sida Isbahaysiga Sector Kenya Private Sector Alliance. (Kepsa) iyo Ururka Wax-soo-saareyaasha ee Kenya.
Ilaa hadda 11 wadan ayaa ansixiyay heshiiska waxaana saxiixay 23 wadan.
Lix weli lama saxiixin. “EAC, Tanzania ma aysan ansixin halka Koonfurta Suudaan iyo Soomaaliya aysan saxiixin mana ansixin heshiiska. Intaa waxaa dheer, Tansaaniya iyo Masar ma aysan dhamaystirin bixinta tacriifada laba geesoodka ah halka EAC-Burundi, Rwanda, Uganda, iyo Kenya iyo South Africa Customs Union (SACU) – Botswana, Eswatini, Lesotho, Namibia, iyo Koonfur Afrika aysan weli dhamaystirin tariifada laba geesoodka ah. waxay bixisaa,” ayay EABC ku tidhi mudnaanta siyaasadeed ee sanad maaliyadeedka 2024-25.
EABC waxa ay sidoo kale xustay caqabadaha ka jira hirgelinta AfCFTA, oo ah heshiiskii ugu weynaa ee ganacsi ee qaaradda kaas oo Kenya markii ugu horeysay shaaha u rartay Ghana.
“Caqabadaha waxaa ka mid ah dib u dhigista Jamhuuriyadda Koonfurta Suudaan ee saxiixa heshiiska iyo in aan la dhaqangelinin EAC Tariff Common External External EAC iyo xoraynta ganacsiga ee adeegyada,” ayay tiri EABC.
DRC ayaa sidoo kale la sheegay inay u gudbisay tacriifadaha kala duwan iyo kuwa EAC.
Dawladaha Wada-hawlgalayaasha ahi waxay sidoo kale qaataan waqti aad u dheer inay ku heshiiyaan mawqifyada guud ee arrimaha la isku hayo ee hoos yimaada Xeerarka AfCFTA ee Asal ahaan iyo daawaynta badeecooyinka lagu soo sammeeyay Aagagga Hagaajinta Dhoofinta.
EABC waxay xustay in Koonfurta Suudaan ay hadda ku guda jirto ansixinta heshiiska AfCFTA.
“Dawladaha Iskaashiga EAC iyo Xoghayntu waa inay ku booriyaan Jamhuuriyadda Koonfurta Suudaan inay ansixiyaan Heshiiska AfCFTA oo ay hirgeliyaan Tariifada Guud ee EAC ee Dibadda iyo Jadwalka EAC ee Ballanqaadyada Xoraynta Horumarka ee Ganacsiga,” ayuu yidhi EABC.
Lobby-ku wuxuu xusay in hababka tacriifadu ay u baahan yihiin alaabta xasaasiga ah ee EAC (Qaybta B) inay noqdaan boqolkiiba todoba ee 5,688 taas oo ah 393 khadadka tariifada in la xoreeyo 13 sano.
Khadadka taraafikada
Waddamada Iskaashiga EAC waxay ilaa hadda ku kulmeen 348 khad tariif ah.
Alaabooyinka ka baxsan qaybta C waxay daboolayaan boqolkiiba saddex ee 5,688 khadadka tariifada waana inay buuxiyaan qodobka ka-hortagga xog-ururinta ee ah in aan ka badnayn boqolkiiba 10 wax soo dejinta Afrikada dhexdeeda waa in laga saaro foomamka mudnaanta leh.
Ilaa hadda EAC waxay ku soo ururtay 84 khad tariif ah.
“Kulankii ugu dambeeyay ee Xoghayeyaasha Joogtada ah ee Maamule-Hooseyaasha ah ee qabsoomay 29-kii Janaayo ilaa Febraayo 1, 2024, waxaa lagu faray: i) Dowladaha saaxiibada ah in ay soo gebagebeeyaan wada-tashi qaran oo ku saabsan khadadka tariifooyinka dhiman ee ku saleysan shuruudaha lagu heshiiyey March 31, 2024, iyo ii) Xoghaynta inay qabato kulan khubaro ah iyo Xoghayayaal Joogto ah ugu dambayn Abriil 30, 2024, si loo dhamaystiro tacriifadaha EAC ee qaybaha B iyo C,” ayaa lagu yidhi qoraalka mudnaanta siyaasadda EABC.