MUQDISHO (KAAB TV) – Heshiiskii is-afgaradka ahaa ee Itoobiya iyo Jamhuuriyadda iskeed ugu dhawaaqday madaxbannaanida ee Somaliland la saxeexday January 1, 2024, ayaa keenay in Soomaaliya ay gasho olole diblomaasiyadeed oo xooggan oo ay kaga soo horjeedo heshiiskaas. Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed ayaa todobaadkan ku dhaliilay Soomaaliya in ay ka fogaatay wada hadal toos ah, isagoo yiri “Haddii dowladda Soomaaliya ay cabasho naga qabto waxaa noogu filnaan lahayd hal duulimaad iyo kulan saacad ah, Soomaaliya xumaan uma heyno, halkii ay nala hadli lahaayeen. si toos ah ayey dowladda Soomaaliya u dooratay in ay inagu soo wareegto oo ay naga dacwoodaan.
Ra’iisul wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre, ayaa ka jawaab celiyay, wuxuuna ku eedeeyay Itoobiya inay waddo dhul-qabsi, iyadoo gashanaysa danaha badda, wuxuuna yiri “Ujeedka Itoobiya ma ahan marin-badeed, balse waa inay dhul Soomaaliyeed ka qabsato, taasina waxay xadgudub cad ku tahay madax-bannaanidayada”.
Soomaaliya oo u aragta Somaliland qayb ka mid ah dhulkeeda inkasta oo ay Somaliland ku dhawaaqday gooni-isu-taagga 1991-kii ayaa si adag uga hortimid heshiiska badda. Dowladda Soomaaliya ayaa heshiiskaas ku tilmaantay mid gardarro ah iyo maroorsi sharci darro ah oo ay Itoobiya wado, iyadoo walaac ka muujisay wararka sheegaya in Itoobiya ay noqon karto waddankii ugu horreeyay ee aqoonsada madax-bannaanida Somaliland oo ay ku beddesho heshiiska kiraynta dekedda.
Faahfaahinta heshiiskan ayaan weli la shaacin, balse waxaa la fahamsan yahay in Somaliland ay u ogolaan karto Itoobiya mid ka mid ah dekedeeda ganacsi. Taa beddelkeeda, Somaliland waxay saami ku yeelan lahayd diyaaradda Ethiopian Airlines. Madaxweynaha Somaliland Muuse Biixi Cabdi ayaa u soo jeediyay in Itoobiya ay aqoonsato gooni isu taagga Somaliland uu qeyb ka yahay heshiiska.
Soomaaliya waxay la xiriirtay ururrada dowliga ah, dalalka reer galbeedka iyo kuwa Khaliijka, iyadoo taageero u raadinaysa waxa ay u aragto xadgudubka Itoobiya. Xaaladdan ayaa keentay in dowladda Soomaaliya ay safiirkeeda uga yeerto Addis Ababa, waxaana sidoo kale Muqdisho ka dhoofay safiirka Itoobiya ee Soomaaliya, taasoo muujineysa khilaaf xooggan oo dhanka diblomaasiyadda ah.
Midowga Afrika, Mareykanka iyo Jaamacadda Carabta ayaa dhammaantood ka dhawaajiyay inay taageerayaan midnimada dhuleed ee Soomaaliya, iyagoo ku boorriyay dhammaan dhinacyada inay xaaladda dejiyaan. Moussa Faki Mahamat, Guddoomiyaha Guddiga Midowga Afrika, ayaa ku baaqay “ixtiraam labada dhinac ah iyo in si nabad ah lagu xalliyo” qalalaasaha.
Iyadoo xiisadan ay cirka isku sii shareereyso, ayaa Turkiga waxa uu soo bandhigay in uu dhex dhexaadin ka sameeyo, isagoo ku casuumay wufuud ka kala socota Itoobiya iyo Somaliya inay yimaadaan caasimaddooda Ankara, si ay wada hadalo ula yeeshaan. Wasiirka arrimaha dibadda ee Turkiga Hakan Fidan ayaa ku nuuxnuuxsaday, “Waxaa naga go’an in la gaaro xal nabadeed, waxaana sii wadi doonaa taageerada labada dhinac ee wada hadalkooda. Kulamada ka dhacay magaalada Ankara ayaa la sheegay in ay ku bilowdeen codsi ka yimid Itoobiya, taasi oo muujineysa in ay daneyneyso in khilaafka lagu xaliyo qaab diblomaasiyadeed.
1-dii bishii Luulyo waxaa magaalada Ankara gaaray Wasiirada Arrimaha Dibadda ee Itoobiya iyo Soomaaliya, balse ma aysan yeelan wada hadalo fool ka fool ah. Wasaaradda arrimaha dibadda ee Turkiga ayaa ku tilmaantay wada-hadallada inay ahaayeen kuwo hufnaa, iimaan-wanaagsan, iyo kuwo mustaqbal leh. Dhinacyada ayaa isku raacay in dib la isugu soo laabto 2-da Sebtember, taasoo muujineysa in loo baahan yahay wadahadallo dheeraad ah si loo xalliyo xiisadda.
Ololaha Diblomaasiyadeed iyo Taageerada Caalamiga ah
Itoobiya iyo Soomaaliya waxay leeyihiin taariikh qallafsan oo ku suntan colaad iyo tartan. Labadan dal ayaa dabayaaqadii 1970-aadkii waxa uu dagaal lagu hoobtay ku dhex maray deegaanka Soomaalida ee Itoobiya, kaas oo loo yaqaanay dagaalkii Ogaadeenya. Khilaafkani waxa uu reebay nabaro qoto dheer oo gogol xaar u ah xiisadaha mustaqbalka. Itoobiya oo lumisay dekedeeda ka dib goosashada Eritrea horaantii sagaashamaadkii ayaa uga sii dartay meeqaamkeedii bad la’aaneed, taasoo ka dhigtay gelitaanka badda mid muhiim u ah Addis Ababa.
Eriteriya ayaa taariikh muran gaar ah la leh Itoobiya, waxayna la safatay Soomaaliya khilaafka hadda taagan. Soomaaliya ayaa taageero ka raadsatay Eritrea si ay isu dheelli tirto damaca gobolka ee Itoobiya. Isbahaysigu waxa uu hoosta ka xarriiqayaa shabkada qalafsan ee loollanka gobolka iyada oo Eritereeya u aragto rabitaanka badda ee Itoobiya si shaki leh.
Masar ayaa u soo ifbaxday in ay si weyn u taageerto Soomaaliya xilli ay sii kordhayaan xiisadaha kala dhaxeeya Itoobiya. Taageeradaas waxa qayb ka ah Masar oo istiraatijiyad juquraafiyadeed oo ballaadhan, taas oo ay ku jirto murankeeda Itoobiya ee ku saabsan biyo xidheenka Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) ee webiga Niil. Horaantii sanadkan, Wasiirka Arrimaha Dibadda Masar Sameh Shoukry ayaa xaqiijiyay in Masar ay si buuxda u garab taagan tahay Soomaaliya, isagoo yiri “Waxaan ku garab taagannahay Soomaaliya dadaalka ay ugu jirto ilaalinta madax banaanideeda iyo wadajirkeeda dhuleed”. Taageerada Masar waxaa ka mid ah taageerada diblomaasiyadeed ee gudaha fagaarayaasha caalamiga ah sida Jaamacadda Carabta.
Jaamacadda Carabta ayaa sidoo kale si joogta ah u taageertay Soomaaliya diidmada heshiiska Itoobiya iyo Somaliland. Xoghayaha guud ee Jaamacadda Carabta Axmed Aboul Gheit ayaa dhaliilay heshiiskan, isagoo sheegay inuu wax u dhimayo madax banaanida Soomaaliya. Mawqifka wadajirka ah ee horyaalku waxa uu ka tarjumayaa is-afgarad ballaadhan oo ka dhan ah ficillada Itoobiya. Taageeradani waxay sii fogaysay in Itoobiya ay ka go’do diblomaasiyad ahaan gudaha dalalka Carabta.
Shiinaha iyo Ruushka ayaa sidoo kale miisaamay murankan oo mid walba uu taageerayo sheegashada Soomaaliya. Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Shiinaha, Hua Chunying, ayaa sheegtay, “Shiinuhu wuxuu taageersan yahay madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya, waxayna ku boorinaysaa dhammaan dhinacyada inay ku raadiyaan xal nabadeed oo wadahadal ah.” Somaliland ayaa muujisay inay diyaar u tahay inay la xidhiidho Ruushka, haddii taageerada reer galbeedka ee gobolkooda ka go’a ay fashilmaan, taas oo muujinaysa dhaq-dhaqaaqa awoodeed ee caalamiga ah.
Midowga Yurub ayaa sidoo kale muujiyay taageerada uu u hayo midnimada dhuleed ee Soomaaliya, isagoo ugu baaqay Itoobiya inay ixtiraamto xeerarka caalamiga ah. Ergayga gaarka ah ee Maraykanka u qaabilsan Geeska Afrika ayaa ka digay in heshiiska Itoobiya iyo Somaliland uu khatar gelinayo dagaalka gobolka ee lagula jiro kooxda argagixisada ah ee Al-Shabaab, isagoo carrabka ku adkeeyay saamaynta ballaaran ee dhanka ammaanka ah. Mareykanka ayaa ku booriyay Itoobiya iyo Soomaaliya in ay dejiyaan xiisadda oo ay galaan wada hadal wax ku ool ah.
Ku lug lahaanshaha Turkiga ee dhexdhexaadin ahaan waxaa qayb ka ah danaha istaraatiijiyadeed ee uu ka leeyahay Soomaaliya, halkaas oo uu si weyn u maalgeliyay mashaariicda milatari iyo kaabayaasha. Labadan dal ayaa dhawaan kala saxeexday heshiisyo dhinaca ammaanka iyo tamarta ah oo ay kala saxeexdeen heshiisyo dhinaca tamarta ah, ka dib markii lagu dhawaaqay heshiiskii Itoobiya iyo Somaliland.
Heshiiska badda ayaa sidoo kale iftiimiyay muhiimadda istiraatijiyadeed ee badda cas iyo gacanka cadmeed oo ah marin muhiim u ah ganacsiga caalamiga ah. Ku lug lahaanshaha ciyaartoy badan oo caalami ah, oo ay ku jiraan US, EU, China, iyo Russia, waxay ka tarjumaysaa saamiga caalamiga ah ee xasiloonida Geeska Afrika.
Xaaladda Ciidamada iyo Amniga
Dhaqdhaqaaqa ciidan iyo amni ee Geeska Afrika ayaa noqday kuwo aad u cakiran, waxaana sabab u ah heshiiska dhinaca badda ee Itoobiya iyo Somaliland, iyadoo Soomaaliya ay Itoobiya ku eedaysay daandaansi ciidan. Imaatinka ciidamada cusub iyo dhaq-dhaqaaqa ciidamada Itoobiya ayaa saameyn weyn ku yeeshay amniga gobolka.
Soomaaliya ayaa ku eedeysay Itoobiya inay si sharci darro ah ku soo gashay, iyadoo sheegtay in ugu yaraan 3,000 oo askari oo Itoobiyaan ah ay ka soo gudbeen xuduudka Soomaaliya, iyadoo heshiis laba geesood ah ay gaareen. Dowladda Soomaaliya ayaa ku tilmaantay falalkan kuwo xadgudub ku ah madax-banaanideeda. 24-kii bishii June, mas’uuliyiin ka tirsan dowladda Soomaaliya ayaa sheegay in ciidamada Itoobiya ay amar la’aan ku soo galeen dhulkeeda, eedeynta Itoobiya waa ay beenisay, waxayna ku tilmaantay mid aan sal iyo raad toona lahayn. Dowladda Itoobiya ayaa ku adkeysaneysa in dhaq-dhaqaaqa ciidankeedu uu yahay mid sharci ah oo qeyb ka ah iskaashiga amniga ee Midowga Afrika.
Iyadoo ay xiisadahaasi jiraan ayaa Soomaaliya waxa ay dalbatay in ciidamada Itoobiya laga saaro. Horraantii bishii June, madaxda Soomaaliya waxay ku hanjabeen inay dalka ka saarayaan ciidamada Itoobiya haddii aan la baabi’in heshiiska dekedda Somaliland. Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya Xamza Cabdi Barre ayaa mar kale ku celiyay in dhammaan ciidamada Itoobiya ay ka baxaan Soomaaliya bisha December 2024, isagoo hoosta ka xariiqay sida ay xaaladdu u culus tahay. Dalabkan ayaa qayb ka ah istaraatiijiyad ballaadhan oo lagu cadaadiyo Itoobiya inay dib u eegto heshiiska ay la gashay Somaliland.
Iyadoo laga jawaabayo khatarta laga dareemayo Itoobiya, Soomaaliya waxay xaqiijisay in ay soo gaareen ciidamo cusub oo ka socda Jabuuti, Kenya, Uganda, iyo Burundi, kuwaas oo qeyb ka ah howlgalka ATMIS-ka kadib. Dowladda Soomaaliya ayaa dib u dhigtay bixitaanka ciidamada ATMIS-ka, waxaana taasi sabab u ah walaaca amni ee joogtada ah ee ka imaanaya falalka Itoobiya.