MUQDISHO (KAAB TV) – Ra’iisul wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre, ayaa sheegay Khamiista maanta ah in ciidamada Itoobiya aysan qeyb ka noqon doonin howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM) ee soo socda, haddii aysan Itoobiya ka bixin heshiiskii is-afgaradka ahaa (MoU) ee ay Somaliland la saxiixatay horaantii sanadkan.
“Haddii Itoobiya ay ka bixi weydo heshiiskii is-afgaradka ahaa ee ay la gashay Somaliland, ciidamadeedu ka mid noqon maayaan hawl-galka soo socda, haddii ay sii joogaanna ma hoos iman doonaan amarka Midowga Afrika,” ayuu Barre ku sheegay shir uu maanta ku qabtay Muqdisho.
Barre oo ka jawaabayay su’aalo ay dadweynihii ku sugnaa xarunta dowladda hoose ee Muqdisho ku sugnaa ayaa sheegay in dowladda Soomaaliya ay si hufan uga gudubtay Itoobiya damaca ay la gashay Somaliland.
“Itoobiya hadda meel xun ayay ka maraysaa heshiiskii is-afgaradka, markii aan diidnay waxay u weecdeen Kenya, Qatar, Sacuudiga, ugu dambeyn walaalaheen Turkiga, heshiisyadaas waxaan ku aqbalnay shuruud ah in haddii qof isku dayo inuu wax ku soo rogo. anaga, waan iska caabin doonnaa,” ayuu yiri.
“Waxaad wada ogsoon tihiin in Soomaalidii dalka oo dhan, Berbera ilaa Hargeysa, Burco iyo Boorama ay diideen heshiiskaas. Tani (MoU) ma ahan wax ay Soomaalidu meel kasta ay aqbali karto,” ayuu ku nuux-nuuxsaday ra’iisul wasaaruhu.
Is-afgaradkaas oo dhaliyay khilaafka soo noqnoqday ee u dhexeeya labada dal ee jaarka ah ayaa Itoobiya u oggolaaday in ay hesho 20 KM oo ka mid ah xeebta Badda Cas si ay u hesho aqoonsiga madax-bannaanida Somaliland oo ay Soomaaliya u aragto xad-gudub ku ah madax-bannaanideeda iyo madax-banaanideeda dhuleed.
Xiisadda kala dhaxeysa Itoobiya awgeed, Soomaaliya waxay dib u dhigtay wejiga xiga ee howlgalka Midowga Afrika ee ku meel gaarka ah ee Soomaaliya (ATMIS) oo markii hore qorshuhu ahaa July ilaa Sebtembar, iyadoo sababta ugu weyn ee dib u dhaca keentay ku sheegtay arrimo amni oo ka dhashay ficillada Itoobiya.
Todobaadki hore golaha amaanka ee Qaramada Midoobay ayaa meel mariyay qaraar tirsigiisu yahay 2748, kaasoo u ogolaanaya ciidamada ATMIS inay sii joogaan Soomaaliya ilaa bisha December 2024-ka.
Soomaaliya ayaa sheegtay in dhammaan ciidamada Itoobiya ay dalka ka baxaan dhamaadka sanadka 2024-ka, gaar ahaan marka uu dhaco ATMIS-ka.
Iyadoo ka jawaabeysa eedeymaha Soomaaliya, wasaaradda arrimaha dibadda ee Itoobiya waxay cadeysay inay xaq u leedahay inay isdifaacdo.
“Ma jirto awood ka hor istaagi karta Itoobiya inay qaado tillaabo lagama maarmaanka ah iyada oo aan cidna ogolaansho laga weydiin,” ayuu yiri Nebiyu Tedla, afhayeenka wasaaradda arrimaha dibadda ee Itoobiya, mar uu la hadlayay warbaahinta usbuucii hore.
“Itoobiya waxay ciidamo ugu yaboohday Soomaaliya in ka badan toban sano. Itoobiya waxaa ka jirta walaac amni oo ka dhashay Al-Shabaab; sidaas darteed, Itoobiya arrinta si dhow ayay ula socotaa,” ayuu Nebiyu hadalkiisa ku daray.
Inkastoo ay socdaan dadaallo lagu xallinayo colaadda, oo ay ku jiraan laba wareeg oo wada-xaajood ah oo Turkigu fududeeyay xagaagan, ayaan weli wax xal ah laga gaarin. Arrinka udub-dhexaadka ah ayaa ah diidmada Itoobiya ee ah inay baabi’iso heshiiskii is-afgaradka ahaa ee ay la gashay Somaliland, iyadoo wejigii saddexaad ee wada-hadallada loo qorsheeyay bisha Sebtembar ee Turkiga.
Beesha Caalamka oo ay ku jiraan Qaramada Midoobay, Midowga Afrika iyo Jaamacadda Carabta ayaa muujiyay taageerada ay u hayaan Qaranimada Soomaaliya, waxayna ku baaqeen in si nabad ah lagu dhameeyo khilaafka. Dhanka kale, Soomaaliya waxay la kaashanaysaa xulafada ay ka midka yihiin Masar iyo Jabuuti, si loo xaqiijiyo in howlgalka cusub ee nabad ilaalinta ee AUSSOM uu si hufan u wajaho baahiyaha amni ee dalka ka jira iyadoo aysan Itoobiya lug ku lahayn.
Shir jaraa’id oo uu maanta oo Khamiis ah ku qabtay magaalada Muqdisho, wasiirka arrimaha dibadda iyo iskaashiga caalamiga ah ee Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi, ayaa ku eedeeyay Itoobiya inay ka leexisay dadaalladii dhexdhexaadinta ee Turkiga ku doonayay in lagu xalliyo khilaafka.
“Hadalada hoggaamiyeyaasha Itoobiya ee dhawaanahan waxay sii xumeyn karaan xaaladda jirta waxayna caqabad ku noqon kartaa horumarka laga gaaray dadaallada dublamaasiyadeed ee Turkiga ee lagu xallinayo arrinta taagan,” ayuu yiri Fiqi. “Waxaan rabaa in aan caddeeyo in Soomaaliya ay u furan tahay oo kaliya heshiisyo faa’iido leh oo ay la gasho Itoobiya, uma dulqaadan doono in ciidan soo galo ama la isku dayo in lagu maamulo biyahayaga ama dhulkeenna, ha noqoto mid ku meel gaar ah ama mid joogto ah,” ayuu ka digay.
Joogitaanka ciidamada Itoobiya
Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa waxaa ka dhaxeeya muran dhul iyo mid siyaasadeed oo soo jireen ah, kaasoo ka dhashay dhul balaarsi ay Boqortooyada Itoobiya ku fidisay dhulka ay Soomaalidu degto ee Ogaadeenya dhamaadkii qarnigii 19-aad.
Dagaalkii Ogaadeen, oo sidoo kale loo yaqaan Dagaalkii Itoobiya iyo Soomaaliya, wuxuu ahaa dagaal millatari oo dhexmaray Soomaaliya iyo Itoobiya intii u dhaxaysay July 1977 ilaa March 1978kii.
Soomaaliya waxa ay u burburtay fowdo ka dib markii la afgambiyay taliskii milatariga ahaa ee Madaxweyne Siyaad Barre 1991-kii, taas oo abuurtay maamullo ay maamulaan maleeshiyo beeleedyo iyo kooxo Islaami ah oo asal ah.
Markii ugu horreysay ee ay Itoobiya soo gasho xuduudda Soomaaliya waxay billaabatay 1997-kii, si ay u taageerto malleeshiyada Soomaalida ee xulafada la ah gobolka Gedo ee dalka si ay uga saaraan kooxda Islaamiga ah ee Al-Itixaad Al-Islaamiya.
Waxay mar kale soo galeen Soomaaliya sanadkii 2006-dii xilligaas oo ay dalka ka curteen Midowgii Maxaakiimta oo muddo lix bilood ah ka talinayay gobollo badan oo dhaca Koonfurta iyo Bartamaha Soomaaliya.
Dhowr kun oo askari oo ka tirsan ciidamada Itoobiya oo wata dabaabaadka dagaalka iyo saanad milateri oo aad u badan ayaa gudaha u galay magaalada Baydhabo ee gobolka Baay, Koonfur Galbeed Soomaaliya, iyagoo sabab uga dhigay arrimo la xiriira amniga qaranka oo looga hortagayo abuuritaanka maamul Islaami ah oo adag. xudduudaha ka dib markii muqaawamada islaamiga ah ay ku guulaysteen xukunka dalka intiisa badan.
Ciidamada ayaa markaasi ku fiday dalka oo dhan, waxaana ay dagaal lagu hoobtay kula galeen Islaamiyiin iyo kooxihii qaranka ee ku sugnaa caasimadda dalka ee Muqdisho, ka hor inta aysan dalka ka bixin Jan. 2, 2009.
Isagoo markaas ka hadlayay magaalada Addis Ababa, ayaa Ra’iisul Wasaarihii Itoobiya Meles Zenawi wuxuu sheegay in aan dib loo laaban doonin.
“Ma jirto baahi loo qabo in lagu degdego, waxaanan ka shakisanahay in ciidamadeenu ay doonayaan inay isaga baxaan iyagoo aan ku degdegin,” ayuu yiri Zenawi. “Taasi waxay tidhi, habka ka bixitaanka ayaa bilaabmay, wax ka soo noqosho ahna ma jirto.”
Ciidamada Itoobiya ayaa dib u soo galay Soomaaliya bishii Janaayo ee sanadkii 2012, waxayna qeyb ka noqdeen howlgalka Midowga Afrika ee ATMIS.
Howgalkan, ugu yaraan 3,000 oo askari oo Itoobiyaan ah ayaa si rasmi ah uga howlgala qeyb ka ah howlgalka nabad ilaalinta Midowga Afrika ee dagaalka kula jira Al-Shabaab, laakiin 5,000 ilaa 7,000 oo kale oo Itoobiyaan ah ayaa ku sugan gobollo dhowr ah sida uu dhigayo heshiis laba geesood ah.