Muqdisho (KAAB TV) – Heshiiskii gelitaanka badweynta ayaa sii kordhinaysa muranka muddada dheer soo jiitamayay ee ka dhashay biyo xidheenka wayn ee Renaissance Dam ee Itoobiya kaas oo ilaa hadda meel xun maraya.
In xiriirka soo ifbaxaya ee u dhexeeya Masar iyo Soomaaliya uu Itoobiya qarka u saaran yahay waa sir qarsoon. Waxa aan la ogayn hadda, sida ay Itoobiya u xoojin doonto xidhiidhka ay la leedahay dalalkan.
Arrimaha qaar sidii ay ahaan jireen ayay u ahaanayaan. Ciidamada Itoobiya ayaa weli ku sugan Soomaaliya, diyaaradda Ethiopian Airlines ayaa maalin walba duulimaad ku timaada Muqdisho, Addis Ababa ayaa tan iyo markii ay sii xoogeysatay xiriirkii ay la lahayd taliska milateriga ee Suudaan, oo sidoo kale aad ugu dhow magaalada Qaahira.
Balse ra’iisul wasaare Abiy Axmed, dhageystayaasha siyaasadda ee ku sugan gudaha iyo dibadda, waxa uu ula jeeday inuu si adag uga hadlo rabitaanka dalkiisa ee ah inuu helo marin-badeed, isagoo ku adkeysanaya inuu nabad ka raadiyo gobolka, isagoo xisaabinaya sida loola dagaallamo cadowga hadda saaxiib Soomaaliya.
Toddobaadkan, Itoobiya waxay u dabbaal-degtay sannad cusub, iyo sidoo kale maalinta qarannimada, Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed, oo khudbad ka jeediyay taleefishinka, ayaa sheegay in degmo kasta oo damacsan inay ku duusho Itoobiya ay tahay inaysan hal mar ka fikirin ee 10 jeer.
Inkastoo uusan carabaabin dal, haddana hadalkiisa waxa uu imaanayaa iyadoo ay cirka isku sii shareereyso xiisadda ka dhex aloosan Soomaaliya iyo Masar.
Xurgufta Soomaaliya waxaa sii xumeeyay heshiiska badda ee Itoobiya ay la gashay Somaliland, oo ah gobol ka go’ay Soomaaliya oo ay u aqoonsan tahay qeyb ka mid ah dhulkeeda.
Sida ku cad qaybo ka mid ah heshiiska, masuuliyiintu waxay ka hadleen, Somaliland waxay ogolaatay in Itoobiya ay hesho dekedaheeda, taas beddelkeeda Addis Ababa waxay ogolaatay inay aqoonsato Somaliland – oo noqonaysa waddankii ugu horreeyay ee sidaas sameeya.
Heshiiska dhabta ah ee la saxeexay 2-dii January, ayaan waligeed si rasmi ah loo shaacin, inkastoo labada dhinac ee Itoobiya iyo Somaliland sheegeen inuu jiro.
Iyadoo ka carootay heshiiska, Soomaaliya waxay cambaareysay heshiiska badda iyadoo ku tilmaantay fal “gardarro ah.”
Falcelin ahaan, Soomaaliya waxa ay isku dayday in ay xoojiso xiriirkeeda ciidan, gaar ahaan Masar, si ay uga hortagto waxa ay u aragto khatar.
Muranka soo jireenka ah ee Masar kala dhaxeeya Itoobiya ee ku saabsan dhismaha biyo-xireenka weyn ee wabiga Niil ayaa sii kordhiyay xiisadda gobolka. Itoobiya ayaa tan iyo markii ay sii waday buuxinta biyo xidheenka Grand Ethiopia Renaissance Dam (GERD) iyada oo ay socdeen mudaaharaadyo Masar.
Ka dib markii dhawaan heshiis militari ay wada gaareen Soomaaliya iyo Masar ayaa waxaa la isku raacay in ciidamo loo diro Soomaaliya.
Khudbadii uu ka jeediyay maalinta Qaranimada Itoobiya, Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed wuxuu dib u xaqiijiyay in Itoobiya aysan raadin wax khilaaf ah laakiin wuxuu uga digay kuwa gardarada ah inay dib u eegaan ujeeddooyinkooda.
Wuxuu carrabka ku adkeeyay in Itoobiya ay diyaar u tahay isla markaana ay awood u leedahay in ay iska difaacdo duulaan kasta oo lagu soo qaado, isagoo caddeeyay in Itoobiyaanku ay ku fiican yihiin iska caabinta khatarahaas.
Xiisadda gobolka ayaa sii xoogeysatay bishii hore markii labo diyaaradood oo nooca Militariga Masar C-130 ay yimaadeen caasimadda Soomaaliya, taasoo muujineysa inuu sii xoogeystay xiriirka Masar iyo Soomaaliya.
Masar ayaa lagu soo waramayaa inay qorsheyneyso inay Soomaaliya u soo dirto illaa 10,000 oo askari dhamaadka sanadkan, iyadoo 5,000 ay ku biirayaan ciidamada Midowga Afrika ee dib u habeynta lagu sameeyay, halka 5,000 oo kalena si gooni gooni ah loo kala dirayo.
Ciidamada Midowga Afrika oo hadda loo yaqaano ATMIS ayaa Soomaaliya ka howlgalayay tan iyo sanadkii 2007-dii halkaas oo ay ka taageerayaan dowladda la dagaalanka kooxda argagixisada ah ee Al-Shabaab.
Ciidamada Itoobiya ayaa qeyb ka ah ciidamada Midowga Afrika balse waxaa la qorsheeyay in sanadka soo socda ay isaga baxaan marka uu dhamaado waqtiga ATMIS-ka. Hawlgalka Midowga Afrika ayaa lagu wadaa in mar kale loo naco sidii Hawlgalka Taageerada Ammaanka ee Midowga Afrika (AUSSOM). Masar ayaa ah ta ugu horraysa ee ogolaata in ay ciidamo u dirto howlgalkan cusub iyo qaab laba geesood ah.
Mr Metta-Alem sinishaw, oo ah falanqeeye siyaasadeed oo Geeska iyo Bariga Afrika ka tirsan ayaa sheegay in digniintii Abiy ee dhawaan ka soo baxday ay ka dhawaajisay hadal uu sheegay in dowladda Itoobiya ay dib ugu soo celinayso qarannimada Itoobiya ee ka dhanka ah gardarada shisheeye.
“Khudbadu waxay si ula kac ah uga fogaatay in la qeexo dalal si looga fogaado in xiisaddu ay sii xumaato” ayuu yiri isaga oo intaas ku daray in ay ka gaabisay hammigiisa ku aaddan gelitaanka badda iyo in uu dhiso saldhig ciidan oo uu ku sameeyo mashruuc saameyn ku leh Badda Cas.