Soomaaliya waxay muddo dheer ku jirtay dadaal lagu dhisayo dowlad awood u leh inay si buuxda uga taliso dhulkeeda, ilaalisa shacabka, maamusha xuduudaha, bixisa adeegyada aasaasiga ah, isla markaana dalka ka hirgelisa nidaam siyaasadeed oo xasilloon.
Inkasta oo Soomaaliya ay leedahay dowlad federaal ah, baarlamaan, hay’ado amni, dowlad-goboleedyo iyo nidaam siyaasadeed oo sii kobcaya, haddana weli waxaa jira caqabado waaweyn oo ka hor istaagaya in dowladdu si isku mid ah uga shaqeyso dhammaan dalka.
Caqabadaha ugu waaweyn waxaa ka mid ah Al-Shabaab oo weli awood iyo saameyn ku leh qaybo badan oo dalka ah, Somaliland oo sheegatay madax-bannaani, khilaafaadka u dhexeeya dowladda federaalka , dowlad-goboleedyada, iyo nidaamka awood-qaybsiga 4.5 oo muddo dheer saldhig u ahaa siyaasadda Soomaaliya.
Arrimahan ayaa isku xiran, waxaana mararka qaar dhibaato ka dhalata mid ka mid ah ay sii xoojisaa kuwa kale.
Al-Shabaab ayaa weli ah caqabadda ugu weyn ee dhinaca amniga hortaagan dowladnimada Soomaaliya.
Inkasta oo ciidamada dowladda Soomaaliya iyo saaxiibada caalamiga ah ay hawlgallo ka sameeyeen deegaano badan, haddana kooxda ayaa weli awood iyo saameyn ku leh dhulal ka tirsan koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya.
Warbixin ay soo saartay Hay’adda Midowga Yurub u qaabilsan Magangelyada ayaa sheegtay in xaaladda amni ee Soomaaliya ay weli tahay mid isku dhafan, iyadoo Al-Shabaab ay awood ku leedahay qaybo ka mid ah miyiga, waddooyin muhiim ah iyo deegaano ay dowladda federaalku si buuxda uga talin karin.
Dhibaatada Al-Shabaab ma aha oo keliya weerarrada ay ka fuliso magaalooyinka. Caqabadda weyn ayaa ah in meelaha ay dowladdu dib uga qabsato kooxda aysan mar walba si degdeg ah ugu beddelmin maamul dowladeed oo joogto ah.
Dowladdu haddii ay deegaan ka saarto Al-Shabaab, waxaa looga baahan yahay inay halkaas keento ciidan, boolis, maxkamado, maamul hoose iyo adeegyo bulshada loogu adeego.
Haddii aan sidaas la samayn, waxaa suuragal ah in kooxda ay dib ugu soo laabato deegaanka ama ay sii haysato saameyn ay ku yeelan karto shacabka.
Warbixinnada xaaladda Soomaaliya waxay sidoo kale tilmaamayaan in kala qaybsanaanta siyaasadeed iyo khilaafaadka gudaha ay Al-Shabaab siin karaan fursad ay kaga faa’iideysato meelaha ay dowladdu ku liidato.
Somaliland waxay Soomaaliya ka sheegatay madax-bannaani tan iyo 1991, waxayna dhistay hay’ado maamul, ciidan, baarlamaan iyo nidaam siyaasadeed u gaar ah.
Dowladda federaalka Soomaaliya iyo inta badan siyaasadda qaranka waxay Somaliland u arkaan qayb ka mid ah Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, halka Somaliland ay sheegato inay tahay dal madax-bannaan.
Arrintan waxay ka dhigan tahay in dowladda federaalka aysan si toos ah uga talin dhulka ay Somaliland maamusho.
Dhibaatadu kuma koobna oo keliya siyaasadda gudaha. Waxay sidoo kale saameyn ku leedahay xiriirka Soomaaliya la leedahay dalalka deriska iyo quwadaha caalamka.
Khilaafka Somaliland iyo Soomaaliya wuxuu gaar ahaan xasaasi noqday kadib heshiiskii is-afgaradka ahaa ee Itoobiya iyo Somaliland ee 2024, kaas oo dowladda Soomaaliya ay si adag uga hortimid.
Sidaas darteed, haddii Soomaaliya rabto dowlad si buuxda uga talisa dhulka ay sheeganayso, arrinta Somaliland waxay u baahan tahay xal siyaasadeed oo muddo dheer ah.
Khilaafka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Federaalka ayaa Soomaaliya loogu doortay inuu noqdo nidaam awoodda lagu qeybsado dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada.
Laakiin caqabadda weyn waxay noqotay in dhinacyada aysan weli si buuxda ugu heshiin halka ay ku egyihiin awoodaha dowladda federaalka iyo halka ay ka bilaabanayaan awoodaha dowlad-goboleedyada.
Waxaa jira arrimo badan oo muran ka dhashay, sida doorashooyinka, amniga, ciidamada, dakhliga, kheyraadka, maamulka gobollada iyo xiriirka arrimaha dibadda.
Hay’adda EUAA waxay sheegtay in xiriirka dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada uu galay xaalado adag, iyadoo Puntland iyo Jubbaland ay si gaar ah uga fogaadeen dowladda federaalka, halka xiriirka dowladda dhexe iyo qaar ka mid ah maamullada kale uu ahaa mid isbedbedelaya.
Marka dowladda dhexe iyo dowlad-goboleed ay isku khilaafaan cidda awoodda u leh arrin muhiim ah, waxaa daciifaya awoodda dowladda qaran.
Waxaa sidoo kale dhici karta in khilaaf siyaasadeed uu isu beddelo khilaaf amni, taas oo sii adkeynaysa in dalka laga dhiso hay’ado qaran oo mideysan.
Puntland iyo Jubbaland ayaa ka mid ah maamullada sida weyn uga aragti duwan dowladda federaalka.
Khilaafka Puntland iyo Muqdisho wuxuu xoog yeeshay kadib murannada dastuurka iyo hannaanka doorashooyinka. Puntland waxay qaadatay mowqif ah in aysan aqoonsanayn qaar ka mid ah tallaabooyinka dowladda federaalka ilaa heshiis siyaasadeed laga gaaro arrimaha dastuurka.
Jubbaland-na waxaa soo maray khilaafyo xooggan oo kala dhexeeya dowladda federaalka, gaar ahaan arrimaha doorashooyinka iyo maamulka amniga.
EUAA waxay sheegtay in xiriirka dowladda federaalka iyo Puntland iyo Jubbaland uu gaaray heer aad u adag, iyadoo khilaafyada siyaasadeed qaarkood ay xitaa sababeen iska horimaadyo hubeysan.
Arrintan waxay muujinaysaa dhibaatada Soomaaliya ka haysata dhismaha nidaam federaal oo dhammaan dhinacyadu isku raacsan yihiin.
Caqabad kale oo muddo dheer saameyn ugu lahayd siyaasadda Soomaaliya waa nidaamka 4.5.
Nidaamkan wuxuu siyaasadda Soomaaliya ku dhisay awood-qaybsi beeleed, iyadoo afarta beelood ee waaweyn loo qoondeeyay saamiyo isu dhow, halka beelaha laga tirada badan yahay loo sameeyay saamiga 0.5.
Nidaamka 4.5 kuma qorna Dastuurka Ku-meelgaarka ah, balse wuxuu muddo dheer ahaa habka lagu qaybsado kuraasta baarlamaanka iyo xilal kale oo siyaasadeed.
Nidaamkan wuxuu leeyahay dhinac uu taageero ka heysto. Dad badan waxay aaminsan yihiin in 4.5 uu kaalin ka qaatay in beelaha kala duwan ay ku wada jiraan nidaamka siyaasadeed, gaar ahaan xilliyadii Soomaaliya ay kasoo kabanaysay dagaalladii sokeeye.
Dadka dhaliila waxay qabaan in nidaamku siyaasadda ka dhigo mid ku salaysan beel halkii ay ka ahaan lahayd muwaadinimo, codka qofka iyo kartida qofka.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda Mareykanka ayaa sidoo kale diiwaangelisay in bulshada rayidka ah, qaar ka mid ah beelaha laga tirada badan yahay iyo siyaasiyiin ay ku baaqeen in nidaamka 4.5 meesha laga saaro, iyagoo qaba in uu si aan sinnayn u matalo qaybaha bulshada qaarkood.
Dhibaatada ugu weyn ayaa ah in aan la isku raacsanayn waxa lagu beddelayo 4.5.
Qaar waxay rabaan doorasho qof iyo cod ah, taas oo muwaadin kasta siinaysa fursad uu qofka uu doonayo ugu codeeyo.
Qaar kale waxay ka cabsi qabaan in haddii nidaamka beelaha si degdeg ah looga gudbo, kooxo siyaasadeed ama beelo tirada badan ay heli karaan awood ka badan inta ay hadda haystaan.
Sidaas darteed, 4.5 ma aha oo keliya nidaam kuraas lagu qeybsado. Wuxuu noqday heshiis siyaasadeed oo xasaasi ah oo la xiriira kalsoonida beelaha iyo sida awoodda dalka loo qeybsanayo.
Dhibaatada kale ee Soomaaliya haysata waa in arrimaha dastuurka iyo nidaamka dowladnimada aysan weli ka dhex jirin heshiis siyaasadeed oo dhammeystiran.
Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee 2012 ayaa muddo dheer ahaa saldhigga sharci ee dowladda, balse qaybo muhiim ah oo ku saabsan federaalka, awood-qaybsiga iyo doorashooyinka ayaa muran ka taagnaa.
Khilaafaadka dastuurka ayaa mararka qaar isu beddela khilaaf siyaasadeed oo weyn.
Warbixin cusub oo ku saabsan xaaladda Soomaaliya ayaa sheegtay in khilaafka siyaasadeed uu sii xoogaystay iyadoo dowladda federaalka iyo mucaaradku ay isku khilaafeen isbeddellada dastuurka iyo hannaanka doorashada.
Marka xeerka ugu sarreeya ee dalka aan laga wada heshiin, waxaa adkaanaysa in hay’adaha dowladda ay yeeshaan awood iyo sharciyad ay dhammaan dhinacyadu aqbalaan.
Dhibaatada Soomaaliya ma aha Al-Shabaab oo keliya, mana aha 4.5 oo keliya.
Dhammaan caqabadaha waxay ku xiran yihiin midba midka kale.
Marka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyadu isku khilaafaan, waxaa adkaan kara in la sameeyo ciidan qaran oo si buuxda loo mideeyay.
Marka siyaasiyiintu ku mashquulaan khilaafaadka awoodda, waxaa yaraada fursadda lagu mideyn karo dadaallada lagula dagaallamayo Al-Shabaab.
Marka 4.5 uu noqdo saldhigga ugu weyn ee siyaasadda, waxaa adkaan karta in dalka loo gudbiyo nidaam qof iyo cod ah.
Marka Somaliland iyo dowladda federaalka aysan heshiin, waxaa sii adkaanaysa in la helo dowlad ay dhammaan Soomaalidu si isku mid ah ugu wada qanacsan yihiin.
Sidaas darteed, Soomaaliya waxay wajahaysaa caqabado isku mar ah oo dhinaca amniga, siyaasadda, dastuurka iyo midnimada dalka ah.
Haddii Soomaaliya rabto dowlad si dhab ah uga shaqeysa dhammaan dalka, waxaa loo baahan yahay heshiis siyaasadeed oo ballaaran.
Dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyadu waa inay ka heshiiyaan awoodaha ay kala leeyihiin, ciidamada, dhaqaalaha, kheyraadka, doorashooyinka iyo maamulka dalka.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in dastuurka laga dhigo heshiis ay dhammaan dhinacyada siyaasadeed ku wada qanacsan yihiin, halkii uu mar walba u noqon lahaa meel khilaaf ka dhasho.
Dagaalka Al-Shabaabna waa inuu la socdaa dhismaha maamul shaqeynaya. Meel laga saaro kooxda haddii aan loo dhisin dowlad hoose, boolis, garsoor iyo adeegyo bulshada gaara, guusha amni ma noqon karto mid waarta.
Arrinta Somaliland-na waxay u baahan tahay wada-hadal siyaasadeed oo joogto ah, iyadoo laga shaqeynayo sidii loo heli lahaa xal ay Soomaalidu si nabad ah uga wada hadlaan.