Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa shirweynaha Qaramada Midoobay ee isbeddelka cimilada ee COP31, oo ka socda magaalada Antalya ee dalka Turkiga, ka jeediyay baaq ku saabsan baahida dhaqaale ee Soomaaliya u qabto wax ka qabashada saameynta isbeddelka cimilada.
Xasan Sheekh Maxamuud ayaa sheegay in Soomaaliya ay u baahan tahay dhaqaale gaaraya 6.3 bilyan oo doollar si ay wax uga qabato saameynta isbeddelka cimilada, oo ay ka mid yihiin abaaraha soo noqnoqda, fatahaadaha, xaalufka dhulka iyo dhibaatooyinka saameeya nolosha dadka iyo dhaqaalaha dalka.
Xasan Sheekh ayaa beesha caalamka ugu baaqay in dhaqaalaha loogu talagalay ka hortagga masiibooyinka dabiiciga ah la sii daayo marka digniinaha hore ay muujiyaan khatar soo socota, halkii la sugi lahaa inta musiibadu dhacdo oo khasaare naf iyo maalba leh ay ka dhalato.
Baaqa Xasan Sheekh Maxamuud ayaa kusoo beegmaya xilli Soomaaliya ay wajahday hoos u dhac ku yimid taageerada caalamiga ah, iyadoo hay’adaha gargaarka iyo barnaamijyada taageera dadka nugul ay sheegeen in dhaqaale-yaraantu saameyn ku yeelatay howlahooda.
$6.3 bilyan oo loogu talagalay la qabsiga isbeddelka cimilada,Dhaqaalaha uu Xasan Sheekh ka hadlay ayaa la xiriira baahida Soomaaliya u qabto maalgelinta barnaamijyada la qabsiga isbeddelka cimilada iyo xoojinta awoodda bulshada ee ka hortagga saameynta musiibooyinka dabiiciga ah.
Dukumentiga rasmiga ah ee Soomaaliya ee NDC 3.0, oo loo gudbiyay Qaramada Midoobay, ayaa tilmaamaya in kharashka la qiyaasay ee la qabsiga isbeddelka cimilada uu gaarayo ku dhowaad 6.33 bilyan oo doollar. Taasi waxay muujineysaa in lacagta la sheegay aysan ahayn tiro si kedis ah uga dhalatay khudbadda COP31, balse ay salka ku hayso qorshaha qaran ee Soomaaliya ee wax ka qabashada cimilada.
Dhaqaalahaas waxaa loo adeegsan karaa horumarinta ilaha biyaha, waraabka beeraha, ilaalinta xoolaha, dib-u-dhiska kaabayaasha ay abaaruhu iyo fatahaaduhu waxyeelleeyaan, ilaalinta xeebaha iyo dib-u-soo celinta dhulka xaalufay.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la xoojiyo nidaamyada saadaasha hawada iyo digniinaha hore, si bulshada ku nool meelaha halista ku jira ay waqti ku helaan xogta ku saabsan fatahaadaha, abaaraha iyo khataraha kale ee dabiiciga ah.
Xasan Sheekh oo dalbaday in dhaqaalaha la bixiyo ka hor musiibada,Mid ka mid ah qodobada uu Xasan Sheekh xoogga saaray ayaa ahaa in maalgelinta ka hortagga masiibooyinka aan dib loo dhigin ilaa ay musiibadu dhacdo.
Xasan Sheekh ayaa ku baaqay in marka digniinaha hore ay muujiyaan khatar dabiici ah, si degdeg ah loo sii daayo dhaqaalaha loogu talagalay ka hortagga iyo yareynta saameynta musiibada.
Aragtidan ayaa salka ku haysa in maalgelinta ka hortagga ay ka waxtar badan tahay in la sugo khasaaraha, kadibna la bilaabo gurmad degdeg ah iyo dib-u-dhis qaali ah.
Soomaaliya ayaa marar badan wajahday abaaro daba dheeraaday oo sababay dhimashada xoolaha, barakaca qoysaska iyo hoos u dhaca wax-soo-saarka beeraha. Fatahaadaha ka dhaca webiyada Shabeelle iyo Jubba ayaa iyaguna waxyeello u geystay guryaha, beeraha iyo waddooyinka.
Sidaas darteed, nidaam awood u leh inuu digniin bixiyo, isla markaana dhaqaale degdeg ah ku gaarsiiyo meelaha halista ku jira, wuxuu muhiim u noqon karaa badbaadinta nolosha dadka iyo hantidooda.
Xasan Sheekh ayaa sidoo kale dalbaday in maalgelinta cimilada lagu bixiyo deeqo iyo habraacyo fudud, kuwaas oo tixgelinaya xaaladda dhaqaale iyo nuglaanta dalalka sida Soomaaliya oo kale ah.
Dalabkaasi wuxuu qeyb ka yahay doodda ballaaran ee dalalka Afrika iyo kuwa soo koraya ay ka wadaan shirarka cimilada, iyagoo ku doodaya in aysan habboonayn in dalalka aan wax badan ku biirin wasakheynta deegaanka ay qaataan deymo dheeraad ah si ay ula tacaalaan dhibaatooyinka cimilada.
Soomaaliya waxay ka mid tahay dalalka ugu nugul saameynta isbeddelka cimilada, iyadoo dhaqaalaha dalka iyo nolosha dad badan ay si weyn ugu tiirsan yihiin xoolaha, beeraha iyo kheyraadka dabiiciga ah.
Helitaanka maalgelin deeq ah oo aan lahayn shuruudo adag ayaa dowladda u fududeyn kara hirgelinta mashaariicda biyaha, beeraha, kaabayaasha iyo adeegyada bulshada.
$6.3 bilyan iyo $11.1 bilyan: maxay ku kala duwan yihiin?Waxaa muhiim ah in la kala saaro labada tiro ee ku jira qorshaha cimilada Soomaaliya.
Dukumentiga NDC 3.0 wuxuu sheegayaa in baahida la qiyaasay ee la qabsiga isbeddelka cimilada ay tahay ku dhowaad $6.33 bilyan, halka qorshaha guud ee maalgelinta caalamiga ah ee lagu taageerayo yoolalka cimilada Soomaaliya uu gaarayo $11.1 bilyan ilaa sannadka 2035.
Tirada $11.1 bilyan waxay daboolaysaa baahiyo ka ballaaran la qabsiga cimilada oo keliya, waxaana ku jira qorshayaasha dhimista qiiqa, tamarta nadiifka ah iyo mashaariicda kale ee la xiriira waajibaadka cimilada ee Soomaaliya.
Sidaas darteed, labada lacagood ma aha laba miisaaniyadood oo isku mid ah, mana aha lacag ay Soomaaliya horay u heshay. Waa qiyaaso muujinaya baahida maalgelin ee dalka.
Deeqaha caalamiga ah oo hoos u dhacay, Soomaaliya oo wajahaysa cadaadis dhaqaale
Baaqa ayaa imaanaya xilli ay jiraan walaac isa soo taraya oo ku saabsan hoos u dhaca dhaqaalaha ay Soomaaliya ka heli jirtay dalalka deeq-bixiyeyaasha iyo hay’adaha caalamiga ah.
Warbixin ay Qaramada Midoobay soo saartay 26-kii Janaayo 2026 ayaa sheegtay in dhimista aan hore loo arag ee maalgelinta caalamiga ah ay si weyn u xaddiday awoodda hay’adaha gargaarka ee Soomaaliya.
Qorshaha gargaarka Soomaaliya ee 2026 ayaa lagu dalbaday 852 milyan oo doollar si loo caawiyo 2.4 milyan oo qof oo u baahan gargaar naf-badbaadin ah. Qaramada Midoobay waxay ka digtay in dhaqaale-yaraantu ay wiiqday adeegyada muhiimka ah ee dadka nugul.
Sidoo kale, warbixin uu Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF) soo saaray 2025 ayaa muujisay in dhimista taageerada shisheeye ay saameyn ku yeelatay dhaqaalaha Soomaaliya, adeegyada bulshada iyo barnaamijyada ay fuliyaan hay’adaha gargaarka.
Warbixinnadaasi waxay caddeynayaan in Soomaaliya ay wajahday hoos u dhac dhab ah oo ku yimid taageerada dibadda, balse ma caddeynayaan in dhimistaasi ay si gaar ah uga dhalatay dhammaadka muddo-xileedka Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud.
Ma deeq-bixiyeyaasha ayaa beddelay siyaasaddooda ku aaddan Soomaaliya?Waxaa jira dad siyaasadda Soomaaliya la socda oo qaba in qaar ka mid ah dowladaha iyo hay’adaha deeq-bixiyeyaasha ay yareeyeen taageeradii ay siin jireen Soomaaliya, kaddib markii uu dhammaaday muddadii dastuuriga ahayd ee hay’adaha dowladda, isla markaana ay sii xoogeysatay muranka siyaasadeed ee dalka.
Aragtidan waxay ku saleysan tahay isbeddellada ku yimid xiriirka Dowladda Federaalka iyo qaar ka mid ah saaxiibbada caalamiga ah, khilaafaadka doorashooyinka iyo walaaca laga qabo xasilloonida siyaasadeed.
Si kastaba ha ahaatee, waxaa muhiim ah in la kala saaro dhimista gargaarka ee la xaqiijiyay iyo sheegashada ah in dalalka deeq-bixiyeyaashu ay lacagta u joojiyeen arrimo la xiriira muddo-xileedka Madaxweynaha.
Xogta IMF iyo Qaramada Midoobay waxay muujineysaa in dhimista gargaarka ay la xiriirto isbeddello ku yimid siyaasadaha maalgelinta ee deeq-bixiyeyaasha, gaar ahaan Mareykanka, iyo hoos u dhaca taageerada loo qoondeeyo hay’adaha caalamiga ah iyo barnaamijyada bani’aadannimo.
Sidaas darteed, lama oran karo dhammaan lacagaha Soomaaliya laga dhimay waxay sabab u yihiin khilaafka siyaasadeed ama dhammaadka muddo-xileedka Xasan Sheekh. Waxaa loo baahan yahay in la helo xog muujineysa dowladaha lacagaha dhimay, barnaamijyada ay saameysay iyo sababaha rasmiga ah ee go’aannadaas.
Dowladda oo laga sugayo isla xisaabtan ku saabsan lacagaha cimilada,Inkasta oo Soomaaliya ay dalbaneyso balaayiin doollar oo loogu talagalay wax ka qabashada isbeddelka cimilada, haddana waxaa jira su’aalo ku saabsan sida loo maamuli doono dhaqaalaha haddii la helo.
Dowladda waxaa looga baahan yahay in aysan ku ekaan dalabka dhaqaale, balse ay sidoo kale muujiso awoodda ay u leedahay inay maamusho oo ay gaarsiiso bulshada loogu talagalay.
COP31 iyo waxa Soomaaliya ka rajeyneyso,Shirka COP31 ee ka socda Antalya wuxuu Soomaaliya siinayaa fursad ay ku soo bandhigto baahideeda dhaqaale iyo qorshayaasheeda la xiriira cimilada.
Maanta oo ah 12-ka Nofeembar, waxaa barnaamijka rasmiga ah ee Soomaaliya ku jira munaasabad lagu soo bandhigayo qorshaha maalgelinta NDC 3.0, taas oo lagu soo bandhigi doono mashaariicda mudnaanta leh iyo fursadaha ay dowladaha iyo hay’adaha caalamiga ah uga qeyb qaadan karaan.
Qorshahaas wuxuu muhiim u yahay in dalabka guud ee dhaqaale loo beddelo mashaariic cad oo la maalgelin karo, lana cabbiri karo natiijooyinkooda.
Natiijada dhabta ah ee ka soo baxda shirka waxay ku xirnaan doontaa in dalalka iyo hay’adaha caalamiga ah ay bixiyaan ballanqaadyo dhaqaale oo la fulin karo, iyo in Soomaaliya ay diyaariso hannaan hufan oo lagu maareeyo maalgelintaas.