Wasaaradda Maaliyadda Soomaaliya ayaa khatar ugu jirta inay lumiso inta u dhexeysa $450 milyan iyo $600 milyan oo doolar sanadkiiba oo ka timaadda maalgelinta dibadda maadaama kaalmooyinka caalamiga ah iyo taageerada tooska ah ee miisaaniyadda ay sii yaraanayaan, ayuu yiri Wasiirka Maaliyadda ee mudo xileedkiisa dhamaaday ee Soomaaliya Biixi Iimaan Cige, isagoo xoogga saaray kalsoonida weyn ee dalka uu ku leeyahay deeq-bixiyeyaasha si loo taageero kharashaadka dadweynaha.
Digniintan ayaa imanaysa iyadoo Soomaaliya ay wajahayo cadaadis dhaqaale oo sii kordhaya iyada oo ay jiraan hubanti la’aanta siyaasadeed iyo taageero dibadda oo sii daciifaysa. Dalka ayaa ku tiirsan deeqaha ka yimaadda deeq-bixiyeyaasha laba-geesoodka ah iyo maalgeliyayaasha badan si loo maalgeliyo hawlgallada dowladda, amniga, caafimaadka, waxbarashada iyo mashaariicda horumarineed, inkastoo ay jiraan dadaallo lagu kordhinayo dakhliga gudaha kaddib markii la fududeeyay deymaha hoosta ka xariiqay Dalalka Dhibaataysan ee Si Aad u Deymo Badan (HIPC).
Biixi Iimaan Cige ayaa sheegay in lacag la’aanta la filayo ay cadaadis ku keeni karto awoodda dowladda ee ah inay la timaado ballanqaadyada miisaaniyadda haddii aan la helin ilo kale oo maalgelin ah. Isagoo ka hadlayey munaasabad ka dhacday Muqdisho Talaadadii shalay, wuxuu intaa ku daray in kaalmooyinka caalamiga ah iyo taageerada tooska ah ee miisaaniyaddaWaxay si joogto ah hoos ugu dhacayeen sanadihii u dambeeyay, taasoo ku qasbtay mas’uuliyiinta inay dib u eegaan mudnaanta kharash garaynta.
Dowladaha reer galbeedka iyo hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ah ayaa sii fiirsanaya bixinta lacagaha iyada oo ay jirto xaaladda siyaasadeed ee Soomaaliya oo muddo dheer taagneyd, sida ay sheegeen mas’uuliyiinta iyo falanqeeyayaasha. Sida lagu sheegay warbixino, dhowr deeq-bixiyaal ayaa mustaqbalka taageerada maaliyadeed ku xiray horumarka la xiriira maamulka, dib u habeynta dastuurka iyo wadahadalka siyaasadeed.
Soomaaliya waxay ahaan jirtay dal ka hela caawinaad caalami ah oo ugu badan dhaqaalihiisa, laakiin hadda 649 milyan oo la filayay in la siiyo waa la diiday. Ku tiirsanaanta Soomaaliya ee caawinaadda caalamiga ah ayaa noqday astaam gaar ah oo lagu garto dhaqaalaha iyo siyaasadda dalka. Dalka wuxuu si weyn ugu tiirsanaa USAID iyo hay’adaha kale ee deeqaha bixiya si loo bixiyo gargaar bani’aadanimo, horumarinta kaabeyaasha, iyo dib u dhiska hay’adaha. Si kastaba ha ahaatee, joojinta cusub ee maalgelinta USAID waxay abuurtay dhibaato bani’aadanimo oo weyn, taasoo carqaladeynaysa adeegyada muhiimka ah isla markaana joojineysa mashruucyada cusub.
Mudo Dheer Soomaaliya waxay si weyn ugu tiirsaneyd kaalmo caalami ah, gaar ahaan Waxay ka kala iman jireen Deeqahaas : Mareykanka, EU, UK oo inta badan soo marsiin jiray QM iyo World Bank.
Isbeddelladii u dambeeyay ee siyaasadda Maraykanka, oo ay ku jirto hakinta USAID ee Madaxweyne Trump, ayaa abuurtay hubanti la’aan ku saabsan maalgelinta mustaqbalka, iyadoo deeq-bixiyeyaasha kale ay u maleynayaan inay raacaan. Isbeddelkan waxa uu muujinayaa degdegga loo baahan yahay in Soomaaliya uga gudubto kutiirsanaanta deeq-bixiyeyaasha una guurto is-maamul. Horumarka waara ma dhisan karo kaalmo joogto ah; waa in uu ka yimaadaa xoogga dhaqaalaha, maamul wanaagga, iyo shaqaalaha Soomaaliya.
USAID si rasmi ah ayaa waxaa loo xiriy bishii Luulyo 1,waxaana Wasaaradda Arrimaha Dibadda ay la wareegtay maareynta miisaaniyadda caawinta dibadda, xogta dowladda ayaa muujinaysa in lacagaha la bixiyey ay ku dhawaad kala barmeen $32 bilyan sanadkii 2025. Saameynta jarista miisaaniyaddu waa mid baahsan.
Sanadka 2025, xaaladda bini’aadantinimada ee Soomaaliya waxay ahayd mid aad u adag, iyadoo ku dhawaad 6 milyan oo qof u baahan taageero sababo la xiriira dhibaatooyinka cimilada, colaadaha, amni-darrada, barakaca, xasilooni-darro joogto ah, iyo cudurro faafa. Arrimahan isku xiran waxay ka dhigayeen dadka kuwo aad u nugul,
Kala bar shaqaalaha dowladda Federaalka Soomaliya ayaan ilaa hada qaadan waxa mushahar ah Sida ay xaqiijinayaan ila kala duwan, iyadoo xitaa Shaqaalaha KMG oo loo waayay gunnadii,, taas oo cadeyn u ah in dhibaato dhaqaale in ay soo wajahday soomaaliya.
Mareykanka ayaa joojiyay maalgelinta cutubka gaarka ah ee Danab ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed (SNA) waxaana si weyn loo dhimay kaalmooyinka loo maro Hay’adda Horumarinta Caalamiga ah ee Mareykanka (USAID), Wasiirka Maaliyadda ee xilkiisa dhamaaday ee Soomaaliya ayaa ka digay in jarista dhaqaalaha si lama filaan ah ay si xun u saameysay miisaaniyadda dalka, taas oo halis gelinaysa xasilloonida ammaanka iyo dadaallada horumarinta ee dalka.
Cutubka Danab, oo ah unug khaas ah oo ka tirsan SNA, waxaa la aasaasay iyadoo Mareykanku tababar iyo taageero siinayeen si looga hortago argagixisada loona xasiliyo Soomaaliya.
“Culeyska ugu weyn ee dowladda ay la tacaalayso waqtigan waa luminta maalgelinta Mareykanka ee hore loogu qorsheeyay ciidanka Danab,” ayuu cige yiri.
Joojinta taageerada waxay khatar gelinaysaa awoodda howleed ee cutubka, taasoo ahayd mid muhiim ah dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab, oo ah koox maleeshiyaad ah oo xiriir la leh Al-Qaacida isla markaana xakameysa deegaano badan oo Soomaaliya ah.
Ciidanka Danab waxay aheyd qayb muhiim ah oo ka mid ah Istaraatiijiyadda amniga ee Soomaaliya, iyaga oo si weyn uga helay tababar iyo qalab milatariga Mareykanka tan iyo markii la aasaasay 2014.
Iskaashigan wuxuu ujeedkiisu ahaa in la xoojiyo awoodda Soomaaliya si ay mas’uuliyadda ugu weyn ee ammaankeeda u qaadato.
Waxtarka cutubka si weyn ayaa loo aqoonsaday, marka lacagta si lama filaan ah looga joojiyo waxay noqoneysaa dib u dhac weyn oo ku yimid dadaallada Soomaaliya ee ka hortagga argagixisada.
Ciidankii Xasilinta ee Muqdisho ilaalin jiray oo kala tagay, qaar badana hubkii iibsadeen.
Ciidankii Eritrea lagu soo tababaray oo markii mushahar loo waayay iska kala tagay, qaarna u galay Al-Shabaab.
Al-Shabaab, oo dagaal joogto ah la galay in ka badan toban sano, weli waxay khatar weyn ku tahay xasilloonida gobolka, ciidamada Danab-na waxay door muhiim ah ka ciyaareen sidii looga hor tagi lahaa horumarkooda.