Itoobiya ayaa mar kale soo bandhigtay baahideeda ku aaddan helitaanka marin-badeed, iyadoo xildhibaan sare oo ka tirsan Baarlamaanka Itoobiya uu sheegay in arrintani aysan ahayn oo keliya baahi la xiriirta deked iyo ganacsi, balse ay tahay arrin ay Addis Ababa ku salaynayso dhaqaale, sharci caalami ah iyo taariikh.
Hadalkan waxaa jeediyay Fethi Mahdi, ku-xigeenka Guddoomiyaha Guddiga Joogtada ah ee Xiriirka Dibadda iyo Arrimaha Nabadda ee Golaha Wakiillada Shacabka Itoobiya, kaas oo wareysi uu siiyay Wakaaladda Wararka Itoobiya (ENA) ku sheegay in Itoobiya ay dooneyso marin-badeed ammaan ah oo ay ku gaarto heshiisyo nabadeed oo faa’iido u leh dhinacyada ay khuseyso.
Fethi Mahdi wuxuu sheegay in doodda Itoobiya ee marin-badeedku ay ka ballaaran tahay baahida loo qabo in badeecooyinka dalka laga dhoofiyo ama dibadda looga soo dejiyo.
Sida uu sheegay, Itoobiya oo ah dal aan bad lahayn waxay la kulantaa kharashyo badan oo ka dhasha ku-tiirsanaanta dalalka deriska ah iyo dekedahooda.
Xildhibaanku wuxuu soo xigtay daraasado uu sheegay inay Qaramada Midoobay sameeyeen, kuwaas oo tilmaamaya in dalalka aan bad lahayn ay la kulmi karaan khasaaro dhaqaale oo gaari kara ilaa 25 boqolkiiba wax-soo-saarkooda gudaha, marka loo eego dalalka leh marin toos ah oo badeed.
Arrintan ayuu ku tilmaamay caqabad si gaar ah u saameynaysa dhaqaalaha Itoobiya, maadaama dalka uu yahay mid ka mid ah waddamada ugu dadka badan Afrika.
Fethi Mahdi wuxuu sheegay in ku dhowaad 95% ganacsiga Itoobiya uu maro hal marin oo weyn, taas oo dalka ku keenta kharashyo badan oo la xiriira adeegyada dekedaha iyo saadka.
Xogta dowladda Mareykanka ayaa sidoo kale muujinaysa in in ka badan 95% ganacsiga Itoobiya uu maro Dekedda Jabuuti, iyadoo qayb yar ay isticmaasho dekedaha Berbera iyo kuwo kale.
Xildhibaanka Itoobiya wuxuu sheegay in dalka uu sannad kasta ku bixiyo ilaa 2 bilyan oo dollar kharashaadka la xiriira adeegyada dekedaha.
Kharashkaas, ayuu sheegay, inuu saameyn ku yeesho sicirrada badeecadaha, dhoofinta iyo awoodda dalka ee abuurista shaqooyin cusub.
Ku-tiirsanaanta hal deked ayaa muddo dheer ahayd mid ka mid ah arrimaha ugu waaweyn ee Itoobiya ku riixaya inay raadiso marinno kale oo badeed.
Xogta ganacsiga caalamiga ah waxay muujinaysaa in dekedda Jabuuti ay tahay marinka ugu muhiimsan ee ganacsiga Itoobiya, iyadoo in ka badan 90–95% ganacsiga caalamiga ah ee dalka uu halkaas maro.
Tani waxay Addis Ababa u abuureysaa waxa ay u aragto ku-tiirsanaan istiraatiiji ah, gaar ahaan marka ay dhacaan khilaafaadyo siyaasadeed ama dhibaatooyin ku yimaada isku socodka badeecadaha.
Sidaas darteed, Itoobiya waxay sannadihii ugu dambeeyay raadineysay inay ballaariso fursadaha ay ku heli karto marinno badeed oo kala duwan.
Fethi Mahdi wuxuu sidoo kale doodda marin-badeedka Itoobiya ku saleeyay taariikh.
Wuxuu xusay boqortooyadii Aksum iyo dekeddii qadiimiga ahayd ee Adulis, oo ahayd xarun ganacsi oo muhiim ah oo xiriir la lahayd Badda Cas.
Sida uu sheegay, Itoobiya waxay taariikh ahaan xiriir dhow la lahayd Badda Cas iyo waddooyinka ganacsiga ee gobolka.
Wuxuu sidoo kale xusay Massawa iyo Assab, isagoo ku dooday in Itoobiya ay waqtiyo hore lahayd xiriir iyo adeegsi dekedo ku yaalla xeebta Badda Cas.
Laakiin dooddan taariikhiga ah ayaa ah mowqifka Itoobiya, mana ka dhigna in taariikhdaas keliya ay maanta siinayso Itoobiya xuquuq dhuleed ama madax-bannaani oo ay ku yeelato xeeb dal kale.
Dhinaca sharciga caalamiga ah, Fethi Mahdi wuxuu tixraacay Axdiga Qaramada Midoobay ee Sharciga Badda (UNCLOS).
Wuxuu si gaar ah u tilmaamay qodobbada la xiriira xuquuqda dalalka aan bad lahayn ee ah inay helaan marin ay uga gudbaan dhulalka dalalka deriska ah si ay u gaaraan badda.
Qodobka 125 ee UNCLOS wuxuu dhigaa in dalalka aan bad lahayn ay leeyihiin xaq ay ku helaan marin ay uga baxaan badda iyo inay isticmaalaan xorriyadda gaadiidka transit-ka iyadoo la marayo dalalka transit-ka ah.
Hase yeeshee, qodobkaasi ma siinayo dal aan bad lahayn xaq uu si toos ah ugu yeelanayo dhul ama deked madax-bannaan oo ku taalla waddan kale. Helitaanka marin-badeedku wuxuu ku xiran yahay heshiisyo iyo nidaamyo lala galo dalalka transit-ka ah.
Tani waa meel muhiim ah oo ay tahay in lagu kala saaro xaqa transit-ka iyo lahaanshaha dhul ama xeeb.
Fethi wuxuu sidoo kale soo hadal qaaday Bayaanka Siyaasadeed ee Awaza, oo lagu ansixiyay shirkii saddexaad ee Qaramada Midoobay ee dalalka soo koraya ee aan bad lahayn, kaas oo lagu qabtay Turkmenistan.
Itoobiya waxay arrintan u adeegsanaysaa inay ku muujiso in dalalka aan bad lahayn ay xaq u leeyihiin inay raadiyaan waddooyin iyo heshiisyo u sahla inay si wanaagsan ula xiriiraan suuqyada caalamka.
Fethi wuxuu sheegay in Addis Ababa ay arrinta marin-badeedka u waddo diblomaasiyad, iyadoo wadahadallo la yeelanaysa dalalka deriska ah iyo hay’adaha caalamiga ah.
Arrintan waxay si gaar ah muhiim ugu tahay Geeska Afrika, maadaama Itoobiya ay xuduud la leedahay Soomaaliya, isla markaana ay muddooyinkii dambe si weyn u danaynaysay dekedaha iyo marin-badeedka ku yaalla Soomaaliya.
Sannadkii 2024, Itoobiya iyo Soomaaliya waxay Ankara ku gaareen heshiis siyaasadeed oo dib loogu xaqiijiyay ixtiraamka madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee labada dal, iyadoo sidoo kale la dejiyay waddo wadahadal loogu raadinayo Itoobiya marin-badeed.
Sidaas darteed, hadalka Fethi wuxuu ku soo beegmayaa xilli Itoobiya ay isku dayeyso inay arrinta marin-badeedka ku waddo waddo diblomaasiyadeed.
Itoobiya waxay hadda si weyn ugu tiirsan tahay Jabuuti, laakiin sidoo kale waxay raadineysaa inay kala duwanaato meelaha ay ka hesho adeegyada dekedaha.
Warbixinno hore ayaa tilmaamay in Itoobiya ay isticmaasho ama danaynayso marinnada kale ee gobolka, oo ay ku jiraan Berbera iyo Port Sudan, inkastoo Jabuuti ay weli tahay marinka ugu weyn.
Arrintan ayaa muhiim u ah Itoobiya sababtoo ah kala-duwanaanshaha dekedaha wuxuu yareyn karaa khatarta ka dhalan karta ku-tiirsanaanta hal waddan ama hal deked.
Itoobiya oo sheegaysa in marin-badeedku yahay arrin gobolka oo dhan khuseysa
Fethi Mahdi wuxuu isku dayay inuu arrinta ka saaro aragti ah in Itoobiya keliya ay faa’iido ka raadineyso.
Wuxuu sheegay in marin-badeedka Itoobiya uu noqon karo fursad lagu horumariyo ganacsiga gobolka, isku-xirka dhaqaalaha iyo iskaashiga dalalka Geeska Afrika.
Marka la eego aragtida Addis Ababa, dekedo badan iyo waddooyin ganacsi oo isku xiran waxay kordhin karaan ganacsiga, maalgelinta iyo shaqo-abuurka gobolka.
Laakiin dalalka deriska ah waxay sidoo kale si gaar ah u eegayaan arrinta madax-bannaanida, amniga iyo ilaalinta xuduudaha, taasoo ka dhigaysa marin-badeedka Itoobiya arrin xasaasi ah oo siyaasadeed.
Dal aan bad lahayn wuxuu yeelan karaa xaq uu ku helo transit iyo inuu badeecooyinkiisa u maro dal deris ah si uu badda u gaaro, laakiin taas si toos ah ugama dhigna inuu xaq u leeyahay inuu yeesho dhul ama xeeb ka tirsan dal kale.
Sidaa darteed, haddii Itoobiya rabto marin ay si gaar ah u maamusho ama heshiis muddo dheer ah oo ku saabsan deked ama xeeb, arrintaasi waxay u baahan tahay heshiis siyaasadeed iyo sharci oo ay labada dhinac oggol yihiin.
Itoobiya waxay sheegaysaa in ku-tiirsanaanta dekedda Jabuuti ay ku kacdo kharash aad u badan, iyadoo qiyaastii 95% ganacsigeeda uu maro halkaas, isla markaana kharashka dekedaha iyo saadka uu gaari karo ilaa $2 bilyan sanadkii.
Dhanka kale, Addis Ababa waxay sheegaysaa inay arrinta ku waddo diblomaasiyad iyo heshiisyo nabadeed oo labada dhinacba faa’iido u leh.
Sidaas darteed, mustaqbalka arrinta marin-badeedka Itoobiya wuxuu si weyn ugu xirnaan doonaa wadahadalka ay la yeelato dalalka deriska ah, gaar ahaan Soomaaliya, iyo sida loo isu waafajiyo baahida dhaqaale ee Itoobiya iyo ilaalinta madaxbannaanida iyo danaha dalalka xeebaha leh.