Nidaamka garsoorka Soomaaliya ayaa muddooyinkii dambe wajahaya dood xooggan oo ku saabsan madax-bannaanida maxkamadaha, hufnaanta dacwadaha, musuqmaasuqa, dib-u-dhaca kiisaska iyo sida dadka rayidka ah ay u heli karaan caddaalad.
Dooddan ayaa mar kale xoog yeelatay kadib kiisaska Cabdalla Axmed Muumin iyo Sacdiyo Bajaaj, kuwaas oo si kala duwan u taabtay xorriyadda hadalka, awoodda hay’adaha dowladda, xuquuqda eedeysanaha iyo shaqada maxkamadaha.
Waxaa intaas dheer walaacyo ku saabsan awoodda garsoorka iyo isla-xisaabtanka maaliyadeed. Daraasad cilmiyeed oo 2025 lagu sameeyay helitaanka caddaaladda Muqdisho ayaa xustay caqabado ay kamid yihiin musuqmaasuq garsoor, kharashaad maxkamadeed oo sarreeya, dib-u-dhaca dhageysiyada, awoodda garsoorayaasha iyo hay’adaha kale oo xaddidan, iyo hoos u dhaca kalsoonida shacabka.
Madax-bannaanida garsoorku waa arrin aasaasi u ah nidaamka dowladnimada. Maxkamaddu waa inay awood u yeelataa inay go’aan ka gaarto dacwad iyada oo aan lagu cadaadin siyaasad, amni, dhaqaale ama dano gaar ah.
Warbixinta BTI 2026 ee Soomaaliya waxay sheegtay in kala-soocidda awoodaha ay weli dhibaatooyin leedahay, iyadoo eex, musuqmaasuq iyo go’aan-qaadasho ku salaysan xiriirro qabiil ay caqabad ku yihiin madax-bannaanida hay’adaha. Warbixintu waxay sidoo kale tilmaantay in dib-u-habaynta garsoorku ay gaabis ahayd, iyadoo maxkamaduhu wajahaan yaraanta shaqaalaha, awoodda hay’adaha, kaabayaasha iyo dhaqaalaha.
Mid kamid ah kiisaskii ugu weynaa ee Soomaaliya ka dhaliyay dood ku saabsan garsoorka, amniga iyo xorriyadda saxaafadda wuxuu ahaa kiiska Cabdalla Axmed Muumin.
Cabdalla, oo ahaa Xoghayaha Guud ee Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed, ayaa la xiray 2022 kadib markii uu ka mid haa dad ka hadlay awaamiir dowladda ka soo baxay oo la xiriiray warbaahinta.
Ururro caalami ah oo ay kamid yihiin Human Rights Watch iyo Committee to Protect Journalists ayaa walaac ka muujiyeen habkii loo xiray iyo sida dacwaddiisa loo maareeyay. Waxay sheegeen in ay jireen walaacyo ku saabsan helitaanka qareen iyo xiriirka qoyska intii uu xirnaa.
Kiiska Cabdalla wuxuu noqday tusaale ay ururrada saxaafaddu u adeegsadeen doodda ah in marka qof lagu soo oogo dacwad la xiriirta hadalkiisa ama shaqadiisa warbaahineed, maxkamaddu ay si gaar ah u ilaaliso xaqa uu u leeyahay difaac iyo maxkamad caddaalad ah.
Kiiska Sacdiyo Macallin Cali Xasan, oo loo yaqaan Sacdiyo Bajaaj, ayaa 2026 noqday mid kamid ah kiisaska ugu hadal-haynta badan Muqdisho.
Sacdiyo waxaa lagu soo oogay eedeymo la xiriira hadallo iyo muuqaallo ay baraha bulshada ku baahisay, iyadoo dhinaca difaacu ku dooday in aysan gelin fal dambiyeed ayna adeegsanaysay xaqeeda hadalka.
25-kii Juun 2026, Maxkamadda Gobolka Banaadir ayaa Sacdiyo ku xukuntay saddex sano oo xabsi ah. Dhinaca difaaca ayaa diiday xukunka, waxaana dacwadda loo gudbiyay Maxkamadda Racfaanka.
Kadib, 12-kii Agoosto 2026, Maxkamadda Racfaanka Gobolka Banaadir waxay burisay xukunkii saddexda sano ahaa, waxayna amartay in Sacdiyo la sii daayo kadib 122 maalmood oo ay xabsi ku jirtay. Maxkamaddu waxay sheegtay in xukunkii hore uusan lahayn saldhigyo rasmi ah oo ku filan oo la xiriira eedeymaha.
Go’aankaasi wuxuu muujiyay muhiimadda nidaamka racfaanka, maadaama maxkamad heer sare ah ay dib u eegtay go’aankii maxkamadda hoose.
Daraasad 2025 ah oo lagu qiimeeyay aragtida shacabka ee waxqabadka maxkamadaha Soomaaliya ee kiisaska musuqmaasuqa ayaa sheegtay in qayb badan oo ka mid ah dadka daraasadda lagu sameeyay ay walaac ka qabeen hufnaanta habraacyada maxkamadaha, madax-bannaanida garsoorka iyo xawaaraha caddaaladda.
Daraasadda Journal of Somali Studies waxay tilmaantay in kharashaadka maxkamadaha, dib-u-dhaca dacwadaha, awoodda hay’adaha oo xaddidan iyo dhibaatooyinka kale ay caqabad ku yihiin helitaanka caddaalad iyo maxkamad caddaalad ah.
Tani waxay si gaar ah u taaban kartaa dadka saboolka ah, haweenka, carruurta, dadka ku jira xabsiyada iyo dadka aan awoodin inay qabsadaan qareen.
Sannadkii 2025, Taliyaha Ciidanka Asluubta ayaa sheegay in ay jiraan eedeysanayaal muddo aad u dheer ku jira xabsiyada iyagoo sugaya go’aan maxkamadeed. Hadalkaasi wuxuu ka dhacay kulan looga hadlayay isku-xirka booliska iyo Xeer Ilaalinta.
Haddii eedeysanuhu muddo dheer xabsi ku jiro iyadoo aan dacwadiisa la soo gabagabeyn, arrintu waxay saameyn ku yeelan kartaa isaga, qoyskiisa iyo noloshiisa dhaqaale.
Dooddan waxay sidoo kale si gaar ah ugu socotaa Guddoomiyaha Maxkamadda Sare Baashe Yuusuf Axmed, maadaama Maxkamadda Sare ay tahay heerka ugu sarreeya ee nidaamka maxkamadaha dalka.
Mas’uuliyadda Maxkamadda Sare kuma koobna oo keliya inay dhageysato dacwadaha gaara heerkeeda. Waxaa laga filayaa inay gacan ka geysato isku-duwidda iyo horumarinta nidaamka garsoorka, ilaalinta sharciga iyo xoojinta kalsoonida shacabka.
Sidaas darteed, dhaliil kasta oo ku saabsan garsoorka waxay si dabiici ah u keenaysaa in la eego doorka hoggaanka Maxkamadda Sare.
Tusaale ahaan, 29-kii Janaayo 2026, Xeer Ilaaliyaha Guud ayaa ka noqday dacwad dambiyeed oo maxkamad gobol taallay oo ka dhan ahayd Madaxweynaha Jubaland. Legal Archives Center ayaa sheegay in arrintani dhalisay walaac ku saabsan awoodda Xeer Ilaalinta iyo sida loo maareeyo dacwadaha siyaasadda xasaasiga ah.
Dhacdadan lafteedu ma caddaynayso faragelin siyaasadeed, balse waxay muujinaysaa sababta dacwadaha noocan ah ay ugu baahan yihiin hufnaan, sharaxaad sharci iyo hannaan la isku halleyn karo.
Mid kamid ah caqabadaha ay falanqeeyayaasha qaar tilmaamaan waa saameynta xiriirrada bulshada iyo siyaasadda.
Warbixinta BTI 2026 waxay xustay in eex, musuqmaasuq iyo go’aan-qaadasho ku salaysan xiriirro qabiil ay wiiqi karaan madaxbannaanida hay’adaha.
Haddii qofku aaminsanaado in qabiil, lacag ama xiriir siyaasadeed ay ka muhiimsan yihiin sharciga, kalsoonida nidaamka maxkamaduhu way daciifaysaa.
Sidaas darteed, nidaam garsoor oo xooggan wuxuu u baahan yahay in qofka lagu qiimeeyo caddeynta iyo sharciga, halkii lagu qiimeyn lahaa cidda uu yahay ama cidda uu xiriirka la leeyahay.
Dowladda Federaalka waxaa looga baahan yahay inay ilaaliso madax-bannaanida hay’adaha garsoorka, isla markaana aysan hay’adaha fulintu faragelin ku sameyn go’aannada maxkamadaha.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la xoojiyo awoodda Xeer Ilaalinta, booliska iyo maxkamadaha, maadaama saddexda hay’adood ay si toos ah ugu xiran yihiin sida dacwaduhu u socdaan.
Haddii baaritaanka boolisku daciif yahay, Xeer Ilaalintu caddeyn ku filan ma hayso, ama maxkamaddu aysan helin waqti iyo awood ay dacwadda ku dhageysato, caddaaladdu waxay wajihi kartaa dhibaato.
Maxkamadda Sare waxaa laga doonayaa inay sii xoojiso nidaamka cabashooyinka iyo racfaanka, isla markaana hubiso in go’aannada maxkamaduhu yeeshaan sabab sharci oo cad.