Dowladda Qubrus ayaa soo dhoweysay caddeyntii ay Dowladda Federaalka Soomaaliya ka soo saartay murankii diblomaasiyadeed ee ka dhashay qoraal uu Guddoomiyaha Golaha Shacabka Soomaaliya, Cabdulqaadir Maxamed Nuur (Jaamac), baraha bulshada ugu hambalyeeyay masuul ka tirsan maamulka Turkish Cypriot-ka ee waqooyiga Qubrus.
Qoraalka guddoomiyaha oo lagu adeegsaday magaca “Jamhuuriyadda Turkiga ee Waqooyiga Qubrus” ayaa dhaliyay hadal-heyn xooggan, maadaama magacaas uu yahay magaca ay isticmaasho maamulka iskiis ugu dhawaaqay madax-bannaanida ee waqooyiga jasiiradda Qubrus, kaas oo caalamka intiisa badan uusan u aqoonsan dal madax-bannaan.
Dowladda Qubrus ayaa markii dambe si cad u sheegtay inay soo dhoweynayso xaqiijinta Soomaaliya ee ah in qoraalkaasi uusan waxba ka beddelin siyaasadda rasmiga ah ee Muqdisho ee ku aaddan Qubrus.
Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Qubrus, Theodoros Gotsis, ayaa sheegay in Nicosia ay soo dhoweyneyso bayaanka Soomaaliya ee dib loogu xaqiijiyay ixtiraamka madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee Jamhuuriyadda Qubrus.
Gotsis ayaa sheegay in Soomaaliya ay mar kale caddeysay inay ku taagan tahay mabaadi’da sharciga caalamiga ah, Axdiga Qaramada Midoobay iyo go’aannada Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay.
Qubrus waxay arrintan u aragtaa mid muhiim ah, maadaama dowladdu muddo dheer u ololeyneysay in caalamku uusan aqoonsan maamulka ka jira waqooyiga jasiiradda, isla markaana uu ixtiraamo madax-bannaanida Jamhuuriyadda Qubrus.
Afhayeenka Qubrus ayaa sidoo kale tilmaamay in Nicosia ay filayso in mabda’a ixtiraamka madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed loo adeegsado dhammaan dowladaha, oo ay ku jirto Qubrus.
Muranka ayaa ka dhashay qoraal uu Guddoomiyaha Golaha Shacabka Soomaaliya, Cabdulqaadir Maxamed Nuur Jaamac, 17-kii Agoosto ku baahiyay bartiisa X.
Guddoomiyaha ayaa qoraalkaas ugu hambalyeeyay Ziya Öztürkler, oo loo doortay Guddoomiyaha Baarlamaanka maamulka Turkish Cypriot-ka, isagoo u adeegsaday magaca “Guddoomiyaha Baarlamaanka Jamhuuriyadda Turkiga ee Waqooyiga Qubrus.”
Qoraalka ayaa markii dambe laga saaray barta X, balse wuxuu durba dhaliyay hadal-heyn iyo walaac dhinaca diblomaasiyadda ah.
Sababta ugu weyn ee arrintu xasaasiyadda u yeelatay ayaa ah in magaca “Jamhuuriyadda Turkiga ee Waqooyiga Qubrus” uu yahay magaca maamulka waqooyiga Qubrus uu isagu isku aqoonsaday, balse aan ahayn magaca ay aqoonsan yihiin inta badan bulshada caalamka.
Qubrus waxay muddo dheer ku doodaysay in maamulka waqooyiga jasiiradda uusan ahayn dowlad madax-bannaan oo si sharci ah loo aqoonsan yahay.
Sidaas darteed, marka masuul sare oo dowlad kale uu adeegsado magacaas, waxaa laga yaabaa in loo fasirto inuu siinayo maamulkaa sharciyad ama aqoonsi siyaasadeed.
Arrinta Soomaaliya waxay xasaasi gaar ah yeelatay, maadaama Muqdisho ay iyaduna si joogto ah ugu adkaysato midnimada Soomaaliya iyo wadajirka dhuleed ee dalka, iyadoo cambaareysa tallaabo kasta oo lagu aqoonsado ama lagu taageero maamul ka go’ay Soomaaliya.
Taasi waxay keentay in qoraalka Guddoomiyaha Golaha Shacabka loo arko arrin u baahan in si degdeg ah loo caddeeyo.
Kadib markii muranku soo baxay, Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya ayaa soo saartay bayaan lagu caddeynayo mowqifka rasmiga ah ee Dowladda Federaalka.
Wasaaraddu waxay sheegtay in qoraalka uu Guddoomiyaha Golaha Shacabka ku baahiyay baraha bulshada uu ahaa xiriir shaqsiyeed, isla markaana uusan matalin isbeddel ku yimid siyaasadda rasmiga ah ee Soomaaliya.
Dowladdu waxay si cad u sheegtay in qoraalkaasi uusan ahayn aqoonsi loo fidiyay maamulka waqooyiga Qubrus, sidoo kalena aysan jirin go’aan rasmi ah oo lagu beddelay mowqifkii hore ee Soomaaliya.
Soomaaliya waxay mar kale xaqiijisay inay ixtiraamayso madax-bannaanida, xorriyadda, midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Jamhuuriyadda Qubrus.
Mowqifka Soomaaliya waxaa lagu saleeyay, sidoo kale, qaraarrada Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay.
Qaraarka 541, oo la ansixiyay 1983, wuxuu Golaha Ammaanka ku sheegay in ku dhawaaqistii madax-bannaanida ee maamulka waqooyiga Qubrus ay sharci ahaan waxba kama jiraan tahay, wuxuuna ugu baaqay dowladaha caalamka inaysan aqoonsan wax dowlad Qubrus ah oo aan ahayn Jamhuuriyadda Qubrus.
Qaraarka 550, oo la ansixiyay 1984, ayaa mar kale adkeeyay mowqifkaas, isagoo ku celiyay baaqa ku aaddan inaan la aqoonsan maamulka waqooyiga Qubrus.
Sidaas darteed, marka Soomaaliya ay tixraacdo labada qaraar, waxay dib u xaqiijinaysaa inay ku taagan tahay siyaasadda caalamiga ah ee Qubrus ee ay taageerto Qaramada Midoobay.
Jawaabta Qubrus waxay muujineysaa in Nicosia ay ku qanacday caddeynta ka timid Muqdisho.
Dowladda Qubrus waxay sheegtay inay sii wadi doonto dadaallada diblomaasiyadeed ee lagu ilaalinayo danaha iyo maqaamka caalamiga ah ee dalka.
Tani waxay sidoo kale muujinaysaa muhiimadda ay dowladaha kale u leeyihiin inay si taxaddar leh uga hadlaan arrimaha la xiriira Qubrus, gaar ahaan marka ay adeegsanayaan magaca ama tilmaamaha loo adeegsado maamulka waqooyiga.
Soomaaliya lafteedu waxay muddo dheer ku adkaysanaysay in midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya ay yihiin arrimo aan laga tanaasuli karin.
Sidaas darteed, marka Soomaaliya ay la macaamilayso dowlado ama maamulo leh muranno dhuleed ama siyaasadeed, waxaa muhiim ah in masuuliyiinteedu si buuxda ula jaanqaadaan siyaasadda rasmiga ah ee dowladda.
Haddii masuul sare uu isticmaalo eray ama magac si ka duwan mowqifka dowladda, waxaa dhalan kara faham ah in siyaasadda dalka is beddeshay, xitaa haddii ujeeddada qoraalkaasi ay ahayd hambalyo ama xiriir shaqsiyeed.
Taasi waa sababta Wasaaradda Arrimaha Dibadda ay u aragtay inay muhiim tahay inay si degdeg ah u caddeyso mowqifka rasmiga ah ee Muqdisho.
Qoraalka iyo jawaabta Wasaaradda Arrimaha Dibadda waxay abuureen dood ku saabsan xadka u dhexeeya xiriirka shaqsiga ah ee masuuliyiinta iyo siyaasadda rasmiga ah ee dowladda.
Guddoomiyaha Golaha Shacabka waa masuul sare oo dowladda ka tirsan, waxaana hadalladiisa iyo qoraalladiisa mararka qaar loo qaadan karaa inay xambaarsan yihiin fariin rasmi ah.
Dhinaca kale, siyaasadda arrimaha dibadda waxaa hagaya dowladda federaalka iyo hay’adaha u xilsaaran arrimaha dibadda.
Sidaas darteed, dhacdadani waxay muujin kartaa muhiimadda ay leedahay in masuuliyiinta sare ay si joogto ah ugu xirnaadaan siyaasadda rasmiga ah marka ay ka hadlayaan arrimaha xasaasiga ah ee caalamiga ah.
Qubrus waa jasiirad ku taalla bariga badda Mediterranean-ka oo muddo dheer wajahaysay kala qaybsanaan siyaasadeed iyo dhuleed.
Kala qaybsanaanta ayaa si weyn u xoogeysatay sanadkii 1974, kadib markii ciidamo Turkiga ah ay galeen qayb ka mid ah waqooyiga jasiiradda, iyadoo arrintaasi ka dambeysay qalalaase siyaasadeed iyo afgambi ay taageertay xukuumaddii milatariga ee Giriigga.
Sanadkii 1983, maamulka Turkish Cypriot-ka wuxuu ku dhawaaqay madax-bannaani, isagoo isku magacaabay Jamhuuriyadda Turkiga ee Waqooyiga Qubrus.
Laakiin Turkiga ayaa ah dalka keliya ee si rasmi ah u aqoonsan maamulkaas.
Jamhuuriyadda Qubrus, oo caalamka intiisa badan aqoonsan yahay, waxay maamushaa qaybta koonfureed ee jasiiradda.
Labada dhinac waxaa u dhexeeya aag kala qaybiya, kaas oo ay ku sugan yihiin ciidamada nabad-ilaalinta Qaramada Midoobay.
Arrinta Soomaaliya ay hadda ka hadashay waxay ku soo beegmaysaa xilli dadaallo diblomaasiyadeed lagu doonayo in dib loo bilaabo wada-hadallada xal loogu raadinayo kala qaybsanaanta Qubrus.
Wadahadalladii waaweynaa ee labada dhinac ay yeesheen ayaa burburay 2017, waxaana tan iyo markaas jiray dadaallo kala duwan oo lagu raadinayo waddo cusub oo lagu soo celin karo wada-xaajoodka.
Qaramada Midoobay waxay muddo dheer door ka qaadatay dadaallada xalinta khilaafka, iyadoo ku boorrinaysa dhinacyada inay raadiyaan xal nabadeed oo lagu heshiiyo.
Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay Antonio Guterres ayaa sidoo kale qeyb ka ahaa dadaallada lagu qiimeynayo suuragalnimada dib loogu bilaabi karo wada-hadallada.
Dadaalladaasi waxay muujinayaan in arrinta Qubrus aysan ahayn oo keliya khilaaf u dhexeeya laba dhinac oo jasiiradda ku wada nool, balse ay tahay arrin muddo dheer ku jirtay ajandaha caalamiga ah.
Soomaaliya waxay sheegtay inay taageereyso xal nabad ah, wada-hadal ku yimaada oo waara, kaas oo lagu gaaro hannaan ay hoggaamineyso Qaramada Midoobay.
Mowqifka Soomaaliya wuxuu sidoo kale xambaarsan yahay dhinac siyaasadeed oo muhiim ah.
Soomaaliya waxay dooneysaa in bulshada caalamku ixtiraamo midnimadeeda iyo wadajirka dhuleed, gaar ahaan marka ay ka hadlayso arrimaha Somaliland iyo xiriirrada dibadda ee la xiriira Soomaaliya.
Marka Muqdisho ay taageerto mabda’a ah in dowlad kasta la ixtiraamo madax-bannaanideeda iyo wadajirka dhuleed, waxay sidoo kale muujinaysaa inay doonayso in isla mabda’aas lagu dabaqo Soomaaliya.
Taasi waxay arrinta Qubrus siinaysaa muhiimad dheeraad ah marka laga eego siyaasadda arrimaha dibadda ee Soomaaliya.
Dhacdadan waxay sidoo kale muujineysaa sida hal qoraal oo uu masuul sare ku daabaco baraha bulshada uu u dhalin karo falcelin diblomaasiyadeed.
Xilligan oo xiriirka caalamiga ah si weyn ugu xiran yahay warbaahinta bulshada, masuuliyiinta sare waxaa laga filayaa inay taxaddar dheeraad ah muujiyaan marka ay ka hadlayaan arrimo xasaasi ah.
Magac ama eray keliya ayaa mararka qaar loo fasiri karaa siyaasad rasmi ah, gaar ahaan marka uu ka yimaado masuul xil sare haya.
Ugu dambeyn, murankii ka dhashay hal qoraal ayaa ku soo dhammaaday caddeyn diblomaasiyadeed oo Soomaaliya dib ugu xaqiijisay mowqifkeeda Qubrus, halka Nicosia ay soo dhoweysay bayaankaas, taasoo hadda yareynaysa walaacii ka dhashay qoraalkii Guddoomiyaha Golaha Shacabka.