ANKARA (KAAB TV) -Turkiga oo doonaya in uu ballaariyo saamaynta uu ku leeyahay Afrika iyo xoojinta amniga tamarta ayaa u diri doona markabka cilmi baarista ee Oruc Reis oo dhererkiisu yahay 86 mitir si uu u sahamiyo baloogyada saliidda ee Soomaaliya ay leedahay bisha soo socota.
Talaabadan oo uu xaqiijiyay Maxamed Xaashi oo ah agaasimaha wasaaradda batroolka Soomaaliya ayaa gacan ka geysan karta kala duwanaanshaha saadka cayriin ee Turkiga, waxayna qeyb ka tahay dadaallada joogtada ah ee ay Ankara ku dooneyso in ay sare ugu qaaddo xiriirka gobolka oo ay ku loolamayaan Shiinaha, Ruushka, dowladaha Khaliijka iyo reer Galbeedka.
Waxaa soo jiitay hantida macdanta ee qaaradda iyo tirada sii kordheysa ee kicin karta mowjad cusub oo kobac dhaqaale ah, diiradda ayaa macno badan u samaynaysa gobolka maadaama uu u rogayo awooddiisa caalamiga ah.
“Afrika waa mid xiiso u leh Turkiga sababtoo ah waa barta ay ku tijaabin karto dhammaan qalabkeeda siyaasadeed ee arrimaha dibadda ee cusub iyo ujeedooyinka,” ayuu yiri Batu Coşkun, oo ah cilmi-baaris ku salaysan Ankara oo ka tirsan mac-hadka Libyan Sadeq Institute.
“Waa awood jilicsan oo dhinac ah, sida gargaarka, waxbarashada iyo xarumaha luqadda Turkiga. Iyo dhanka kale xiriirka ganacsiga iyo dhaqaalaha,” ayuu yiri.
Ma jirto meel ay tani ka roon tahay Soomaaliya oo Turkiga uu ka howlgalo saldhigga ugu weyn ee dibadda, shirkado Turki ahna ay maamulaan dekedda iyo garoonka diyaaradaha ee caasimadda.
Baykar, oo ah shirkadda diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Turkiga oo uu maamulo wiilka uu soddogga u yahay Madaxweyne Recep Tayyip Erdogan, Selcuk Bayraktar, ayaa Soomaaliya u soo bandhigtay nooceeda TB2 oo aan tiradooda la garanayn, taasoo ballaarinaysa duullaanka ay Soomaaliya kula jirto kooxda Islaamiga ah ee Al-Shabaab.
Ciyaarta Awooda
Horaantii sanadkan, baarlamaanka Turkiga ayaa ansixiyay mooshin laga keenay Erdogan oo ku saabsanaa in taageero dhanka badda ah loo diro biyaha Soomaaliya, xilli ay sii kordhayaan falalka burcad badeedda ee ka dhasha amni darrada Badda Cas ee lala xiriirinayo weerarrada ay geysanayaan dagaalyahannada Xuutiyiinta ee ay Iran taageerto.
“Turkiga, Soomaaliya waxay siisaa goob istaraatiijiyadeed si ay u horumariso saameynteeda Geeska Afrika iyo fagaarayaasha Badweynta Hindiya,” ayuu yiri Omar Mahmood, oo ah falanqeeye sare oo Bariga Afrika u qaabilsan Kooxda Xasaradaha Caalamiga ah. “Wada-shaqeynta Soomaaliya waxay u noqotay tijaabo iyo gogol-xaadh labadaba istiraatijiyadda guud ee Turkiga ee lagu xoojinayo xiriirka diblomaasiyadeed, ganacsi iyo amni ee guud ahaan qaaradda Afrika.”
Tan iyo markii ay macaluusha ka dishay shacabka Soomaaliyeed sanadkii 2011-kii, Turkigu wuxuu dhabarka u ritay shacabka Soomaaliyeed ee saboolka ah, kaasoo la mid ah colaado iyo dhibaatooyin tan iyo markii uu billowday dagaal sokeeye oo socday muddo tobanaan sano ah 1991-kii.
Dhalinyaro Soomaaliyeed ayaa maanta wax ka baran kara iskuul Turki ah oo ay dowladdu taageerto oo Hay’adda Maarif Foundation ay ka maamusho Hargeysa iyo Muqdisho. Gargaarka tobankii sano ee la soo dhaafay wuxuu ka badnaa $1 bilyan, sida ay sheegtay wasaaradda arrimaha dibadda ee Turkiga, badeecadaha dalka laga isticmaalo ee dawooyinka iyo dharka ayaa meel walba yaalla caasimadda oo dhan.
“Xiriirka aan la leenahay Turkiga waxa uu salka ku hayaa qarniyo badan oo dhaqan Islaami ah oo la wadaago. Taageeradooda waxa ay ahayd mid isbedel ah,” ayuu yiri Maxamed Cismaan, oo ah arday 18 jir ah oo wax ka barta dugsiga Mu’asasada Maarif ee Muqdisho. Mar uu gabaad gabaabsi ah u noqday dadka gudaha ku barakacay, dugsiga waxaa dib u habeyn lagu sameeyay oo laga dhigay fasallo casri ah oo kombuyuutar ku rakiban yihiin.
Cabdulqaadir Maxamed Nuur, Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, ayaa si wanaagsan ugu hadla luqadda Turkiga, wuxuuna ka qalin jabiyay Jaamacad ku taalla magaalada Ankara.
Tan iyo 1992, in ka badan 1,000 arday Soomaaliyeed ah ayaa deeq waxbarasho ka helay jaamacadaha Turkiga, iyadoo xayiraadaha dal ku galka ee Soomaalida Turkiga ah ay aad ugu yar yihiin marka loo eego dalalka kale ee Afrika.
Istaraatiijiyad ballaaran
Soo gelitaanka Turkiga ee Soomaaliya waa qayb ka mid ah siyaasadda ballaaran ee Afrika. Waxyaalaha loo dhoofiyo qaaradda ayaa ahaa $28.6 bilyan sanadka 2023, iyadoo hoos uga dhacday $30.6 bilyan sanadkii 2022, sida lagu sheegay xogta ay soo aruurisay Bloomberg, iyadoo qeybta libaaxa loo dhoofiyay Masar, Morocco, Koonfur Afrika iyo Nigeria.
Waxaa isa soo taraya, la macaamilka Ankara ay la leedahay wadamada Afrika waxay isku daraan iskaashiga dhinacyada sirdoonka iyo difaaca iyo heshiisyada qaybaha macdanta iyo tamarta.
Horraantii sanadkan, wafdi uu hoggaaminayo wasiirka arrimaha dibadda Turkiga Hakan Fidan ayaa booqasho ku tagay caasimadda Niger ee Niamey oo ay kala saxiixdeen heshiisyo badan ka dib markii dowladda militariga ee qaranka ay laaday ciidamada Faransiiska oo ay ku amartay Mareykanka in uu xiro saldhiggiisa milatari.
Niger waa dalka toddobaad ee adduunka ugu wax soo saarka uranium-ka. Shirkadda macdanta ee Turkiga ee MTA ayaa durbaba dahab ka raadinaysa dalkeeda, waxayna sidoo kale wadahadal la yeelatay Algeria, Ivory Coast iyo Zimbabwe saddexdii bilood ee la soo dhaafay.
Turkiga ayaa heshiisyo la mid ah kuwa Aljeeriya la saxiixday iyadoo shirkadda tamarta dowladda ee Turkish Petroleum ay sheegtay inay raadin doonto shidaal iyo gaas. Afro Turk SA ayaa dadaal u gashay sidii ay u soo gali lahayd suuqa dahabka ee Burkina Faso iyadoo diyaaradda Turkish Airlines ay hadda u duusho qaar ka mid ah cidhifyada ugu fog qaaradda.
Diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee TB2 oo laga keenay Baykar ayaa laga iibiyay ugu yaraan 11 waddan oo Afrikaan ah, sida lagu sheegay xogta ay ururisay PAX, oo ah hay’ad Nederlaan ah oo doonaysa inay abuurto bulshooyin nabdoon.
Abuurka kale ee saameynta leh waxaa ka mid ah SADAT, qandaraasle militari oo gaar ah oo Turki ah, kaas oo shaqaale Suuriyaan ah u diray gobolka Saaxil si ay u xakameeyaan xukunka militariga ee Niger, sida ay sheegtay Hay’adda Xuquuqda Aadanaha ee Suuriya.
Madaxa fulinta ee shirkadda, Melih Tanriverdi, ayaa Bloomberg u sheegay jawaab qoraal ah oo ku saabsan su’aalo la waydiiyay in shirkadiisu ay aad u danaynayso in ay ganacsi ka samayso Afrika balse ay diiday joogitaankeeda Niger.
Soo galitaanka noocan oo kale ah waxaa fududeeyay qaabka hoggaanka dhexe ee Erdogan, sida uu qabo Coşkun, oo ah falanqeeye, kaas oo xusay la’aanta xakamaynta dhoofinta alaabta milatariga Turkiga.
“Haddii Erdogan uu saxiixo heshiiska si fudud ayuu u socdaa,” ayuu yidhi. “Ma aha sida Congress-ka Mareykanka oo baaraya iib kasta.”
Ganacsiga Khatarta leh?
Raadinta Turkiga ee saamaynta Afrika – iyo gaar ahaan Soomaaliya – maaha khatar la’aan.
Soomaaliya ayaa hadda dagaal kula jirta Itoobiya – oo ah saaxiibka kale ee Turkiga – go’aanka Addis Ababa ee ay ku aqoonsatay madax-bannaanida maamulka gooni-goosadka ah ee Somaliland si ay u hesho saldhigga badda iyo dekedda magaalada Berbera.
Ankara ayaa hadda dhex dhexaadinaysa wada-hadallo u dhexeeya Itoobiya iyo Soomaaliya oo ku saabsan sidii loo xalin lahaa khilaafka, oo ah ujeeddada ugu muhiimsan ee siyaasadda arrimaha dibadda ee Ankara haddii ay doonayso in ay bilowdo ka faa’iidaysiga kaydka shidaalka ee gobolka. Taasi waxay soo jiidatay cabasho ka timid Somaliland Salaasadii, oo ku eedaysay faragelin.
“Turkiga xaalada ugu wanaagsan waxay ku imanaysaa heshiis, iyadoo Ankara ay u soo baxayso dhexdhexaadiye, Turkiguna uu xoojinayo doorkiisa siyaasadda ee Bariga Afrika,” ayuu yiri Coşkun. “Turkigu ma rabo isku dhac marka uu bilaabo sahaminta kaarboonka.”
Laakin dhinaca kore haddii ay heshiis dhex dhigto labadaas, oo ay taabato shidaalka ku jira badda Soomaaliya hoosteeda, waxay noqon kartaa mid aad u weyn.
Turkiga ayaa muddo dheer raadinayey inuu yareeyo ku tiirsanaanta tamarta laga keeno Ruushka iyo Iran, isagoo si guul leh u kordhiyey badeecadaha laga keeno Mareykanka, Algeria, Masar, iyo Azerbaijan.
“Sahaminta shidaalka xeebaha Soomaaliya iyo meelo kale waxay gacan ka geysan doontaa istaraatiijiyadda kala duwan ee Ankara, kobcinta ganacsiga tamarta Turkiga, iyo ballaarinta joogitaanka gobolka ee shirkadaha Turkiga,” ayuu yiri Cali Bakir, oo ah kaaliyaha borofisar ee Jaamacadda Qatar iyo diblomaasi hore oo Qatar ah oo ku sugan Turkiga.