Suxufiyiin iyo madax ka tirsan warbaahinta Soomaaliya ayaa walaac ka muujiyay xaaladda xorriyadda saxaafadda iyo cadaadiska ay sheegeen in ay la kulmaan qaar ka mid ah wariyeyaasha iyo dadka wararka ku baahiya baraha bulshada.
Sida lagu sheegay baaritaan ay sameysay Somali Journalists Syndicate (SJS), qaar ka mid ah suxufiyiinta iyo madaxda warbaahinta ay la hadashay ayaa ku eedeeyay hay’ado dowladeed inay dabagal iyo cadaadis ku sameeyeen warbaahinta soo gudbisa wararka dhaliisha dowladda.
Eedeymaha ayaa si gaar ah loogu xiriiriyay Wasaaradda Warfaafinta, Hay’adda Nabad-sugidda iyo Sirdoonka Qaranka (NISA) iyo Hay’adda Isgaarsiinta Qaranka (NCA).
Suxufiyiin iyo madax warbaahineed ay SJS wareysatay ayaa sheegay in cadaadiska lagu hayo warbaahinta uu sii xoogeysanayay kaddib markii Wasaaradda Warfaafinta ay billowday dabagalka suxufiyiinta isticmaala baraha bulshada si ay ugu gudbiyaan wararka iyo aragtida dhaliisha dowladda.
Qaar ka mid ah wariyeyaasha ayaa sheegay in baraha bulshada, gaar ahaan Facebook iyo aaladaha kale ee internet-ka, ay noqdeen meel muhiim ah oo ay bulshada Soomaaliyeed ka hesho wararka, balse ay sidoo kale noqdeen meel ay wariyeyaashu kala kulmaan cadaadis iyo cabsi.
Eedeymaha la soo bandhigay waxaa ka mid ah in hay’ado dowladeed ay xiriir la sameeyeen shirkadaha maamula baraha bulshada, iyadoo la doonayo in wax laga qabto bogag ama qoraallo lagu tilmaamay inay dowladda dhaliilayaan.
Qaar ka mid ah dadka SJS ay la hadashay ayaa sheegay in NISA iyo NCA ay qeyb ka ahaayeen xiriirro ama tallaabooyin la xiriiray wararka iyo warbixinnada ay warbaahintu baahiso.
Eedeymahan ayaa loo jeediyay labada hay’adood iyadoo lagu dooday in tallaabooyinka noocaas ah ay saameyn ku yeelan karaan xorriyadda saxaafadda iyo awoodda wariyeyaasha inay si madax-bannaan u shaqeeyaan.
SJS ayaa arrintan su’aalo u dirtay Agaasimaha Hay’adda Isgaarsiinta Qaranka, Mustaf Yaasiin, si uu uga jawaabo eedeymaha loo jeediyay hay’addiisa.
Sida ku cad xogta baaritaanka, SJS waxay sheegtay in uusan Agaasimuhu ka jawaabin su’aalihii loo diray.
Baaritaanka ayaa sidoo kale lagu xusay xiriir la sheegay inuu dhex maray Wasaaradda Warfaafinta Soomaaliya iyo shirkadda META, oo maamusha Facebook iyo adeegyo kale oo waaweyn oo baraha bulshada ah.
Cabdishakuur Cali Axmed, oo sheegay inuu bishii Diseembar 2021 loo magacaabay Agaasimaha Waaxda Baraha Bulshada ee Wasaaradda Warfaafinta, ayaa SJS u sheegay in ay jireen xiriirro dhex maray waaxda baraha bulshada ee Wasaaradda iyo META.
Cabdishakuur ayaa sheegay in xiriirradaasi ay khuseeyeen bogagga dowladda, warbaahinno iyo suxufiyiin.
Hase yeeshee, markii SJS ay weydiisay caddeymo muujinaya nooca xiriirkaas iyo waxa looga hadlay, Cabdishakuur sida lagu sheegay baaritaanka ma uusan la wadaagin caddeymahaas.
Arrintan ayaa muhiim ka dhigaysa in la kala saaro laba arrimood: xiriir shaqo oo caadi ah oo hay’ad dowladeed la yeelan karto shirkad maamusha baraha bulshada iyo xiriir loogu talagalay in lagu xakameeyo ama lagu saameeyo warbaahinta.
Wasaaradda Warfaafinta Soomaaliya ayaa ah hay’adda dowladda u qaabilsan arrimaha warbaahinta iyo siyaasadda isgaarsiinta dowladda.
Doorka Wasaaradda ayaa muhiim u ah xiriirka dowladda iyo warbaahinta, gaar ahaan marka ay dhacaan arrimo amni ama siyaasadeed oo u baahan in shacabka loo gudbiyo xog rasmi ah.
Dhanka kale, suxufiyiinta iyo ururrada warbaahinta waxay ku adkeysanayaan muhiimadda ay leedahay in wariyeyaashu helaan xorriyad ay ku soo gudbiyaan wararka, su’aalo ku weydiiyaan mas’uuliyiinta iyo inay soo bandhigaan dhaliilaha bulshada.
SJS waxay sidoo kale su’aalo u bandhigtay Maxamed Kaafi Sheekh Abuukar, oo lagu sheegay inuu hay’adda NISA uga qaabilsan yahay dhinaca warbaahinta isla markaana xiriir la leeyahay Wasaaradda Warfaafinta.
Xorriyadda saxaafaddu waxay door muhiim ah ka ciyaartaa in shacabka ay helaan xog kala duwan, gaar ahaan marka dalka uu wajahayo xaalado amni, siyaasadeed iyo dhaqaale.
Haddii wariyeyaashu dareemaan cabsi ama cadaadis marka ay soo gudbinayaan warar dhaliil ah, waxaa dhici karta in qaar ka mid ah warbaahinta ay iska ilaaliyaan arrimo xasaasi ah.
Arrintaas waxaa loo yaqaan is-censorship, oo ah marka wariye ama warbaahin ay ka baaqsadaan inay daabacaan xog ama aragti ay hayaan iyagoo ka cabsi qaba cawaaqib ka dhalan kara.
Facebook, YouTube, TikTok iyo baraha kale ayaa si weyn u beddelay habka ay Soomaalidu u hesho wararka.
Dad badan ayaa maanta si toos ah uga hela wararka baraha bulshada, halka wariyayaal badan ay iyaguna isticmaalaan bogaggooda gaarka ah si ay u gudbiyaan warar iyo faallooyin.
Tani waxay kordhisay fursadda ay warbaahintu ku gaari karto dad badan, balse waxay sidoo kale abuurtay caqabado cusub oo la xiriira xaqiijinta xogta, wararka been abuurka ah iyo mas’uuliyadda qofka wax daabacaya.
Dowladaha dunida oo dhan waxay isku dayayaan inay la tacaalaan wararka marin-habaabinta ah, laakiin tallaabooyinka lagu xakameynayo macluumaadka waa inay ilaaliyaan xuquuqda muwaadiniinta iyo xorriyadda hadalka.
Xaaladda taagan waxay muujinaysaa baahida loo qabo wada-hadal u dhexeeya dowladda, hay’adaha amniga, Wasaaradda Warfaafinta, ururrada suxufiyiinta iyo milkiilayaasha warbaahinta.
Wada-hadalka noocaas ah wuxuu gacan ka geysan karaa in la caddeeyo xeerarka ay tahay in wariyeyaashu raacaan iyo awoodaha hay’adaha dowladda marka ay wax ka qabanayaan wararka lagu eedeeyo inay yihiin kuwo been ah ama khatar ku ah amniga.
Ugu dambeyn ,waxaa muhiim ah in wariyeyaashu ay helaan hab ay cabasho uga gudbin karaan haddii ay dareemaan in lagu xadgudbay xuquuqdooda.