Soomaaliya Sidee Ayay uga Faa’iidaysan Kartaa Kaabayaasha Shiinaha, Iyadoo Ilaashanaysa Xiriirka Reer Galbeedka?

|

Soomaaliya ayaa wajahaysa fursad dhaqaale oo muhiim ah, kaddib markii laga cafiyay inta badan deymihii dibadda lagu lahaa, taas oo dalka u furtay waddo cusub oo uu ku horumarin karo kaabayaasha dhaqaalaha. Shiinaha oo ah dal si weyn uga dhex muuqda dhismaha dekedaha, garoomada diyaaradaha, waddooyinka iyo mashaariicda waaweyn ee Afrika, ayaa noqon kara mid ka mid ah saaxiibbada Soomaaliya ka caawin kara dib-u-dhiska kaabayaasha dalka.

Hase yeeshee, fursaddan waxaa barbar socda su’aal muhiim ah: Soomaaliya ma ka faa’iidaysan kartaa khibradda iyo maalgelinta Shiinaha iyada oo aan dib ugu laaban deymo culus, isla markaana aan dhaawicin xiriirka ay la leedahay Maraykanka, Midowga Yurub iyo hay’adaha maaliyadeed ee reer Galbeedka?

Arrintan ayaa muhiimad gaar ah leh, maadaama Soomaaliya ay weli u baahan tahay maalgelin ballaaran oo lagu dhiso waddooyinka isku xira gobollada, dekedaha, garoomada diyaaradaha, korontada iyo adeegyada kale ee aasaasiga ah.

Bishii Diseembar 2023, Soomaaliya waxay gaartay heerkii ugu dambeeyay ee barnaamijka cafinta deymaha ee HIPC, kaas oo ay maamulaan Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF) iyo Bangiga Adduunka. Tallaabadaasi waxay keentay in deynta dibadda ee Soomaaliya laga soo dhimo qiyaastii 5.3 bilyan oo dollar dhammaadkii 2018, una dhacdo ku dhowaad 600 milyan oo dollar dhammaadkii 2023.

IMF iyo Bangiga Adduunka waxay sheegeen in barnaamijku Soomaaliya u horseeday kayd lacageed oo dhan 4.5 bilyan oo dollar oo la xiriira bixinta deymaha laga cafiyay. Taasi waxay dalka siisay fursad uu dib ugu dhiso dhaqaalihiisa, una helo maalgelin cusub oo lagu horumariyo adeegyada bulshada iyo kaabayaasha dhaqaalaha.

Si kastaba ha ahaatee, cafinta deymaha macnaheedu ma aha in Soomaaliya ay hadda qaadan karto deymo aan xad lahayn. Dalka waxaa weli saaran waajibaad ah inuu ilaaliyo xasilloonida maaliyadeed, kordhiyo dakhliga gudaha, isla markaana hubiyo in deyn kasta oo cusub ay tahay mid la awoodi karo.

Warbixinta qiimeynta deynta ee IMF ee 2025 waxay saadaalisay in deynta dibadda ay si tartiib ah u kordhi karto sannadaha soo socda, gaar ahaan haddii maalgelinta deeqaha lagu beddelo deymo cusub. Sidaas darteed, Soomaaliya waxaa looga baahan yahay inay si taxaddar leh u kala doorato deeqaha, maalgelinta ganacsiga iyo deymaha lagu dhisayo mashaariicda waaweyn.

DHEERAAD:  Taliska Mareykanka ee AFRICOM oo xaqiijiyay in ay duqeyn cirka ah ku dileen horjooge ka tirsan Shabaab.

Shiinaha wuxuu sannado badan kaalin weyn ku lahaa dhismaha kaabayaasha dhaqaalaha ee dalal badan oo Afrika ah. Mashaariicdiisa waxaa ka mid ah waddooyin waaweyn, dekedo, tareenno, garoomo diyaaradeed, xarumo koronto iyo dhismayaal ganacsi.

Dalal ay ka mid yihiin Kenya, Itoobiya, Jabuuti iyo kuwo kale ayaa ka faa’iidaystay maalgelinta iyo shirkadaha Shiinaha, inkasta oo qaarkood ay sidoo kale la kulmeen caqabado la xiriira bixinta deymaha iyo faa’iidada dhaqaale ee mashaariicda.

Soomaaliya waxay Shiinaha ka heli kartaa wax ka badan lacag deyn ah. Waxaa jira fursado la xiriira shirkadaha dhismaha, tiknoolajiyadda, qalabka dekedaha, khibradda injineernimada, tababarka shaqaalaha iyo maalgelinta tooska ah ee ganacsiga.

Waxaa muhiim ah in dowladda Soomaaliya ay kala saarto maalgelinta shirkadaha gaarka loo leeyahay, deeqaha, heshiisyada iskaashiga iyo deymaha dowladda lagu yeesho. Dhammaantood isku mid ma aha, khatartooda dhaqaale iyo shuruudahooduna way kala duwan yihiin.

Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer qaaradda Afrika, taas oo siinaysa fursad ay ku noqoto xarun ganacsi iyo isu-socod badeecadeed oo muhiim u ah gobolka Geeska Afrika.

Dekedaha Muqdisho, Boosaaso iyo Kismaayo, iyo mashaariicda dekedaha kale sida Hobyo, waxay dalka u noqon karaan albaab dhaqaale oo isku xira suuqyada gudaha, dalalka deriska iyo ganacsiga caalamiga ah.

Shirkadaha Shiinaha waxay ka qayb qaadan karaan casriyeynta qalabka dekedaha, dhismaha bakhaarro, nidaamyada casriga ah ee kastamka, maaraynta xamuulka iyo isku xirka dekedaha iyo waddooyinka waaweyn.

Laakiin dowladda Soomaaliya waa inay hubisaa in heshiis kasta uu si cad u qeexayo cidda leh dekedda, muddada shirkaddu maamuli doonto, dakhliga dowladda soo galaya iyo xuquuqda shaqaalaha Soomaaliyeed.

Deked casri ah oo aan lahayn waddooyin wanaagsan, nidaam kastam oo hufan iyo amni ku filan ma dhalin karto faa’iidada laga filayo. Sidaas darteed, mashaariicda dekedaha waa in lagu daraa qorshe dhaqaale oo isku xiran.

DHEERAAD:  Guddoomiyaha Golaha Shacabka oo Booqasho Shaqo Ku Tagay Magaalada Xudur ee Gobolka Bakool

Mid ka mid ah caqabadaha waaweyn ee hortaagan isku socodka Soomaaliya waa tayada waddooyinka isku xira magaalooyinka iyo gobollada. Waddooyin badan ayaa u baahan dib-u-dhis, halka qaar kalena ay adag tahay in la maro xilliyada roobka.

Shiinaha wuxuu Soomaaliya ka caawin karaa dhismaha waddooyin waaweyn, buundooyin, xarumo dayactir iyo qalabka casriga ah ee lagu maamulo gaadiidka.

Sidoo kale, garoomada diyaaradaha ayaa ah meel kale oo maalgashi muhiim ah. Haddii la casriyeeyo garoomada Muqdisho, Kismaayo, Boosaaso, Garoowe iyo magaalooyinka kale, waxaa kordhi kara isu socodka rakaabka, ganacsiga iyo dhoofinta badeecadaha.

Si kastaba ha ahaatee, mashaariicdan waa in lagu saleeyaa daraasad muujinaysa tirada dadka adeegsan doona, dakhliga laga filayo iyo kharashka dayactirka muddada dheer.

Digniinta ugu weyn ee laga fahmi karo waayo-aragnimada dalalka Afrika waa in aan mashruuc kasta oo la dhiso loo qaadan horumar dhaqaale oo guuleystay. Mashruuc qaali ah oo aan dakhli soo saarin wuxuu mustaqbalka noqon karaa culays saaran miisaaniyadda dowladda.

Midda koowaad waa maalgelinta tooska ah ee shirkadaha Shiinaha. Shirkaddu waxay maalgelin kartaa mashruuc, waxayna faa’iidadeeda ka heli kartaa ganacsiga iyo adeegyada ay bixiso, iyadoo heshiisku si cad u qeexayo khatarta iyo waajibaadka dhinac kasta.

Midda labaad waa iskaashiga dowladda iyo shirkadaha gaarka loo leeyahay, oo loo yaqaan PPP. Habkan, dowladda iyo shirkaddu waxay wadaagi karaan kharashka, maamulka iyo faa’iidada mashruuca. Hase yeeshee, heshiisyada PPP waa in si buuxda loo baaro, maadaama qaar ka mid ahi ay dowladda ku reebi karaan waajibaad lacageed oo qarsoon.

Midda saddexaad waa deeqaha iyo iskaashiga farsamo. Shiinaha wuxuu bixin karaa tababar, qalab, khibrad farsamo iyo taageero mashaariic gaar ah, iyadoo aan khasab ahayn in dowladda Soomaaliya ay qaadato deyn weyn.

Midda afraad waa in la adeegsado maalgelinta isku dhafan, taas oo mashaariicda qaarkood lagu maalgelin karo deeqo, maalgelin gaar loo leeyahay iyo deymo jaban oo shuruudahoodu cad yihiin.

Soomaaliya ma awooddo inay iska indho tirto xiriirka ay la leedahay Maraykanka iyo dalalka reer Galbeedka. Dalalkaas iyo hay’adaha caalamiga ah waxay door muhiim ah ku leeyihiin taageerada amniga, dib-u-dhiska hay’adaha dowladda, gargaarka bani’aadannimo, caafimaadka, waxbarashada iyo horumarinta dhaqaalaha.

DHEERAAD:  Dagaal xooggan oo ka bilowday Garoowe iyo Baarlamaanka Puntland oo Sabab u noqday

Sidaas darteed, iskaashiga Shiinaha waa inuusan noqon mid lagu beddelayo xiriirka reer Galbeedka, balse waa inuu noqdaa mid lagu ballaarinayo saaxiibbada dhaqaale ee Soomaaliya.

Dowladdu waxay la shaqayn kartaa Shiinaha dhinaca kaabayaasha dhaqaalaha, iyadoo isla waqtigaas sii xoojinaysa xiriirka ay la leedahay Maraykanka iyo Midowga Yurub dhinacyada amniga, waxbarashada, maaliyadda iyo horumarinta hay’adaha.

Si taas loo xaqiijiyo, waxaa muhiim ah in heshiisyada waaweyn ee lala galo Shiinaha ay noqdaan kuwo furan, la baaray, isla markaana waafaqsan shuruucda Soomaaliya iyo waajibaadka ay dowladdu ka leedahay hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ah.

Sidoo kale, Soomaaliya waa inay ka fogaataa inay ka mid noqoto loollanka siyaasadeed ee u dhexeeya quwadaha waaweyn. Danaha qaranka waa inay ka sarreeyaan tartanka Washington iyo Beijing.

Khibradda dalalka Afrika waxay muujinaysaa in maalgelinta Shiinaha ay keeni karto horumar muuqda, balse natiijada ugu dambaysa ay ku xiran tahay sida heshiiska loo diyaariyay iyo awoodda dalka ee bixinta kharashaadka.

Warbixinno ay soo saareen hay’adaha caalamiga ah ayaa tilmaamaya in deymo badan oo Shiinuhu siiyay dalalka Afrika ay yaraadeen sannadihii dambe, iyadoo maalgeliyayaashu ay u wareegayaan mashaariic ka yar kuwii hore iyo maalgashi ganacsi oo khatartiisu kooban tahay.

Soomaaliya waa inay ka barato dalalka guuleystay sida ay u qorsheeyeen mashaariicda, isla markaana ay ka digtoonaato dalalka galay culaysyo dhaqaale markii ay qaateen deymo aan si fiican loo qiimeyn.

Waxaa muhiim ah in aan la isku khaldin dhismaha mashruuc iyo guusha dhaqaale. Deked la dhisay keliya ma aha guul haddii aysan jirin badeecooyin ku filan, ganacsi kobcaya iyo nidaam maamul oo hufan.

Dowladda Federaalka Soomaaliya waxaa looga baahan yahay inay yeelato siyaasad mideysan oo ku saabsan maalgelinta shisheeye, si heshiisyada waaweyn aysan ugu xirnaan go’aanka hal wasaarad ama hal mas’uul.

 

La Xiriira

Live Now

Baraheenna Bulshada

Baaritaanada

English News