NAIROBI (KAAB TV) -Madaxweynaha Uganda Museveni ayaa ku tilmaamay musuqmaasuqa inuu caqabad weyn ku yahay isbeddelka dhaqan-dhaqaale ee buuxa ee dalka.
Isagoo hadlayay wax yar ka dib markii Wasiirka Maaliyadda Matia Kasaija uu soo bandhigay $19.1 bilyan miisaaniyadda Uganda ee 2024/25 Khamiista, Madaxweynaha ayaa ku celiyay wacadkiisii ahaa inuu la dagaallamo musuqmaasuqa.
Waxaan dooneynaa inaan meesha ka saarno musuqmaasuqa…Ma garanayo sida ay u illoobaan in aan helnay awood badan [iyo] awood, taas oo aan adeegsan doono, haddii loo baahdo… kuwan musuqmaasuqa ah ayaa caayaya geesiyaashayada.” ayuu yiri.
“Hadda iyaga (kuwa musuqmaasuqa ah) ma dhegaysan taladayada, hadda waxay soo jiiteen dareenkeena oo dhan, waad arki doontaa. Waanu burburin doonaa khiyaanadan. Runtii tani waa khiyaamo, waana dhamayn doonaa,” ayuu raaciyay.
Hadalkiisa qalafsan ayaa yimid maalin kadib markii Maxkamadda La-dagaalanka Musuq-maasuqa ee Kampala ay xabsiga Luzira ku xukuntay saddex Xildhibaan – oo dhammaantood ka tirsanaa Xisbigiisa Dhaqdhaqaaqa Iska-caabbinta Qaranka (NRM) – xabsiga Luzira oo lagu eedeeyay musuqmaasuq.
Waxay kala yihiin wakiilka haweeneyda degmada Lwengo Cissy Namujju, xildhibaanka laga soo doortay bariga Bunyole Yusuf Mutembuli, iyo dhigiisa koonfurta Busiki Paul Akamba.
Xeer-ilaalintu waxay diiday in saddexdan qof ay u soo bandhigaan inay u ololeeyaan Guddiga Miisaaniyadda Baarlamaanka si ay u kordhiyaan qoondada sannadlaha ah ee Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Uganda, oo ah hay’adda xuquuqul insaanka, iyadoo shardi ah in boqolkiiba 20 ee kordhinta dib loogu soo celiyo iyaga.
“Mutembuli, Akamba iyo Dionizia… waxay dalbadeen faa’iido aan loo baahnayn…iyagoo caddeeyey inay awoodeen inay saameyn xun ku yeeshaan go’aan ka gaarista guddiga miisaaniyadda ee baarlamaanka Uganda si loo kordhiyo miisaaniyadda UHRC,” warqadda dacwadda. ay aragtay Reuters, akhri.
Eedeysanayaasha ayaa diiday eedeymaha wadajirka ah, waxaana loo diray xabsiga, iyadoo la sugayo dhageysiga dammaanadda.
Museveni waxa uu sheegay in ay ku kaliftay in uu qaado tillaabooyin “adag” si wax looga qabto xafiisyada musuqmaasuqa sababtoo ah waxa ay ku guuldaraysteen in ay u hogaansamaan hababkiisii jilicsanaa ee hore.
Todobaadkii hore, mar uu khudbadiisa ku saabsanaa xaaladda guud ee dalka Mr Museveni waxa uu sheegay in ay heleen xogo hoose oo sheegaya in qaar ka mid ah xildhibaanada ay la shirayaan mas’uuliyiin ka tirsan laamaha dowladda si ay u kordhiyaan miisaaniyadooda si ay ugu bedelaan guddi.
Dambi baadhayaasha ayaa soo xushay xildhibaanada Isniintii ka dib markii madaxweyne Muuse Biixi uu ku amray booliiska iyo xeer ilaalinta inay raacaan saraakiisha tuugada.
Arbacadii, Ramathan Ggoobi, xoghayaha joogtada ah ee wasaaradda maaliyadda iyo xoghayaha maaliyadda ayaa qirtay in mudanayaasha baarlamaanka ay ku xad-gudbeen miisaaniyadda sannado badan, oo ay dhaqaajiyeen mudnaantii dawladda ayna ku beddeleen baahiyo kale oo ka jira deegaannadooda.
Uganda waxaa ka jira ciyaaro badan oo miisaaniyadeed…Qaar (Xildhibaano) ayaa u sheegaya saraakiisha xisaabaadka ‘Ma waxaad rabtaan lacag badan, haa kaalaya oo nala hadla, lacag badan ayaan gelineynaa laakiin waa inaad soo celisaan xoogaa’,” ayuu yiri.
Horaan hadalkeeda, afhayeenka baarlamaanka Anita Mid ayaa ku boorisay saraakiisha xisaabaadka ee hay’adaha kala duwan ee dowladda inay si cad u soo sheegaan dhammaan kiisaska saameynta ay ku leeyihiin sharci-dajinta ama shaqaalaha baarlamaanka.
“Horey waxaan ugu boorrinay saraakiisha xisaabaadka inay la wadaagaan hoggaanka sharci-dejinta dhacdooyinka saameyn ku yeelashada,” ayay tiri, iyadoo raacisay: “Si kastaba ha ahaatee, ma aanan helin wax macluumaad ah oo noocaas ah. Waxaan ku boorinaynaa saraakiisha xisaabaadka inay joogteeyaan dariiqyada wada-xiriirka iyo isku-dubbaridka leh ee hoggaanka sharci-dejinta si loo helo hufnaan iyo isla xisaabtan ballaaran.
Waxay sidoo kale u soo ururisay xildhibaanada inay ka waantoobaan dabeecadaha musuqmaasuqa, oo ay ku jiraan ka codsashada “dhibaatooyinka qof kasta”.
Ma jirto wax nasasho ah oo ku saabsan afhayeenka la go’doomiyay Uganda
Saacado ka hor akhrinta miisaaniyadda, guddoomiye ku xigeenka baarlamaanka Thomas Tayebwa ayaa sheegay inay si dhow ula shaqeynayaan madaxweynaha, waxaana rajeyneynaa inaan sii wadno nadaafadda guriga.
Mucaaradku waxa ay in badan ku dhaliili jireen xukuumadda Muuse Biixi inay ku guul-darraysatay inay dacwad ku soo oogto masuuliyiinta ugu sarraysa ee ah wax-is-daba-marin, iyagoo sheegay in xukuumaddu ay daacadnimada siyaasadda ka hor marinayso isla xisaabtanka maaliyadda dawladda.
Hoggaamiyaha mucaaradka ee baarlamaanka, Joel Ssenyonyi, ayaa ku baaqay in la balaadhiyo baaritaannada musuqmaasuqa oo lagu soo daro guddiga baarlamaanka, isaga oo ku eedeeyay in aanay daah-furnaan lahayn.
Tani waxay imaaneysaa markii qeyb ka mid ah baarlamaanka oo uu hogaaminayo Theodro Ssekikubo ay raadinayaan ilaa 170 saxiix si ay u cambaareeyaan afar komishaneer oo lagu eedeeyay in ay isa siiyeen $449,060.
Afarta qof waxaa ku jira hoggaamiyihii hore ee mucaaradka ee baarlamaanka iyo xildhibaan Nyendo-Mukungwe, Mathias Mpuuga; Xildhibaanka laga soo doorto bartamaha degmada Bukooli Solomon Silwany; Xildhibaanad Esther Afoyochan oo laga soo doortay degmada Zombo; iyo Xildhibaanka Degmada Rubanda Prossy Akampurira.
Qaar ka mid ah mudanayaasha baarlamaanka ayaa qoraalkan u sheegay in baaritaannada booliska ee socda ay walaac ku abuureen golaha dhexdiisa iyadoo xildhibaanada qaar ay doorteen in ay safaro dibadda ah muddo kooban ku baxaan, qaarna ay ka fogaadaan baarlamaanka.
Sida ay sheegayaan warbixino dhowr ah oo ka soo baxay hanti dhowrka guud Uganda ayaa ku lumisay boqolkiiba 40 dhaqaalaha miisaaniyadeeda musuqmaasuq.
Ilo wareedyo ka tirsan waaxda dambi baarista ee booliska Uganda ayaa sheegay in baarayaashu ay sidoo kale beegsan doonaan saraakiisha xisaabaadka ee wasaaradaha iyo waaxyaha dowladda, shaqaalaha rayidka ah iyo saraakiisha xisaabaadka degmooyinka.